01Y Ddraig Goch
The red dragon
Mae’r ddraig goch yn ymddangos fel arwyddlun y Brythoniaid yn yr Historia Brittonum tua 829. Gorymdeithiodd Harri Tudur oddi tani i Bosworth yn 1485 gan ychwanegu gwyrdd a gwyn ei deulu. Ni ddaeth yn faner swyddogol Cymru tan 1959.
02Y genhinen
The leek
Yn ôl traddodiad, dywedodd Dewi Sant wrth filwyr Cymru am wisgo cennin yn eu capiau er mwyn adnabod ei gilydd mewn brwydr yn erbyn y Sacsoniaid. Mae Fluellen Shakespeare yn gwisgo un yn Henry V, ac mae catrodau Cymreig yn dal i fwyta cenhinen amrwd ar 1 Mawrth.
03Y genhinen Bedr
The daffodil
Newydd-ddyfodiad yw’r genhinen Bedr, sy’n boblogaidd er y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn unig. Efallai mai tebygrwydd yr enw i’r genhinen a achosodd y dryswch rhwng y ddwy. Roedd yn well gan David Lloyd George hi na’r genhinen, a gwisgodd un yn arwisgiad 1911.
04Y delyn
The harp
Roedd gan delynorion le cyfreithiol yn y llys dan gyfraith Hywel Dda. Cyrhaeddodd y delyn deires, â thair rhes o dannau, o’r Eidal yn y 1600au ac fe’i mabwysiadwyd mor llwyr nes ei galw’n delyn Gymreig. Gelwir Cymru’n wlad y gân hyd heddiw.
05Hen Wlad Fy Nhadau
Land of My Fathers
Ysgrifennwyd yr anthem genedlaethol ym Mhontypridd ym mis Ionawr 1856 gan wehydd, Evan James, ar alaw gan ei fab James. Fe’i canwyd cyn gêm rygbi ryngwladol am y tro cyntaf yn 1905, pan atebodd Cymru haka Seland Newydd â hi, ac yna eu curo.
06Yr Eisteddfod
The Eisteddfod
Cynhaliodd yr Arglwydd Rhys ornest i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi yn 1176, yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani. Mae’r Eisteddfod Genedlaethol fodern yn dyddio o 1861 ac yn symud rhwng y gogledd a’r de bob mis Awst. Sefydlwyd Gorsedd y Beirdd, yn eu gwisgoedd gwyn, glas a gwyrdd, gan Iolo Morganwg yn 1792.
07Llwyau caru
Lovespoons
Byddai dyn ifanc yn cerfio llwy bren i’r ferch y gobeithiai ei phriodi, gan weithio calonnau, allweddi, olwynion a chadwyni i’r goes i ddangos ei fedr a’i fwriad. Mae’r llwy garu Gymreig hynaf â dyddiad arni, o 1667, yn Sain Ffagan.
08Dydd Santes Dwynwen
St Dwynwen’s Day
Tywysoges o’r bumed ganrif oedd Dwynwen. Wedi siom mewn cariad, aeth yn lleian ar ynys lanw ger Môn a gweddïo dros bob gwir gariad. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw dydd y cariadon yng Nghymru. Saif adfeilion ei heglwys yn Llanddwyn.
09Y Fari Lwyd
The Mari Lwyd
Ganol gaeaf cludir penglog ceffyl ar bolyn, dan gynfas wen ac wedi’i haddurno â rhubanau, o ddrws i ddrws mewn rhannau o’r de. Rhaid i’w chriw ennill gornest o benillion pryfoclyd, y pwnco, cyn cael dod i mewn am fwyd a diod.
10Y wisg Gymreig
Welsh costume
Nid yw’r siôl goch a’r het ddu uchel mor hynafol ag y maent yn edrych. Dillad bob dydd gwragedd cefn gwlad ar ddechrau’r 1800au ydynt, a hyrwyddwyd fel gwisg genedlaethol yn y 1830au gan Arglwyddes Llanofer, a ofnai fod gwlân Cymru a hunaniaeth Cymru ill dau’n darfod.
11Corau meibion
Male voice choirs
Canu emynau’r capeli a chymoedd diwydiannol poblog a roddodd fod i’r côr meibion yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Cystadlai corau o lowyr a chwarelwyr yn frwd mewn eisteddfodau, ac mae rhai, fel Treorci, a sefydlwyd yn 1883, yn dal i ganu.
12Calennig
Fore Calan âi plant o dŷ i dŷ i ganu am galennig, sef rhodd fach o arian neu fwyd, weithiau gan gario afal ac ynddo glofs a sbrigyn o gelyn. Yng Nghwm Gwaun, Sir Benfro, cedwir y flwyddyn newydd o hyd yn ôl yr hen galendr, ar 13 Ionawr.