Hanes Cymru / Pennod 2

2500 CC – 48 OC

Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Mwynwyr copr, gofaint aur, brenhinoedd y bryngaerau a’r derwyddon: y Brythoniaid cyn Rhufain.

Llun: Tai crwn Oes yr Haearn wedi’u hailgodi yng Nghastell Henllys, Sir Benfro · Keith Ruffles, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Tua 2500 CC dysgodd pobl yng Nghymru weithio copr ac aur, ac yn fuan gymysgu copr â thun i wneud efydd. Ar y Gogarth cloddiodd mwynwyr ag offer o asgwrn a charreg gilometrau o dwneli ar ôl mwyn copr, yn un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd, a theithiodd copr Cymru ar draws Prydain a thros y môr. Gwaith gorau’r oes yw mantell aur yr Wyddgrug, a guriwyd o un darn o aur tua 3,900 o flynyddoedd yn ôl. Gosodwyd penaethiaid Oes yr Efydd dan garneddau fel Bryn Cader Faner, ac mae powlen Caergwrle, o siâl wedi’i addurno â thun ac aur, yn dangos cwch yn marchogaeth y tonnau.

O tua 700 CC daeth haearn i’w ddefnyddio, a choronwyd y bryniau â chaerau: cannoedd ohonynt, o Dre’r Ceiri yn uchel ar yr Eifl i Gastell Henllys yn Sir Benfro, lle mae tai crwn yn sefyll eto ar eu hen sylfeini. Brythoniaid oedd eu pobl, yn siarad yr iaith Frythoneg y tyfodd y Gymraeg ohoni, a byddai’r Rhufeiniaid yn dysgu enwau eu pobloedd: y Silwriaid, yr Ordofigiaid, y Demetae a’r Deceangli. Yn Llyn Cerrig Bach ar Ynys Môn rhoesant gleddyfau, gwaywffyn, offer cerbydau rhyfel a chadwyn caethweision i’r dyfroedd, ac Ynys Môn oedd cadarnle mawr y derwyddon. Yn 54 CC arweiniodd Caswallon, fel y cofia traddodiad Cymru am Cassivellaunus, y Brythoniaid yn erbyn Iŵl Cesar, a phan gyrhaeddodd byddin Rhufain ffiniau Cymru yn 48 OC cyfarfu â brenhinoedd a rhyfelwyr a oedd yn barod i ymladd.

Llinell amser

  1. Disg haul Banc Tynddol (archaeoleg)

    Claddir disg bychan o aur ger mwyngloddiau copr Cwmystwyth. Dyma’r gwrthrych aur hynaf a ddarganfuwyd yng Nghymru hyd yma.

    Disg haul Banc Tynddol
  2. Copr o’r Gogarth (archaeoleg)

    Mae mwynwyr Oes yr Efydd yn dechrau cloddio un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd.

    Copr o’r Gogarth
  3. Bryn Cader Faner (archaeoleg)

    Ar grib unig uwchben Harlech, gosodir cylch o feini ar ogwydd o amgylch carnedd gladdu, fel coron ddrain.

    Bryn Cader Faner
  4. Clogyn aur yr Wyddgrug (archaeoleg)

    Claddwyd arweinydd o Oes yr Efydd mewn clogyn a gurwyd o un talp o aur. Cafodd gweithwyr hyd iddo yn 1833 ym Mryn yr Ellyllon.

    Clogyn aur yr Wyddgrug
  5. Copr Mynydd Parys (archaeoleg)

    Mae mwynwyr yr Oes Efydd yn cloddio am gopr ar Fynydd Parys ym Môn, dair mil a hanner o flynyddoedd cyn iddo ddod yn fwynglawdd copr mwyaf y byd.

    Copr Mynydd Parys
  6. Powlen Caergwrle (archaeoleg)

    Gwneir powlen o sial, tun ac aur, ar ffurf cwch â rhwyfau a tharianau, yn yr Oes Efydd, a chafwyd hyd iddi’n ddiweddarach ger Caergwrle yn Sir y Fflint.

    Powlen Caergwrle
  7. Brutus yn dod i Ynys Prydain (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

    Yn ôl traddodiad Cymru, yn nyddiau Eli’r offeiriad, glaniodd Brutus, gorŵyr Aeneas o Gaerdroea, yn Totnes gyda’i Droeaid, enwi’r ynys yn Brydain ar ei ôl ei hun, a dod yn frenin cyntaf arni.

    Brutus yn dod i Ynys Prydain
  8. Yr haearn cyntaf (archaeoleg)

    Ymhlith trysorau efydd a adawyd yn Llyn Fawr, yn uchel uwchben y Rhondda, mae cleddyf haearn, un o’r gwrthrychau haearn hynaf ym Mhrydain.

    Yr haearn cyntaf
  9. Llwythau’r bryngaerau (archaeoleg)

    Mae pobloedd Oes yr Haearn, yn eu plith y Silwriaid, yr Ordofigiaid, y Demetae a’r Deceangli, yn codi cannoedd o fryngaerau ledled Cymru.

    Llwythau’r bryngaerau
  10. Castell Henllys (archaeoleg)

    Codir caer o dai crwn ar drwyn uwchben nant yn Sir Benfro. Mae ei thai a ailadeiladwyd yn sefyll ar yr un man heddiw.

    Castell Henllys
  11. Offrymau Llyn Cerrig Bach (archaeoleg)

    Mae pobl Oes yr Haearn yn taflu arfau, darnau cerbydau a chadwyni caethweision i lyn ar Ynys Môn. Cafwyd hyd iddynt yn 1942 wrth adeiladu maes awyr.

    Offrymau Llyn Cerrig Bach
  12. Tre’r Ceiri (archaeoleg)

    Ar gopa’r Eifl, mae tref â muriau cerrig o tua 150 o gytiau yn edrych dros Lŷn, un o’r bryngaerau sydd wedi’u cadw orau yn Ewrop.

    Tre’r Ceiri
  13. Pobloedd Cymru (wedi’i gofnodi)

    Mae Cymru’n gartref i’r Silwriaid yn y de-ddwyrain, yr Ordoficiaid yn y gogledd-orllewin, y Demetiaid yn y de-orllewin a’r Decangli yn y gogledd-ddwyrain.

    Pobloedd Cymru
  14. Caswallon yn erbyn Cesar (wedi’i gofnodi)

    Mae Iŵl Cesar yn croesi i Brydain am yr eildro ac yn cael ei wynebu gan Cassivellaunus, Caswallon traddodiad Cymru, sy’n arwain y Brythoniaid yn ei erbyn. O fewn misoedd mae Cesar wedi mynd yn ôl i Âl.

    Caswallon yn erbyn Cesar
  15. Cesar yn ysgrifennu am Dderwyddon Prydain (wedi’i gofnodi)

    Yn ei Ryfel Gâl, mae Iŵl Cesar yn ysgrifennu y credir mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai sydd am ei hadnabod yn well fel arfer yn croesi’r môr i’w hastudio yma.

    Cesar yn ysgrifennu am Dderwyddon Prydain
  16. Derwyddon Môn (wedi’i gofnodi)

    Ynys Môn yw canolfan fawr y derwyddon, offeiriaid, barnwyr ac athrawon y Brythoniaid.

    Derwyddon Môn
  17. Ffydd Crist yn cyrraedd Prydain (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

    Mae Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, yn ysgrifennu i braeseptau sanctaidd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, a fu farw yn OC 37: o fewn ychydig flynyddoedd i’r Croeshoeliad.

    Ffydd Crist yn cyrraedd Prydain

Pobl

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli
Y Pedair Cainc

Pwyll

Pendefig Dyfed a Phen Annwn (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Tywysog saith cantref Dyfed yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi, a lywodraethodd Annwn am flwyddyn ym mhryd ei brenin, ac a enillodd Riannon.

Pwyll
Y Pedair Cainc

Rhiannon

Brenhines Dyfed, arglwyddes y march gwyn (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Merch Hefeydd Hen, gwraig Pwyll ac wedyn Manawydan, a mam Pryderi. Gwraig ddoethaf ac amyneddgaraf y Pedair Cainc, y deffrôi ei hadar y meirw.

Rhiannon
Y Pedair Cainc

Pryderi

Tywysog Dyfed, unig arwr y pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Pwyll a Rhiannon, a gollwyd y noson y’i ganed ac a gafwyd yng Ngwent. Ef yw’r unig arwr sy’n ymddangos ym mhob un o Bedair Cainc y Mabinogi: fe’i genir yn y Gyntaf, a bydd farw yn y Bedwaredd.

Pryderi
Y Pedair Cainc

Arawn

Brenin Annwn (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Brenin Annwn yn y Gainc Gyntaf, â’i gŵn gwynion clustgoch. Cyfnewidiodd le â Phwyll am flwyddyn a buont yn gyfeillion am oes.

Arawn
Y Pedair Cainc

Teyrnon Twrf Liant

Arglwydd Gwent Is Coed, a gafodd Bryderi (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Arglwydd Gwent Is Coed yn y Gainc Gyntaf, a achubodd fachgen newydd-anedig rhag crafanc anferth Nos Galan Mai, a’i fagu, a dod ag ef adref at Riannon.

Teyrnon Twrf Liant
Y Pedair Cainc

Cigfa

Gwraig Pryderi (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Merch Gwyn Gloyw a gwraig Pryderi, un o’r pedwar a adawyd yng ngwlad wag Dyfed yn y Drydedd Gainc.

Cigfa
Y Pedair Cainc

Branwen ferch Llŷr

Brenhines Iwerddon, un o Dair Prif Riain Prydain (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Chwaer Bendigeidfran a Manawydan, a roddwyd yn wraig i frenin Iwerddon. Cludodd ei drudwen ei llythyr dros y môr, ac mae ei bedd ar lan Alaw ym Môn.

Branwen ferch Llŷr
Y Pedair Cainc

Manawydan fab Llŷr

Y tywysog amyneddgar, arwr y Drydedd Gainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Brawd Bendigeidfran a Branwen, un o’r saith a ddaeth adref o Iwerddon, ac arwr y Drydedd Gainc, a enillodd Ddyfed gyfan yn ôl â’i synnwyr a’i amynedd.

Manawydan fab Llŷr
Y Pedair Cainc

Matholwch

Brenin Iwerddon yn yr Ail Gainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Brenin Iwerddon a hwyliodd i Harlech i ofyn am Franwen, a gafodd y pair dadeni, ac a dynnwyd i’r rhyfel rhwng y ddwy ynys.

Matholwch
Y Pedair Cainc

Efnysien

Hanner brawd Branwen, a dorrodd y pair (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Hanner brawd Bendigeidfran a Branwen, gŵr a allai beri i ddau frawd ymladd. Yn y diwedd rhoddodd ei fywyd i dorri’r pair dadeni ac achub llu Prydain.

Efnysien
Y Pedair Cainc

Math fab Mathonwy

Arglwydd Gwynedd, meistr yr hud (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Arglwydd Gwynedd yn y Bedwaredd Gainc, swynwr mwyaf y Mabinogi, a glywai unrhyw sibrwd a gludai’r gwynt. Gyda Gwydion gwnaeth Flodeuwedd o flodau.

Math fab Mathonwy
Y Pedair Cainc

Gwydion fab Dôn

Swynwr a chyfarwydd gorau’r byd (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Dôn a nai Math, cyfarwydd gorau’r byd a meistr hud. Magodd Leu, enillodd enw ac arfau iddo, gwnaeth Flodeuwedd o flodau, a dwyn Lleu yn ôl o rith eryr.

Gwydion fab Dôn
Y Pedair Cainc

Gilfaethwy fab Dôn

Brawd Gwydion (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Dôn a brawd Gwydion. Cychwynnodd ei gariad at Goewin y rhyfel rhwng Gwynedd a’r de, a chosbodd Math ef a’i frawd ym mhryd anifeiliaid.

Gilfaethwy fab Dôn
Y Pedair Cainc

Goewin ferch Pebin

Brenhines Gwynedd, gwraig Math (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Morwyn decaf ei hoes, morwyn droed Math yng Nghaer Dathyl. Wedi i Gilfaethwy wneud cam â hi, siaradodd yn blaen, a gwnaeth Math hi’n frenhines iddo ag awdurdod ar ei deyrnas.

Goewin ferch Pebin
Y Pedair Cainc

Arianrhod ferch Dôn

Arglwyddes Caer Arianrhod, mam Lleu (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Merch Dôn a chwaer Gwydion, arglwyddes caer fôr Caer Arianrhod, mam Dylan a Lleu. Rhoddwyd ei henw, ‘yr olwyn arian’, i sêr y Goron Ogleddol.

Arianrhod ferch Dôn
Y Pedair Cainc

Dylan Eil Ton

Mab y Don (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Arianrhod, a aeth am y môr cyn gynted ag y’i ganed a nofio fel pysgodyn. Ni thorrodd ton dano erioed, a galarodd y môr amdano.

Dylan Eil Ton
Y Pedair Cainc

Lleu Llaw Gyffes

Arglwydd Gwynedd, Lleu â’r llaw gyffes (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Arianrhod, a fagwyd gan Wydion, a enillodd ei enw a’i arfau yn erbyn tynghedau ei fam, a briododd Flodeuwedd, a drawyd ac a aeth yn eryr, ac a ddaeth yn ôl i lywodraethu Gwynedd.

Lleu Llaw Gyffes
Y Pedair Cainc

Blodeuwedd

Y ferch a wnaed o flodau (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Fe’i gwnaed gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain i fod yn wraig i Leu. Carodd Ronw Pebr, a’i throi’n dylluan, sy’n dal i ddwyn ei henw yn Gymraeg.

Blodeuwedd
Y Pedair Cainc

Gronw Pebr

Arglwydd Penllyn (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Arglwydd Penllyn, a garodd Flodeuwedd ac a drawodd Leu â’r waywffon. Daeth ei ddiwedd y tu ôl i’r llech ger afon Cynfal a elwir yn Llech Ronw o hyd.

Gronw Pebr
Y Pedair Cainc

Llwyd fab Cil Coed

Dewin y Drydedd Gainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Y dewin a fwriodd yr hud dros Ddyfed yn y Drydedd Gainc, i ddial cam ei gyfaill Gwawl, ac a’i cododd pan ddaliodd Manawydan ei wraig ar ffurf llygoden.

Llwyd fab Cil Coed
d. c. AD 40

Cynfelyn

Brenin y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y brenin mwyaf grymus ym Mhrydain cyn i’r Rhufeiniaid ddod, a alwyd yn Frenin y Brythoniaid gan awdur Rhufeinig. Ef oedd tad Caradog, ac mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Cynfelyn.

Cynfelyn
fl. 1st century

Bendigeidfran

Brenin Ynys y Cedyrn (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350; Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)

Cawr-frenin Ail Gainc y Mabinogi, a orweddodd yn bont i’w fyddin. Mae traddodiad Cymru yn dal iddo ddod â ffydd Crist i’r Cymry o Rufain.

Bendigeidfran

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf