c. 1445–1503Richard ap Meurig
Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.
Richard ap Meurig
1449–1525Syr Rhys ap Thomas
Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.
Syr Rhys ap Thomas
1457–1509Harri Tudur
Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.
Harri Tudur
c. 1465–1526Tudur Aled
Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.
Tudur Aled
c. 1490–c. 1552Elis Gruffydd
Milwr Calais (wedi’i gofnodi)Milwr a chroniclydd o Sir y Fflint a ysgrifennodd hanes y byd yn Gymraeg, y cronicl hwyaf yn yr iaith, a chadw’r fersiwn hynaf o chwedl Taliesin.
Elis Gruffydd
1502–1555Syr John Prys
Argraffydd y llyfr Cymraeg cyntaf (wedi’i gofnodi)Ysgolhaig o Aberhonddu a gyhoeddodd y llyfr cyntaf erioed a argraffwyd yn Gymraeg, Yny lhyvyr hwnn, yn 1546, ac a amddiffynnodd hanes y Brythoniaid.
Syr John Prys
c. 1505–1581Richard Davies
Esgob a chyfieithydd (wedi’i gofnodi)Esgob Tyddewi a gydweithiodd â William Salesbury ar Destament Newydd Cymraeg 1567, ac a ysgrifennodd iddo lythyr enwog at y Cymry am eu hanes.
Richard Davies
1508–1590Blanche Parry
Y foneddiges o Gymraes a siglodd grud Elisabeth (wedi’i gofnodi)Y foneddiges Gymraeg ei hiaith a wasanaethodd y Frenhines Elisabeth I o’i geni hyd ei henaint, gan ddod yn Brif Foneddiges ei Siambr Gyfrin ac yn geidwad ei thlysau.
Blanche Parry
c. 1512–1558Robert Recorde
Y gŵr a wnaeth yr hafalnod (wedi’i gofnodi)Meddyg a mathemategydd o Ddinbych-y-pysgod a ddyfeisiodd yr hafalnod ac a ddysgodd rifyddeg i’r byd Saesneg.
Robert Recorde
c. 1520–c. 1584William Salesbury
Ysgolhaig y Testament Newydd Cymraeg (wedi’i gofnodi)Ysgolhaig o Lansannan a luniodd y geiriadur Cymraeg–Saesneg cyntaf ac a gyfieithodd y Testament Newydd i’r Gymraeg yn 1567.
William Salesbury
c. 1527–c. 1598Gruffydd Robert
Gramadegydd ym Milan (wedi’i gofnodi)Offeiriad ac ysgolhaig a ysgrifennodd, yn alltud yn yr Eidal, y gramadeg Cymraeg printiedig cyntaf, a gyhoeddwyd ym Milan yn 1567.
Gruffydd Robert
1527–1609John Dee
Mathemategydd Elisabeth I (wedi’i gofnodi)Mab i deulu o Faesyfed, mathemategydd a mordwywr i Elisabeth I, y cyntaf i sôn am ‘Ymerodraeth Brydeinig’, a’i hawlio drwy Fadog.
John Dee
1527–1568Humphrey Llwyd
Lluniwr y map cyntaf o Gymru (wedi’i gofnodi)Ysgolhaig o Ddinbych a luniodd y map printiedig cyntaf o Gymru, ysgrifennu ei hanes, a helpu i basio Deddf 1563 a roddodd y Beibl yn Gymraeg i Gymru.
Humphrey Llwyd
c. 1530–1609Twm Siôn Cati
Y Robin Hood Cymreig (wedi’i gofnodi)Thomas Jones o Dregaron, bardd ac achyddwr, a gofir yn nhraddodiad Cymru fel herwr cyfrwys bryniau Ceredigion.
Twm Siôn Cati
1534–1591Catrin o Ferain
Mam Cymru (wedi’i gofnodi)Aeres Berain yn Sir Ddinbych, a briododd bedair gwaith, ac y llanwodd ei phlant a’i hwyrion blasau mawr y gogledd. Fe’i gelwid yn Fam Cymru.
Catrin o Ferain
1534–c. 1619Siôn Dafydd Rhys
Meddyg a gramadegydd (wedi’i gofnodi)Meddyg o Fôn a astudiodd yn yr Eidal ac ysgrifennu llyfrau yn Eidaleg, ac yna ramadeg mawr y Gymraeg yn 1592 i ddangos cyfoeth yr iaith i’r byd.
Siôn Dafydd Rhys
c. 1537–1584Sant Richard Gwyn
Ysgolfeistr, bardd a merthyr (wedi’i gofnodi)Ysgolfeistr o Lanidloes na fynnai ildio’i ffydd Gatholig. Ysgrifennodd garolau Cymraeg yn y carchar, bu farw dros ei ffydd yn Wrecsam yn 1584, a’i wneud yn sant yn 1970.
Sant Richard Gwyn
1544–1623Edmwnd Prys
Bardd y Salmau Cân (wedi’i gofnodi)Archddiacon Meirionnydd y bu ei Salmau Cân yn 1621 y salmau Cymraeg cyntaf i gynulleidfaoedd cyfan eu canu. Cenir rhai ohonynt hyd heddiw.
Edmwnd Prys
c. 1545–1604William Morgan
Esgob a chyfieithydd (wedi’i gofnodi)Cyfieithodd y Beibl cyfan i’r Gymraeg yn 1588. Daeth ei ryddiaith yn safon i’r Gymraeg ysgrifenedig.
William Morgan
1560–1631Syr Huw Myddelton
Y gŵr a ddaeth â dŵr i Lundain (wedi’i gofnodi)Gof aur o Ddinbych a adeiladodd yr Afon Newydd, gan ddod â dŵr glân ddeugain milltir i Lundain yn 1613.
Syr Huw Myddelton
1563–1593John Penri
A ymbiliodd am bregethu yn Gymraeg (wedi’i gofnodi)Piwritan ifanc o Frycheiniog a ymbiliodd ar y Frenhines Elisabeth a’r Senedd i bregethu’r Efengyl i bobl Cymru yn eu hiaith eu hunain, ac a fu farw dros ei ffydd yn ddeg ar hugain oed.
John Penri
c. 1567–1644Dr John Davies, Mallwyd
Ysgolhaig mwyaf y Gymraeg (wedi’i gofnodi)Rheithor Mallwyd a ysgrifennodd ramadeg mawr 1621 a geiriadur 1632, ac a helpodd i ddiwygio Beibl Cymraeg 1620.
Dr John Davies, Mallwyd
c. 1575–1634Syr Thomas Button
Fforiwr Bae Hudson (wedi’i gofnodi)Morwr o Sain Lythan ym Mro Morgannwg a arweiniodd fordaith 1612 a fforiodd orllewin Bae Hudson, yn chwilio am y Fynedfa Ogledd-orllewinol.
Syr Thomas Button
1576–1641William Wroth
Sylfaenydd y capel cyntaf yng Nghymru (wedi’i gofnodi)Rheithor Llanfaches yng Ngwent, pregethwr mor annwyl nes i dyrfaoedd ddod o bell ac agos i’w glywed, a sefydlodd yn 1639 yr eglwys anghydffurfiol gyntaf yng Nghymru.
William Wroth
1579–1644Rhys Prichard, yr Hen Ficer
Yr Hen Ficer (wedi’i gofnodi)Ficer Llanymddyfri y dysgwyd ei benillion syml, cynnes, Canwyll y Cymry, ar gof mewn cartrefi ledled Cymru am ddau gan mlynedd.
Rhys Prichard, yr Hen Ficer
1593–1633George Herbert
Bardd Trefaldwyn (wedi’i gofnodi)Ganed yn Nhrefaldwyn i deulu mawr yr Herbertiaid; un o feirdd crefyddol gorau’r iaith Saesneg.
George Herbert
1619–1659Morgan Llwyd
Cyfriniwr Wrecsam (wedi’i gofnodi)Pregethwr Piwritanaidd ac awdur o Gynfal ym Meirionnydd y mae ei Lyfr y Tri Aderyn yn glasur o ryddiaith Gymraeg.
Morgan Llwyd
1621–1695Henry Vaughan
Y Silwriad (wedi’i gofnodi)Bardd a meddyg o Lansanffraid ar lan Wysg, a alwai ei hun yn Silwriad ar ôl hen bobl ei wlad.
Henry Vaughan
c. 1625–1697John ap John
Y Crynwr Cymreig cyntaf (wedi’i gofnodi)Y gŵr o Rosllannerchrugog a gerddodd i’r gogledd i gyfarfod â George Fox yn 1653, a ddaeth yn Grynwr cyntaf Cymru, ac a dreuliodd ei oes yn pregethu’r Goleuni Mewnol yn Gymraeg.
John ap John
c. 1635–1688Syr Harri Morgan
Llyngesydd y Caribî (wedi’i gofnodi)O Lanrhymni ger Caerdydd, capten enwocaf y Caribî, a gipiodd Panama yn 1671 ac a ddaeth yn llywodraethwr Jamaica.
Syr Harri Morgan
1649–1721Elihu Yale
Noddwr Iâl (wedi’i gofnodi)O deulu Plas yn Iâl ger Llandegla, masnachwr a llywodraethwr Madras, y rhoddodd ei rodd ei enw i Brifysgol Iâl. Mae wedi’i gladdu yn Wrecsam.
Elihu Yale