Hanes Cymru / Pennod 8

1485 – 1700

Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

Brenin o Gymro, uno â Lloegr, Beibl Cymraeg, rhyfel cartref a’r capeli cyntaf.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Glaniodd Harri Tudur, a aned ym Mhenfro, ger Dale yn 1485 a gorymdeithio drwy Gymru i ennill coron Lloegr ym Mosworth. Gwelodd llawer o Gymry wireddu’r hen broffwydoliaeth am frenin o Gymro. Aeth ei fab Harri VIII ymhellach: gwnaeth Deddfau 1536 a 1543 Gymru’n rhan o deyrnas Lloegr, ei rhannu’n siroedd, rhoi aelodau seneddol iddi a gwneud Saesneg yn unig iaith y gyfraith a swyddi. Caewyd y mynachlogydd, a throdd y bonedd a ffynnodd dan y drefn newydd fwyfwy at Lundain.

Eto, yr un ganrif a achubodd yr iaith. Gorchmynnodd y Senedd gyfieithu’r ysgrythur i’r Gymraeg yn 1563, daeth Testament Newydd William Salesbury yn 1567 a Beibl cyflawn William Morgan yn 1588, gan roi i’r Gymraeg safon a glywai pob plwyf bob Sul. Roedd Cymru gan mwyaf o blaid y brenin yn y Rhyfel Cartref, a threchu’r Brenhinwyr yn Sain Ffagan yn 1648 oedd y frwydr fwyaf, mae’n debyg, a ymladdwyd erioed ar dir Cymru. Sefydlodd Ymneilltuwyr eu capel cyntaf yn Llanfaches yn 1639, a gadawodd Crynwyr am Bensylfania. Amlhaodd llyfrau Cymraeg, o’r Beibl Bach yn 1630, a oedd yn ddigon rhad i deulu ei brynu, i’r almanaciau Cymraeg a argraffwyd yn Amwythig o’r 1690au ymlaen, ac roedd y tir yn barod ar gyfer adfywiad mawr y ganrif i ddod.

Llinell amser

  1. Brenin o Gymro

    Mae Harri Tudur yn glanio ger Dale yn Sir Benfro ac yn gorymdeithio drwy Gymru i ennill ym Mosworth.

    Brenin o Gymro
  2. Buddugoliaeth Bosworth

    Mae Harri Tudur, gyda Rhys ap Thomas a miloedd o Gymry dan y ddraig goch, yn ennill ym Mosworth ac yn cael ei goroni’n Harri VII.

    Buddugoliaeth Bosworth
  3. Tywysog o’r enw Arthur

    Mae Harri VII yn enwi ei fab cyntaf yn Arthur, er anrhydedd i frenin traddodiad Cymru.

    Tywysog o’r enw Arthur
  4. Richard Amerike a Cabot

    Mae Richard Amerike, swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig, yn helpu i ariannu mordaith John Cabot i Ogledd America. Mae rhai haneswyr yn credu mai ar ei ôl ef yr enwyd y wlad newydd.

    Richard Amerike a Cabot
  5. Y twrnamaint yng Nghaeriw

    Mae Syr Rhys ap Thomas yn cynnal twrnamaint mawr pum diwrnod yng Nghastell Caeriw, yr olaf o’i fath ym Mhrydain.

    Y twrnamaint yng Nghaeriw
  6. Eisteddfod Caerwys

    Mae beirdd a thelynorion yn ymgynnull yng Nghaerwys yn Sir y Fflint i osod rheolau eu crefftau, dan gomisiwn gan y Goron.

    Eisteddfod Caerwys
  7. Y Deddfau Uno

    Mae Cymru’n cael ei chyfeddiannu i Loegr. Daw Saesneg yn iaith y gyfraith a swyddi cyhoeddus.

    Y Deddfau Uno
  8. Llys y Sesiwn Fawr

    Rhoddir ei llysoedd uwch ei hun i Gymru, y Sesiwn Fawr, sy’n eistedd yng Nghymru tan 1830.

    Llys y Sesiwn Fawr
  9. Y llyfr Cymraeg cyntaf

    Mae Syr John Prys yn argraffu ‘Yny lhyvyr hwnn’, llyfr bach o weddïau a’r wyddor.

    Y llyfr Cymraeg cyntaf
  10. Y geiriadur Cymraeg cyntaf

    Mae William Salesbury yn cyhoeddi A Dictionary in Englyshe and Welshe, y cyntaf o’i fath.

    Y geiriadur Cymraeg cyntaf
  11. Yr hafalnod

    Mae Robert Recorde o Ddinbych-y-pysgod yn dyfeisio’r hafalnod yn ei lyfr The Whetstone of Witte, ‘am na all dim dau beth fod yn fwy cyfartal’.

    Yr hafalnod
  12. Twm Siôn Cati

    Mae Thomas Jones o Dregaron yn derbyn pardwn brenhinol. Daw’n herodr ac yn achyddwr, ac mae traddodiad yn ei gofio fel Robin Hood Cymru.

    Twm Siôn Cati
  13. Deddf y Beibl Cymraeg

    Mae’r Senedd yn gorchymyn i bedwar esgob Cymru ac esgob Henffordd sicrhau bod y Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin yn cael eu cyfieithu i’r Gymraeg.

    Deddf y Beibl Cymraeg
  14. Y Testament Newydd yn Gymraeg

    Cyhoeddir cyfieithiad William Salesbury, yr ysgrythur gyntaf i’w hargraffu yn Gymraeg.

    Y Testament Newydd yn Gymraeg
  15. Gramadeg Cymraeg ym Milan

    Mae Gruffydd Robert, alltud yn yr Eidal, yn cyhoeddi ei ramadeg Cymraeg ym Milan, llyfr sy’n canu clod harddwch yr iaith.

    Gramadeg Cymraeg ym Milan
  16. Coleg yr Iesu, Rhydychen

    Mae Hugh Price o Aberhonddu yn sefydlu coleg yn Rhydychen sy’n hyfforddi clerigwyr ac ysgolheigion o Gymru am ganrifoedd.

    Coleg yr Iesu, Rhydychen
  17. Y map cyntaf o Gymru

    Mae Humphrey Llwyd o Ddinbych yn llunio Cambriae Typus, y map printiedig cyntaf o Gymru ar ei phen ei hun, a gyhoeddwyd yn atlas mawr Ortelius.

    Y map cyntaf o Gymru
  18. Dienyddio Richard Gwyn

    Dienyddir ysgolfeistr a bardd Catholig yn Wrecsam am wrthod derbyn yr eglwys Brotestannaidd. Fe’i gwnaed yn sant yn 1970.

    Dienyddio Richard Gwyn
  19. Copr yn Aberdulais

    Toddir copr yn Aberdulais ger Castell-nedd, dechrau’r diwydiant a fydd yn gwneud cwm Tawe yn brifddinas copr y byd.

    Copr yn Aberdulais
  20. Mordaith Madog mewn print

    Mae Historie of Cambria David Powel, o waith Humphrey Llwyd o Ddinbych, yn argraffu’r traddodiad Cymreig i Fadog ab Owain Gwynedd hwylio tua’r gorllewin yn 1170 a chanfod gwlad newydd. Mae Hakluyt yn ei hailargraffu yn 1589 fel hawl gyntaf Prydain ar America.

    Mordaith Madog mewn print
  21. Y Beibl Cymraeg

    Mae cyfieithiad William Morgan yn gosod safon y Gymraeg lenyddol ac yn helpu’r iaith i oroesi.

    Y Beibl Cymraeg
  22. Gramadeg Siôn Dafydd Rhys

    Mae Siôn Dafydd Rhys, meddyg a fu’n astudio yn yr Eidal, yn cyhoeddi gramadeg Lladin mawr o’r Gymraeg i ddangos cyfoeth yr iaith i ysgolheigion ledled Ewrop.

    Gramadeg Siôn Dafydd Rhys
  23. Thomas Button ym Mae Hudson

    Mae Thomas Button o Lwyneliddon yn hwylio i Fae Hudson i chwilio am Fwlch y Gogledd-orllewin ac yn gaeafu yn aber afon a enwodd yn Nelson.

    Thomas Button ym Mae Hudson
  24. Yr Afon Newydd

    Mae Hugh Myddelton o Ddinbych yn agor yr Afon Newydd, gan ddod â dŵr glân ddeugain milltir i Lundain.

    Yr Afon Newydd
  25. Diwygio’r Beibl

    Mae’r Esgob Richard Parry a John Davies, Mallwyd, yn diwygio Beibl William Morgan. Darllenir eu fersiwn mewn cartrefi Cymraeg am dros 350 o flynyddoedd.

    Diwygio’r Beibl
  26. Y salmau ar gân

    Mae Edmwnd Prys yn cyhoeddi’r Salmau ar fesur Cymraeg fel y gall cynulleidfaoedd cyfan eu canu. Cenir rhai ohonynt hyd heddiw.

    Y salmau ar gân
  27. Y Beibl Bach

    Argreffir Beibl Cymraeg rhad, maint poced, fel y gall teuluoedd, nid eglwysi’n unig, fod yn berchen arno.

    Y Beibl Bach
  28. Geiriadur John Davies

    Mae John Davies, Mallwyd, yn cyhoeddi ei eiriadur mawr Cymraeg a Lladin, sylfaen ysgolheictod Cymraeg am ddwy ganrif.

    Geiriadur John Davies
  29. Y capel cyntaf yn Llanfaches

    Mae William Wroth yn casglu’r gynulleidfa Anghydffurfiol gyntaf yng Nghymru, yn Sir Fynwy. Un dydd bydd capeli’n llunio’r wlad gyfan.

    Y capel cyntaf yn Llanfaches
  30. Brwydr Sain Ffagan

    Mae brwydr fwyaf y Rhyfeloedd Cartref yng Nghymru yn gorffen gyda threchu gwrthryfel y brenhinwyr.

    Brwydr Sain Ffagan
  31. Silex Scintillans

    Mae Henry Vaughan, y Silwriad o ddyffryn Wysg, yn cyhoeddi Silex Scintillans, cerddi am oleuni a thragwyddoldeb.

    Silex Scintillans
  32. Llyfr y Tri Aderyn

    Mae Morgan Llwyd o Wrecsam yn cyhoeddi Llyfr y Tri Aderyn, lle mae eryr, cigfran a cholomen yn trafod dyfodol Cymru.

    Llyfr y Tri Aderyn
  33. Harri Morgan yn Panama

    Mae Harri Morgan o Lanrhymni yn croesi’r culdir ac yn cipio Panama. Yn ddiweddarach fe’i gwneir yn farchog ac yn is-lywodraethwr Jamaica.

    Harri Morgan yn Panama
  34. Canwyll y Cymry

    Mae Stephen Hughes yn cyhoeddi penillion y Ficer Rhys Prichard fel Canwyll y Cymry, un o’r llyfrau Cymraeg a ddarllenwyd fwyaf am ddwy ganrif.

    Canwyll y Cymry
  35. Y Tir Cymreig

    Mae Crynwyr o Gymru sy’n ffoi rhag erledigaeth yn ymgartrefu ym Mhensylfania. Mae enwau lleoedd fel Bryn Mawr a Merion yn dal i nodi’r tir a brynwyd ganddynt.

    Y Tir Cymreig

Pobl

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled
c. 1490–c. 1552

Elis Gruffydd

Milwr Calais (wedi’i gofnodi)

Milwr a chroniclydd o Sir y Fflint a ysgrifennodd hanes y byd yn Gymraeg, y cronicl hwyaf yn yr iaith, a chadw’r fersiwn hynaf o chwedl Taliesin.

Elis Gruffydd
1502–1555

Syr John Prys

Argraffydd y llyfr Cymraeg cyntaf (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Aberhonddu a gyhoeddodd y llyfr cyntaf erioed a argraffwyd yn Gymraeg, Yny lhyvyr hwnn, yn 1546, ac a amddiffynnodd hanes y Brythoniaid.

Syr John Prys
c. 1505–1581

Richard Davies

Esgob a chyfieithydd (wedi’i gofnodi)

Esgob Tyddewi a gydweithiodd â William Salesbury ar Destament Newydd Cymraeg 1567, ac a ysgrifennodd iddo lythyr enwog at y Cymry am eu hanes.

Richard Davies
1508–1590

Blanche Parry

Y foneddiges o Gymraes a siglodd grud Elisabeth (wedi’i gofnodi)

Y foneddiges Gymraeg ei hiaith a wasanaethodd y Frenhines Elisabeth I o’i geni hyd ei henaint, gan ddod yn Brif Foneddiges ei Siambr Gyfrin ac yn geidwad ei thlysau.

Blanche Parry
c. 1512–1558

Robert Recorde

Y gŵr a wnaeth yr hafalnod (wedi’i gofnodi)

Meddyg a mathemategydd o Ddinbych-y-pysgod a ddyfeisiodd yr hafalnod ac a ddysgodd rifyddeg i’r byd Saesneg.

Robert Recorde
c. 1520–c. 1584

William Salesbury

Ysgolhaig y Testament Newydd Cymraeg (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Lansannan a luniodd y geiriadur Cymraeg–Saesneg cyntaf ac a gyfieithodd y Testament Newydd i’r Gymraeg yn 1567.

William Salesbury
c. 1527–c. 1598

Gruffydd Robert

Gramadegydd ym Milan (wedi’i gofnodi)

Offeiriad ac ysgolhaig a ysgrifennodd, yn alltud yn yr Eidal, y gramadeg Cymraeg printiedig cyntaf, a gyhoeddwyd ym Milan yn 1567.

Gruffydd Robert
1527–1609

John Dee

Mathemategydd Elisabeth I (wedi’i gofnodi)

Mab i deulu o Faesyfed, mathemategydd a mordwywr i Elisabeth I, y cyntaf i sôn am ‘Ymerodraeth Brydeinig’, a’i hawlio drwy Fadog.

John Dee
1527–1568

Humphrey Llwyd

Lluniwr y map cyntaf o Gymru (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Ddinbych a luniodd y map printiedig cyntaf o Gymru, ysgrifennu ei hanes, a helpu i basio Deddf 1563 a roddodd y Beibl yn Gymraeg i Gymru.

Humphrey Llwyd
c. 1530–1609

Twm Siôn Cati

Y Robin Hood Cymreig (wedi’i gofnodi)

Thomas Jones o Dregaron, bardd ac achyddwr, a gofir yn nhraddodiad Cymru fel herwr cyfrwys bryniau Ceredigion.

Twm Siôn Cati
1534–1591

Catrin o Ferain

Mam Cymru (wedi’i gofnodi)

Aeres Berain yn Sir Ddinbych, a briododd bedair gwaith, ac y llanwodd ei phlant a’i hwyrion blasau mawr y gogledd. Fe’i gelwid yn Fam Cymru.

Catrin o Ferain
1534–c. 1619

Siôn Dafydd Rhys

Meddyg a gramadegydd (wedi’i gofnodi)

Meddyg o Fôn a astudiodd yn yr Eidal ac ysgrifennu llyfrau yn Eidaleg, ac yna ramadeg mawr y Gymraeg yn 1592 i ddangos cyfoeth yr iaith i’r byd.

Siôn Dafydd Rhys
c. 1537–1584

Sant Richard Gwyn

Ysgolfeistr, bardd a merthyr (wedi’i gofnodi)

Ysgolfeistr o Lanidloes na fynnai ildio’i ffydd Gatholig. Ysgrifennodd garolau Cymraeg yn y carchar, bu farw dros ei ffydd yn Wrecsam yn 1584, a’i wneud yn sant yn 1970.

Sant Richard Gwyn
1544–1623

Edmwnd Prys

Bardd y Salmau Cân (wedi’i gofnodi)

Archddiacon Meirionnydd y bu ei Salmau Cân yn 1621 y salmau Cymraeg cyntaf i gynulleidfaoedd cyfan eu canu. Cenir rhai ohonynt hyd heddiw.

Edmwnd Prys
c. 1545–1604

William Morgan

Esgob a chyfieithydd (wedi’i gofnodi)

Cyfieithodd y Beibl cyfan i’r Gymraeg yn 1588. Daeth ei ryddiaith yn safon i’r Gymraeg ysgrifenedig.

William Morgan
1560–1631

Syr Huw Myddelton

Y gŵr a ddaeth â dŵr i Lundain (wedi’i gofnodi)

Gof aur o Ddinbych a adeiladodd yr Afon Newydd, gan ddod â dŵr glân ddeugain milltir i Lundain yn 1613.

Syr Huw Myddelton
1563–1593

John Penri

A ymbiliodd am bregethu yn Gymraeg (wedi’i gofnodi)

Piwritan ifanc o Frycheiniog a ymbiliodd ar y Frenhines Elisabeth a’r Senedd i bregethu’r Efengyl i bobl Cymru yn eu hiaith eu hunain, ac a fu farw dros ei ffydd yn ddeg ar hugain oed.

John Penri
c. 1567–1644

Dr John Davies, Mallwyd

Ysgolhaig mwyaf y Gymraeg (wedi’i gofnodi)

Rheithor Mallwyd a ysgrifennodd ramadeg mawr 1621 a geiriadur 1632, ac a helpodd i ddiwygio Beibl Cymraeg 1620.

Dr John Davies, Mallwyd
c. 1575–1634

Syr Thomas Button

Fforiwr Bae Hudson (wedi’i gofnodi)

Morwr o Sain Lythan ym Mro Morgannwg a arweiniodd fordaith 1612 a fforiodd orllewin Bae Hudson, yn chwilio am y Fynedfa Ogledd-orllewinol.

Syr Thomas Button
1576–1641

William Wroth

Sylfaenydd y capel cyntaf yng Nghymru (wedi’i gofnodi)

Rheithor Llanfaches yng Ngwent, pregethwr mor annwyl nes i dyrfaoedd ddod o bell ac agos i’w glywed, a sefydlodd yn 1639 yr eglwys anghydffurfiol gyntaf yng Nghymru.

William Wroth
1579–1644

Rhys Prichard, yr Hen Ficer

Yr Hen Ficer (wedi’i gofnodi)

Ficer Llanymddyfri y dysgwyd ei benillion syml, cynnes, Canwyll y Cymry, ar gof mewn cartrefi ledled Cymru am ddau gan mlynedd.

Rhys Prichard, yr Hen Ficer
1593–1633

George Herbert

Bardd Trefaldwyn (wedi’i gofnodi)

Ganed yn Nhrefaldwyn i deulu mawr yr Herbertiaid; un o feirdd crefyddol gorau’r iaith Saesneg.

George Herbert
1619–1659

Morgan Llwyd

Cyfriniwr Wrecsam (wedi’i gofnodi)

Pregethwr Piwritanaidd ac awdur o Gynfal ym Meirionnydd y mae ei Lyfr y Tri Aderyn yn glasur o ryddiaith Gymraeg.

Morgan Llwyd
1621–1695

Henry Vaughan

Y Silwriad (wedi’i gofnodi)

Bardd a meddyg o Lansanffraid ar lan Wysg, a alwai ei hun yn Silwriad ar ôl hen bobl ei wlad.

Henry Vaughan
c. 1625–1697

John ap John

Y Crynwr Cymreig cyntaf (wedi’i gofnodi)

Y gŵr o Rosllannerchrugog a gerddodd i’r gogledd i gyfarfod â George Fox yn 1653, a ddaeth yn Grynwr cyntaf Cymru, ac a dreuliodd ei oes yn pregethu’r Goleuni Mewnol yn Gymraeg.

John ap John
c. 1635–1688

Syr Harri Morgan

Llyngesydd y Caribî (wedi’i gofnodi)

O Lanrhymni ger Caerdydd, capten enwocaf y Caribî, a gipiodd Panama yn 1671 ac a ddaeth yn llywodraethwr Jamaica.

Syr Harri Morgan
1649–1721

Elihu Yale

Noddwr Iâl (wedi’i gofnodi)

O deulu Plas yn Iâl ger Llandegla, masnachwr a llywodraethwr Madras, y rhoddodd ei rodd ei enw i Brifysgol Iâl. Mae wedi’i gladdu yn Wrecsam.

Elihu Yale

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf