Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Pennod 6
1100 – 1282
Cestyll, barddoniaeth a thywysogion Gwynedd a Deheubarth yn erbyn grym y Normaniaid a Lloegr.
Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
O 1100 ymlaen bu rheolwyr Cymru mewn ymryson hir â’r arglwyddi Normanaidd a oedd wedi cipio’r de a’r dwyrain ac wedi codi cestyll ac arglwyddiaethau yn y Mers. Yng Ngwrthryfel Mawr 1136 bu farw Gwenllian yn arwain byddin, a gwnaeth Owain Gwynedd a’r Arglwydd Rhys Wynedd a Deheubarth yn gryf unwaith eto. Roedd eu llysoedd yn llawn beirdd, ac yn 1176 cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani yn Aberteifi.
Yn y gogledd gwnaeth Llywelyn ap Iorwerth, Llywelyn Fawr, ei hun yn feistr ar bron y cyfan o Gymru, priododd Siwan, merch y Brenin John, a thynnodd reolwyr eraill Cymru dan arweiniad Gwynedd. Aeth ei ŵyr Llywelyn ap Gruffudd ymhellach: yng Nghytundeb Trefaldwyn yn 1267 cydnabu coron Lloegr ef yn Dywysog Cymru. Dilynodd rhyfel ag Edward I, ac ar 11 Rhagfyr 1282 lladdwyd Llywelyn ger Cilmeri. ‘Poni welwch-chwi ddiwedd y byd?’ gofynnodd y bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch yn ei farwnad fawr. Ymladdodd Dafydd, brawd Llywelyn, ymlaen i 1283, a chododd Edward gylch o gestyll o amgylch Gwynedd i ddal yr hyn a enillodd.
Yn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.
Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu GwyneddAdeg y Nadolig mae Owain ap Cadwgan o Bowys yn torri i mewn i gastell Gerallt o Windsor yng Nghenarth Bychan a’i roi ar dân. Mae Nest ferch Rhys, merch brenin olaf Deheubarth, yn achub ei gŵr drwy ddangos ffordd allan iddo, ac mae’n cael ei chludo i Geredigion. Mae de Cymru’n cael ei gynhyrfu drwyddo.
Nest a’r noson yng Nghenarth BychanMae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.
Gruffudd ap Rhys yn dod adrefMae clerigwyr Llandaf yn casglu bucheddau eu saint a siarteri eu heglwys yn un llyfr mawr, yn llawn hen enwau lleoedd Cymraeg.
Llyfr LlandafMae’r mynaich gwynion yn sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Yn ddiweddarach mae’r adfeilion yn ysbrydoli beirdd ac arlunwyr.
Abaty TyndyrnLladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.
Gwenllian a’r Gwrthryfel MawrMae Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghrug Mawr ger Aberteifi. Mae’r Normaniaid sy’n ffoi yn torri’r bont dros afon Teifi.
Buddugoliaeth Crug MawrMae Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, yn ysgrifennu hanes y Brythoniaid o Frutus o Gaerdroea hyd Gadwaladr. Wedi’i droi i’r Gymraeg fel Brut y Brenhinedd, daw’n hoff lyfr hanes Cymru’r Oesoedd Canol.
Hanes Brenhinoedd PrydainMae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.
Owain GwyneddMae Rhys ap Gruffudd, mab Gwenllian, yn dod yn rheolwr Deheubarth, ac yntau’n dal yn ei ugeiniau cynnar.
Yr Arglwydd RhysMae Harri II yn ymosod ar Wynedd. Mae meibion Owain Gwynedd yn ymosod ar fyddin y brenin yn y coed yn Eulo, a phrin y mae Harri’n dianc â’i fywyd.
Y cyrch yng Nghoed EuloDaw’r Arglwydd Rhys yn noddwr Ystrad Fflur. Daw’r abaty’n gladdfa tywysogion ac yn gartref i groniclau Cymraeg.
Ystrad FflurMae Owain Gwynedd yn arwain cynghrair prin o reolwyr Cymru yn erbyn ymosodiad Seisnig enfawr. Mae stormydd ar y Berwyn a chyrchoedd y Cymry yn gorfodi Harri’r Ail i encilio.
Troi Harri’r Ail yn ôlMae’r Brenin Owain Gwynedd yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc fel Waliarum princeps, Tywysog Cymru: y defnydd hynaf o’r teitl sydd wedi goroesi. Golygai princeps, teitl Awgwstws, y cyntaf oll. Mae Harri’r Ail ‘yn ddig iawn’.
Y brenin a ddaeth yn dywysogMae Robert FitzStephen, mab Nest ferch Rhys, yn glanio ym Mae Bannow gyda saethwyr a marchogion o dde Cymru, a’i mab Morys FitzGerald yn ei ddilyn: glaniad cyntaf y gwŷr o Gymru a ddechreuodd goncwest Normanaidd Iwerddon.
Meibion Nest yn hwylio am IwerddonYn ôl traddodiad Cymru, hwyliodd Madog ab Owain Gwynedd tua’r gorllewin o Landrillo-yn-Rhos a chanfod gwlad newydd dros y cefnfor, dair canrif cyn Columbus.FfynhonnellThe Historie of Cambria, now called Wales ↗Humphrey Llwyd, wedi’i orffen a’i argraffu gan David Powel, Llundain, 1584 (Saesneg)Yr hanes cyntaf mewn print am fordaith Madog: aeth i chwilio am anturiaethau ar y môr, gan hwylio tua’r gorllewin nes dod i wlad anhysbys. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
Madog yn hwylio i’r gorllewinMae’r Brenin Owain Gwynedd yn marw ar ôl teyrnasiad hir a gogoneddus. Ef oedd y rheolwr cyntaf i’w alw’i hun yn Dywysog y Cymry.
Marw Owain GwyneddMae Harri II yn cymodi â’r Arglwydd Rhys ac yn ei enwi’n ustus De Cymru, meistr ar y de-orllewin i gyd.
Ustus De CymruAdeg y Nadolig, mae’r Arglwydd Rhys yn cynnal cystadleuaeth i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi.
Yr eisteddfod gyntafMae Gerallt Gymro yn teithio’r wlad yn recriwtio ar gyfer y Groesgad, ac yn ysgrifennu’r darlun mwyaf byw sydd wedi goroesi o Gymru’r Oesoedd Canol.
Taith GeralltMae’r Llywelyn ab Iorwerth ifanc yn trechu ei ewythr Dafydd yn Aberconwy ac yn dechrau’r esgyniad a fydd yn ei wneud yn Llywelyn Fawr.
Llywelyn yn ennill yn AberconwyMae’r Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth, noddwr beirdd ac Ystrad Fflur, yn marw ac yn cael ei gladdu yn Nhyddewi.
Marw’r Arglwydd RhysMae Llywelyn ab Iorwerth yn priodi Siwan, merch y Brenin John. Daw Siwan yn llysgennad ffyddlon iddo yn llys Lloegr.
Llywelyn yn priodi SiwanMae Llywelyn Fawr yn uno tywysogion Cymru ac yn adennill y cyfan a gollodd, ac yn gwneud cynghrair â Philippe o Ffrainc.
Llywelyn yn taro’n ôlMae’r Magna Carta yn addo dychwelyd mab Llywelyn a’r gwystlon Cymreig, ac y bydd dadleuon am dir yng Nghymru yn cael eu barnu yn ôl cyfraith Cymru.
Cymru yn y Magna CartaMae Llywelyn Fawr yn galw tywysogion Cymru i Aberdyfi ac yn rhannu Deheubarth rhyngddynt, gan weithredu fel arweinydd cenedl Gymreig.
Y cyngor yn AberdyfiMae Cytundeb Caerwrangon yn cadarnhau Llywelyn Fawr yn brif reolwr Cymru.
Llywelyn Fawr yn benMae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.
Marw Llywelyn FawrMae’r cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn llunio cyfraith Hywel Dda ar gyfer Gwynedd yn Llyfr Iorwerth, a ysgrifennwyd yn Gymraeg.
Llyfr IorwerthMae Dafydd fab Llywelyn yn gwneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf, ac yn gofyn i’r Pab warchod ei hawliau.
Dafydd, Tywysog CymruMae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.
Llyfr Du CaerfyrddinMae Llywelyn ap Gruffudd yn ennill brwydr Bryn Derwin ac yn dod yn unig reolwr Gwynedd.
Buddugoliaeth Bryn DerwinMae tywysogion Deheubarth, cynghreiriaid Llywelyn, yn dinistrio byddin frenhinol yng Nghoed Llathen a Chymerau ger Llandeilo.
Buddugoliaeth CymerauMae Llywelyn ap Gruffudd yn dechrau galw’i hun yn Dywysog Cymru, ac mae’r rhan fwyaf o arglwyddi Cymru yn tyngu llw iddo.
Tywysog CymruMae copïydd yn copïo’r Gododdin i lyfr bychan. Hebddo, byddai’r gerdd hynaf yn y Gymraeg wedi’i cholli.
Llyfr AneirinMae Harri III yn cydnabod Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.
Cytundeb TrefaldwynAr ôl rhyfel cyntaf Edward I, mae Llywelyn yn cadw’i deitl ond yn colli’r rhan fwyaf o’i diroedd, gan gadw dim ond Gwynedd i’r gorllewin o afon Conwy.
Cytundeb AberconwyMae Llywelyn ap Gruffudd yn priodi Elinor de Montfort yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon. Genir eu merch Gwenllian bedair blynedd yn ddiweddarach.
Llywelyn yn priodi ElinorLladdwyd Llywelyn mewn cyrch ger Llanfair-ym-Muallt ar 11 Rhagfyr. Daw rheolaeth frodorol annibynnol i ben.
Marwolaeth yng NghilmeriAr Sul y Blodau mae Dafydd ap Gruffudd yn ymosod ar Gastell Penarlâg, ac mae Cymru’n codi unwaith eto dros ei rhyddid.
Dechrau rhyfel 1282Mae byddin Seisnig yn croesi Afon Menai ar bont o gychod. Mae’r Cymry yn ymosod arni, a boddir llawer o’r marchogion yn y llanw.
Buddugoliaeth Moel-y-donMae Gruffudd ab yr Ynad Coch yn canu ei farwnad i Lywelyn, y tywysog olaf: ‘Oni welwch-chwi hynt y gwynt a’r glaw?’, un o gerddi mawr Cymru.
Marwnad LlywelynMae Edward I yn dechrau codi Conwy, Caernarfon a Harlech. Daw Statud Rhuddlan yn 1284.
Cylch haearn EdwardWedi marw Llywelyn mae ei frawd Dafydd ap Gruffudd yn cymryd y teitl Tywysog Cymru ac yn dal allan ym mynyddoedd Eryri tan fis Mehefin.
Dafydd yn ymladd ymlaenPencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgolhaig o Lancarfan a ysgrifennodd Fucheddau Gildas a Chadog, ac a enwodd Sieffre o Fynwy yn hanesydd brenhinoedd Cymru.
Caradog o LancarfanArweiniodd fyddin yn erbyn y Normaniaid ger Cydweli a bu farw yn y frwydr. Taniodd ei marwolaeth y Gwrthryfel Mawr.
Gwenllian ferch GruffyddBrenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddY mwyaf o Feirdd y Tywysogion, a ganodd i reolwyr Powys, Gwynedd a Deheubarth. Mae mwy o’i farddoniaeth ef wedi goroesi nag o waith unrhyw fardd arall yr oes.
Cynddelw Brydydd MawrBrenin Powys o 1132 hyd 1160, a gadwodd ei deyrnas yn gryf rhwng Gwynedd a Lloegr a chasglu’r beirdd mawr i’w lys. Ef oedd yr olaf i reoli Powys gyfan.
Madog ap MareduddTywysog de Powys ac un o feirdd gorau ei oes, awdur Hirlas Owain, cerdd y corn yfed.
Owain CyfeiliogMab Owain Gwynedd, milwr a bardd, y mae ei gerddi serch a’i gerddi i dir Gwynedd ymhlith y mwyaf annwyl yn y Gymraeg.
Hywel ab Owain GwyneddMab Owain Gwynedd a hwyliodd, yn ôl traddodiad Cymru, tua’r gorllewin o Landrillo yn 1170 a chyrraedd America dair canrif cyn Columbus.
Madog ab Owain GwyneddEglwyswr o’r Gororau a alwai ei hun yn ŵr o Fers Cymru ac a lanwodd ei lyfr Mân Chwedlau’r Llys â straeon y Cymry.
Gwallter MapNoddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.
Yr Arglwydd RhysLlywarch ap Llywelyn, a elwid Prydydd y Moch, bardd mwyaf Gwynedd yn oes Llywelyn Fawr, a ganodd fwy o gerddi i’r tywysog nag unrhyw un arall.
Prydydd y MochMae ei Daith drwy Gymru a’i Ddisgrifiad o Gymru yn dal i ddod â’r wlad ganoloesol yn fyw.
Gerallt GymroGŵr o Bowys yn amser Madog ap Maredudd a gysgodd, ym Mreuddwyd Rhonabwy, dair noson ar groen dyniawed melyn a gweld llys yr Ymerawdwr Arthur ar drothwy brwydr Baddon.
RhonabwyMab yr Arglwydd Rhys, a gymerodd y groes gyda Gerallt Gymro yn 1188 ac a reolodd Geredigion am ddeng mlynedd ar hugain. Marchogodd gyda Llywelyn Fawr yn ymgyrch fawr 1215 ac mae’n gorwedd yn Ystrad Fflur.
Maelgwn ap RhysTywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn FawrMab Owain Cyfeiliog a thywysog de Powys o 1195, a elwir yn Bowys Wenwynwyn ar ei ôl byth oddi ar hynny. Yn 1198 cododd y Cymry i ennill eu hen derfynau yn ôl.
Gwenwynwyn ab OwainMerch y Brenin John o Loegr a gwraig Llywelyn Fawr, a fu’n aml yn cyfryngu rhwng Cymru a Lloegr.
SiwanMab yr Arglwydd Rhys, arglwydd Dinefwr ac Ystrad Tywi, a ymladdodd ochr yn ochr â Llywelyn Fawr o 1215. Fe’i clwyfwyd yng Nghaerfyrddin yn 1234 ac mae’n gorwedd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi.
Rhys GrygTywysog gogledd Powys, Powys Fadog, o 1191 hyd 1236, ŵyr i Owain Gwynedd a chefnder i Lywelyn Fawr. Yn 1201 sefydlodd abaty Glyn y Groes ger Llangollen, lle mae wedi’i gladdu.
Madog ap Gruffudd MaelorMab hynaf Llywelyn Fawr a thad Llywelyn ap Gruffudd, y tywysog olaf. Bu farw yn 1244 wrth geisio dianc o Dŵr Llundain.
Gruffudd ap Llywelyn FawrPrif weinidog Llywelyn Fawr a’i fab Dafydd am dros ddeng mlynedd ar hugain, a chyndad y Tuduriaid.
Ednyfed FychanMab Llywelyn Fawr a Siwan, a’r rheolwr cyntaf i wneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, yn 1244.
Dafydd ap LlywelynYr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap GruffuddY bardd a ganodd y farwnad i Lywelyn ap Gruffudd wedi ei farw yn 1282, yr alargan fwyaf yn yr iaith Gymraeg.
Gruffudd ab yr Ynad CochBrawd Llywelyn ein Llyw Olaf, a ddechreuodd y rhyfel olaf yn 1282 ac a arweiniodd y Cymry wedi i Lywelyn syrthio, tywysog annibynnol olaf Cymru.
Dafydd ap GruffuddRhiwallon, meddyg Rhys Gryg, a’i feibion, y cofnodwyd eu meddyginiaethau yn Gymraeg yn yr Oesoedd Canol. Yn ôl traddodiad Cymru eu mam oedd Morwyn Llyn y Fan Fach.
Rhiwallon a Meddygon MyddfaiGwraig Llywelyn ap Gruffudd a’r fenyw gyntaf i’w galw’n Dywysoges Cymru. Fe’i daliwyd ar y môr ar ei ffordd i’w briodi, ac arhosodd dair blynedd i ddod yn wraig iddo.
Elinor de MontfortUnig blentyn Llywelyn ein Llyw Olaf, a gludwyd yn faban i briordy yn swydd Lincoln, lle bu fyw gydol ei hoes. Mae Cymru’n ei chofio’n dywysoges goll.
Gwenllian ferch Llywelyn
Castell Aberteifi 1176
Cilmeri 1282
Castell Cas-gwent 1067
Abaty Tyndyrn 1131
Abaty Ystrad Fflur 1164
Castell Dinefwr c. 1170
Castell Dolbadarn c. 1230
Castell y Bere 1221
Castell Caerffili 1268
Garth Celyn, Abergwyngregyn 1200s
Castell Dolwyddelan c. 1210
Llys Rhosyr 1200s
Castell Cricieth c. 1230
Castell Dolforwyn 1273
Castell Dryslwyn 1200s
Castell Carreg Cennen c. 1280
Castell Ewloe c. 1210
Castell Dinas Brân c. 1260
Abaty Cwm-hir 1176
Castell Powys 1200s
Castell Cydweli 1136
Abaty Glyn y Groes 1201
Abaty Talyllychau 1180s
Abaty Dinas Basing 1131
Abaty Nedd 1130
Priordy Llanddewi Nant Hodni 1118
Abaty Cymer 1198Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf