Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1571

Coleg yr Iesu, Rhydychen

Mae Hugh Price o Aberhonddu yn sefydlu coleg yn Rhydychen sy’n hyfforddi clerigwyr ac ysgolheigion o Gymru am ganrifoedd.

Llun: Pedrongl cyntaf Coleg Iesu, Rhydychen · Quadrangleditor, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ar 27 Mehefin 1571 rhoddodd y Frenhines Elisabeth I siarter i goleg newydd yn Rhydychen, Coleg Iesu. Fe’i sefydlwyd ar gais Hugh Price, eglwyswr o Aberhonddu, a fynnai roi ei ystad i gynnal ysgolheigion o Gymru.

Sefydlwyd27 Mehefin 1571
SylfaenyddHugh Price o Aberhonddu
Fe’i gelwirColeg y Cymry
Hugh Price, sylfaenydd y coleg, mewn portread o ysgol Holbein
Hugh Price, sylfaenydd y coleg, mewn portread o ysgol Holbein · Llun: School of Hans Holbein the Younger, Public domain, Wikimedia Commons

Coleg y Cymry#

O’r cychwyn Cymry oedd y rhan fwyaf o’i fyfyrwyr. Daeth yn binacl uchelgais ysgolheigaidd dynion ifanc Cymru, ac o 1571 hyd 1915 roedd pob pennaeth ond un yn Gymro neu o dras Gymreig. Fe’i gelwir yn aml yn goleg y Cymry o hyd.

Credir mai ei raddedig cyntaf oedd David Powel, a gyhoeddodd yn 1584 yr hanes printiedig cyntaf o Gymru.

Trysorau Cymru#

Mae’r coleg yn berchen ar rai o lawysgrifau Cymraeg mwyaf, Llyfr Coch Hergest yn eu plith, ac mae ei Athro Celteg Iesu, cadair a ddaliwyd unwaith gan Syr John Rhŷs, yn unig gadair o’i bath mewn prifysgol yn Lloegr.

Sefydliad y Frenhines Elisabeth#

Ei enw llawn yw Jesus College in the University of Oxford of Queen Elizabeth’s Foundation. Saif rhwng Turl Street, Ship Street, Cornmarket Street a Market Street. Hwn oedd y coleg Protestannaidd cyntaf yn Rhydychen, yr unig un o deyrnasiad Elisabeth, a’r coleg newydd cyntaf yn Rhydychen er 1555.

Yr aelodau cyntaf#

Enwodd y siarter brifathro, David Lewis, gydag wyth cymrawd, wyth ysgolor ac wyth comisiynydd, Hugh Price yn eu plith. Rhoddodd i’r coleg dir ac adeiladau White Hall. Roedd Price wedi gofyn am y coleg er mwyn cynnal ‘rhai o ysgolheigion Cymru i’w hyfforddi mewn llên dda’.

Rhodd Hugh Price#

Ar sail cymynrodd addawedig o £60 y flwyddyn, cafodd Price yr hawl i benodi’r prifathro, y cymrodyr a’r ysgolorion, a thalodd am adeiladu cynnar yn y cwad blaen. Bu farw yn 1574. Gŵr o Aberhonddu oedd Hugh Price, a aned tua 1495.

Yr ail sylfaenydd#

Gwariodd Eubule Thelwall o Ruthun, prifathro o 1621, £5,000 o’i arian ei hun ar y neuadd a’r capel, ac fe’i galwyd yn ail sylfaenydd y coleg. Bu farw ar 8 Hydref 1630 ac fe’i claddwyd yn y capel. Sicrhaodd Leoline Jenkins, prifathro o 1661 hyd 1673, ddyfodol y coleg. Cododd Francis Mansell, prifathro o 1630, ddwy res o ystafelloedd i ddenu meibion teuluoedd bonedd Cymru.

Ysgolorion Cymru#

Yn 1713 gadawodd Edmund Meyricke ysgoloriaethau i fyfyrwyr o ogledd Cymru, sydd bellach yn agored i bob myfyriwr o Gymro. Cedwir llawysgrifau’r coleg yn Llyfrgell Bodley er 1886, a chenir yr Hwyrol Weddi yn Gymraeg yn y capel ar Ddydd Gŵyl Dewi.

Pedwar cwad#

Mae’r cwad cyntaf yn dyddio o’r unfed ganrif ar bymtheg a dechrau’r ail ganrif ar bymtheg, yr ail o tua 1640 hyd tua 1713, a’r trydydd o tua 1906. Gorffennwyd pedwerydd yn 2021. O 1907 hyd 1947 roedd gan y coleg ei labordai gwyddoniaeth ei hun, a enwyd ar ôl Syr Leoline Jenkins, a fwriadwyd hefyd i ddenu graddedigion Prifysgol Cymru i ymchwilio yn Rhydychen.

Pedwar can mlynedd#

Agorodd Adeiladau’r Hen Aelodau yn 1971, pedwar canmlwyddiant y coleg. Yn 1974 roedd Jesus ymhlith y pum coleg dynion cyntaf yn Rhydychen i dderbyn merched. Ymhlith ei hen aelodau mae T. E. Lawrence a’r prif weinidog Harold Wilson.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Y Testament Newydd yn Gymraeg

    Cyhoeddir cyfieithiad William Salesbury, yr ysgrythur gyntaf i’w hargraffu yn Gymraeg.

    Y Testament Newydd yn Gymraeg
  2. Gramadeg Cymraeg ym Milan

    Mae Gruffydd Robert, alltud yn yr Eidal, yn cyhoeddi ei ramadeg Cymraeg ym Milan, llyfr sy’n canu clod harddwch yr iaith.

    Gramadeg Cymraeg ym Milan
  3. Y map cyntaf o Gymru

    Mae Humphrey Llwyd o Ddinbych yn llunio Cambriae Typus, y map printiedig cyntaf o Gymru ar ei phen ei hun, a gyhoeddwyd yn atlas mawr Ortelius.

    Y map cyntaf o Gymru
  4. Dienyddio Richard Gwyn

    Dienyddir ysgolfeistr a bardd Catholig yn Wrecsam am wrthod derbyn yr eglwys Brotestannaidd. Fe’i gwnaed yn sant yn 1970.

    Dienyddio Richard Gwyn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf