Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 1100–1137 (wedi’i gofnodi) Cyntaf Beirdd y Tywysogion Oes y Tywysogion Beirdd ac awduron
Tudalen o Lawysgrif Hendregadredd, sy’n cadw cerddi Beirdd y Tywysogion
Tudalen o Lawysgrif Hendregadredd, sy’n cadw cerddi Beirdd y Tywysogion · Llun: Wikimedia Commons · National Library of Wales, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Meilyr Brydydd: Meilyr ‘Brydydd’

Meilyr Brydydd

  • Meilyr ei enw ei hun
  • Brydydd prydyddo prydydd (treiglad meddal: p → b)

Meilyr Brydydd oedd pencerdd llys Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, yn Aberffraw ym Môn. Ef yw’r cyntaf o’r Gogynfeirdd, Beirdd y Tywysogion, y mae ei waith wedi dod i lawr atom, a bu’r llinach fawr o ganu llys a ddechreuodd yn moli rheolwyr Cymru am bron i ddau gan mlynedd.

PrydYn ei flodau tua 1100 i 1137
CartrefTrefeilyr, Môn
NoddwrGruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd
Ei fabGwalchmai ap Meilyr, bardd
Man gorffwysEnlli, yn ôl ei ddymuniad

Teulu o feirdd#

Daeth Meilyr o deulu balch a breintiedig. Yn ôl hen ach Llwyth Aelan ei dad oedd Mabon ap Iarddur, o linach a âi’n ôl at Gunedda Wledig, a’i wraig oedd Tandreg ferch Rhys ap Seisyllt. Mae lle o’r enw Trefeilyr ym mhlwyf Trefdraeth ym Môn, a chyda Threwalchmai, pentref Gwalchmai, a enwyd ar ôl ei fab, mae’n awgrymu bod y teulu’n dal tir yno am eu barddoniaeth. Meilyr, ei fab Gwalchmai a’i wyrion Meilyr, Einion ac Elidir Sais yn ôl pob tebyg yw’r llinach gliriaf o feirdd etifeddol a wyddys amdani yng Nghymru, teulu a wasanaethodd un tŷ brenhinol o dad i fab.

Yn y neuadd yn Aberffraw#

Fel pencerdd, prif fardd y llys, roedd gan Feilyr le anrhydeddus yn neuadd Gruffudd yn Aberffraw. Yn ei farwnad mae’n cofio eistedd ar gadair foethus wrth ochr y brenin ac yfed gydag ef o gorn euraidd. Pan fu farw Gruffudd yn 1137, wedi teyrnasiad hir a ryddhaodd Wynedd a’i gwneud yn gryf, canodd Meilyr ei farwnad, adeg y claddu ei hun neu’n fuan wedyn yn fwyaf tebyg. Molodd ddewrder a haelioni’r brenin ac adroddodd am ei gyrchoedd a’i frwydrau. Gwelodd yr hanesydd Syr John Edward Lloyd yn y gerdd hon y llais cyntaf ym marddoniaeth Gymraeg i ddeffroad mawr Cymru a ddaeth gyda thwf tywysogion Gwynedd.

Cân olaf y bardd#

Cerdd fwyaf annwyl Meilyr yw ei Farwysgafn, ei gân ar wely angau, y gerdd gynharaf o’i bath yn Gymraeg. Ynddi mae’r hen fardd yn cyffesu, yn gofyn maddeuant, ac yn gweddïo am le ym Mharadwys. Mae’n gorffen drwy ofyn cael ei roi i orffwys ar Ynys Enlli, ymhlith beddau’r saint, a’r môr o’i gwmpas. Priodolir iddo hefyd drydedd gerdd, darogan am frwydr Mynydd Carn yn 1081, lle enillodd Gruffudd ei deyrnas.

Y cyntaf o Feirdd y Tywysogion#

Nid yw’n ymddangos i Feilyr fyw yn hir ar ôl ei frenin, ac erbyn hynny roedd ei fab Gwalchmai eisoes yn fardd yn ei hawl ei hun yn llysoedd Gwynedd. Drwy Walchmai a’i feibion parhaodd celfyddyd y teulu, ac aeth barddoniaeth y Gogynfeirdd, yn gyfoethog, yn falch ac yn anodd, ymlaen i foli’r tywysogion hyd gwymp Llywelyn yn 1282. Casglwyd eu cerddi yn Llawysgrif Hendregadredd, ac yn 1994 golygodd J. E. Caerwyn Williams a Peredur Lynch waith Meilyr a’i ddisgynyddion yn gyfrol gyntaf cyfres Beirdd y Tywysogion.

Hefyd yn yr oes hon

c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy
fl. c. 1135

Caradog o Lancarfan

Awdur bucheddau’r saint (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Lancarfan a ysgrifennodd Fucheddau Gildas a Chadog, ac a enwodd Sieffre o Fynwy yn hanesydd brenhinoedd Cymru.

Caradog o Lancarfan

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf