Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1567

Gramadeg Cymraeg ym Milan

Mae Gruffydd Robert, alltud yn yr Eidal, yn cyhoeddi ei ramadeg Cymraeg ym Milan, llyfr sy’n canu clod harddwch yr iaith.

Llun: Eglwys Gadeiriol Milan, eglwys y Cardinal Borromeo, y bu Gruffydd Robert yn ei wasanaethu · Jakub Hałun, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ar Ddydd Gŵyl Dewi 1567, ym Milan, cyhoeddodd Gruffydd Robert ran gyntaf ei ramadeg Cymraeg, Dosbarth Byrr ar y rhann gyntaf i ramadeg Cymraeg.

CyhoeddwydMilan, 1 Mawrth 1567
AwdurGruffydd Robert, archddiacon Môn
Ar ffurfSgwrs mewn gwinllan

Alltud dros ei ffydd#

Gŵr o Sir Gaernarfon oedd Gruffydd Robert, meistr o Rydychen ac o 1558 archddiacon Môn. Pan ddaeth Elisabeth i’r orsedd cadwodd yr hen ffydd a gadael Cymru gyda’i ewythr Morys Clynnog.

Erbyn Ionawr 1563 roeddent yn Rhufain, lle’i hordeiniwyd yn offeiriad. Erbyn 1567 roedd ym Milan, ar aelwyd yr archesgob mawr, y Cardinal Borromeo.

Gramadeg mewn gwinllan#

Ysgrifennodd ei ramadeg ar ffurf sgwrs rhyngddo ef a Chlynnog, mewn gwinllan. Dilynodd rhannau diweddarach y gwaith ar ôl 1584.

Eglwys Gadeiriol Milan, wedi’i phaentio gan Walter Sickert yn 1895
Eglwys Gadeiriol Milan, wedi’i phaentio gan Walter Sickert yn 1895 · Llun: Walter Sickert (photo: Didier Descouens), Public domain, Wikimedia Commons

Bu farw ym mhalas yr archesgob ym Milan ar 15 Mai 1598.

Mab Robert a Chatrin#

Ganed Gruffydd yn sir Gaernarfon i Robert a Chatrin ferch Gruffudd. Graddiodd yn M.A. yn Christ Church, Rhydychen, yn 1555.

Yr hen ffydd#

Adferodd Deddfau Goruchafiaeth ac Unffurfiaeth Elisabeth yn 1558 yr eglwys Brotestannaidd, ond arhosodd yr hen ffydd yn gryf yng Nghymru, a glynodd Gruffydd wrthi.

Fflandrys, Leuven a Bologna#

Gyda’i ewythr Morys Clynnog aeth yn gyntaf i Fflandrys, gan helpu’r ffoaduriaid Catholig yno, ac yna astudio yn Leuven ac yn ddiweddarach yn Bologna. Roedd Thomas Goldwell, esgob Llanelwy, yn warden Ysbyty’r Saeson yn Rhufain o 1561, ac efallai mai ef a’u gwahoddodd. Daeth Gruffydd a Morys yn gaplaniaid i’r Ysbyty, a ddaeth yn Goleg y Saeson yn 1579.

Yn y pla#

Ym Milan bu Gruffydd yn gyffeswr i’r Cardinal Carlo Borromeo ac yn ganon diwinyddol yr eglwys gadeiriol. Ym mhla ofnadwy 1576 a 1577 roedd yn un o’r rhai a arweiniodd yr ymateb i anghenion y bobl, ac fe’i cofnodir yn mynd drwy’r ddinas gyda Borromeo, yn rhannu bwyd a moddion. Nodwyd ei ddewrder a’i ofal am y cleifion.

Doctor Gruffydd#

Galwodd Anthony Munday a Morris Kyffin ill dau ef yn ddoethur. Gwasanaethodd Borromeo a’i olynwyr, Gaspare Visconti a Federico Borromeo, ac yn 1582 gofynnodd am gael ymddeol o bregethu yn yr eglwys gadeiriol a chafodd bensiwn.

Y cyntaf o’i fath#

Ei waith ef oedd y gramadeg modern cyntaf i’r Gymraeg, a’r cyntaf i’w gyhoeddi drwy’r iaith ei hun. Fe’i hargraffwyd, mae’n debyg, yng ngwasg Vincenzo Girardoni, ac efallai fod gwinllan y sgwrs ym Monti di Creta yn Rhufain, a berthynai i’r Ysbyty.

Cerddi a Cicero#

Mae pedwaredd ran y gramadeg yn trafod y gynghanedd a’r pedwar mesur ar hugain. Gyda’r gramadeg daeth y casgliad cyntaf o gerddi Cymraeg i’w gyhoeddi, a rhan o gyfieithiad Gruffydd o Cato Maior de Senectute Cicero, ar henaint. Wedi i Borromeo farw ym mis Tachwedd 1584, cafodd Gruffydd fwy o amser i’w ramadeg, ac mae’n debyg i’r ail, y drydedd a’r bedwaredd ran ymddangos wedi’r flwyddyn honno. Argraffiad G. J. Williams yn 1939 yw’r un safonol o hyd. Ysgrifennodd D. Rhys Phillips hanes ei fywyd, Dr. Griffith Robert, Canon of Milan, yn 1922, ac yn 2019 cyhoeddodd M. P. Bryant-Quinn ganfyddiadau newydd am ei ddyddiadau a’i gefndir.

Y bobl

c. 1527–c. 1598

Gruffydd Robert

Gramadegydd ym Milan (wedi’i gofnodi)

Offeiriad ac ysgolhaig a ysgrifennodd, yn alltud yn yr Eidal, y gramadeg Cymraeg printiedig cyntaf, a gyhoeddwyd ym Milan yn 1567.

Gruffydd Robert

Cyn ac wedyn

  1. Deddf y Beibl Cymraeg

    Mae’r Senedd yn gorchymyn i bedwar esgob Cymru ac esgob Henffordd sicrhau bod y Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin yn cael eu cyfieithu i’r Gymraeg.

    Deddf y Beibl Cymraeg
  2. Y Testament Newydd yn Gymraeg

    Cyhoeddir cyfieithiad William Salesbury, yr ysgrythur gyntaf i’w hargraffu yn Gymraeg.

    Y Testament Newydd yn Gymraeg
  3. Coleg yr Iesu, Rhydychen

    Mae Hugh Price o Aberhonddu yn sefydlu coleg yn Rhydychen sy’n hyfforddi clerigwyr ac ysgolheigion o Gymru am ganrifoedd.

    Coleg yr Iesu, Rhydychen
  4. Y map cyntaf o Gymru

    Mae Humphrey Llwyd o Ddinbych yn llunio Cambriae Typus, y map printiedig cyntaf o Gymru ar ei phen ei hun, a gyhoeddwyd yn atlas mawr Ortelius.

    Y map cyntaf o Gymru

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf