Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Pwyll

Tywysog saith cantref Dyfed yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi, a lywodraethodd Annwn am flwyddyn ym mhryd ei brenin, ac a enillodd Riannon.

Llun: Copa creigiog Carn Ingli uwchben Trefdraeth, a muriau bryngaer Oes yr Haearn ymhlith y grug · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Pendefig Dyfed a Phen Annwn Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Cŵn Pwyll yn yr helfa lle cyfarfu ag Arawn, o hen argraffiad o’r Mabinogion
Cŵn Pwyll yn yr helfa lle cyfarfu ag Arawn, o hen argraffiad o’r Mabinogion · Llun: Wikimedia Commons · Sacred Texts.com, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Pwyll: doethineb, synnwyr

Pwyll Pendefig Dyfed yw arwr Cainc Gyntaf y Mabinogi. Ef oedd arglwydd saith cantref Dyfed, a’i brif lys yn Arberth, ac ystyr ei enw yw doethineb neu synnwyr da. Mae’r chwedl yn ei ddangos yn ei ennill: drwy gadw ffydd, drwy ddysgu cwrteisi, a thrwy sefyll gyda’i wraig.

Yn y chwedlauCainc Gyntaf y Mabinogi
LlysArberth yn Sir Benfro
GwraigRhiannon ferch Hefeydd Hen
MabPryderi
TeitlPen Annwn

Yr hela yng Nglyn Cuch#

Un diwrnod aeth Pwyll i hela yng Nglyn Cuch, ar ffin Dyfed. Daeth ei gŵn ar garw a ddaliwyd eisoes gan haid ddieithr, yn wyn disglair â chlustiau cochion, a gyrrodd hwy ymaith a gosod ei gŵn ei hun ar yr ysglyfaeth. Marchogodd eu meistr i fyny ar farch mawr llwyd: Arawn, brenin Annwn. Roedd Pwyll wedi gwneud cam ag ef, a gofynnodd sut y gallai ei unioni.

Blwyddyn yn Annwn#

Pris Arawn oedd blwyddyn a diwrnod. Byddai Pwyll yn cymryd ffurf Arawn ac yn teyrnasu yn Annwn, tra byddai Arawn yn teyrnasu yn Nyfed yn ei ffurf yntau; ar ddiwedd y flwyddyn byddai Pwyll yn cyfarfod â gelyn Arawn, Hafgan, wrth y rhyd, ac yn ei daro unwaith yn unig. Teyrnasodd Pwyll yn Annwn mor dda fel na ddyfalodd neb, a phob nos gorweddai wrth ochr brenhines Arawn a throi ei wyneb at y pared. Wrth y rhyd trawodd Hafgan un ergyd, ac ni thrawai eto, er i Hafgan erfyn. Gwnaed Annwn yn un deyrnas dan Arawn.

Pan newidiasant yn ôl, cafodd Arawn fod ei gyfaill wedi cadw ffydd ag ef ym mhopeth, ac o’r dydd hwnnw buont yn gyfeillion am oes, gan anfon meirch, cŵn, hebogau a thrysorau at ei gilydd. Galwyd Pwyll yn Ben Annwn byth wedyn.

Gorsedd Arberth#

Uwchben ei lys codai twmpath, Gorsedd Arberth, a dywedid y byddai unrhyw arglwydd a eisteddai arno naill ai’n cael ei daro neu’n gweld rhyfeddod. Eisteddodd Pwyll yno a gweld arglwyddes yn marchogaeth heibio ar farch mawr gwyn, ar gerddediad araf a gwastad. Am dridiau ni allai ei farchogion gorau ei dal, pa mor gyflym bynnag y marchogent. O’r diwedd galwodd Pwyll arni a gofyn iddi aros amdano, ac arhosodd ar unwaith: byddai wedi bod yn well i’r march pe bai wedi gofyn ers tro. Rhiannon oedd hi, ac roedd wedi dod i’w geisio.

Y god a’r briodas#

Yn eu gwledd briodas addawodd Pwyll yn fyrbwyll i ddieithryn beth bynnag a ofynnai. Gwawl fab Clud, y gŵr a wrthodwyd gan Riannon, oedd y dieithryn, a gofynnodd am Riannon. Flwyddyn yn ddiweddarach, drwy gynllun Rhiannon, daeth Pwyll i wledd Gwawl wedi’i wisgo fel cardotyn gyda chod fach na ellid byth ei llenwi. Camodd Gwawl iddi i wasgu’r bwyd i lawr, tynnodd Pwyll hi ynghau, a churodd ei wŷr y god: y chwarae cyntaf o ‘broch yng nghod’. Ildiodd Gwawl ei hawl, a phriododd Pwyll a Rhiannon.

Sefyll gyda Rhiannon#

Diflannodd eu mab ar y noson y ganed ef, a thyngodd y gwragedd a osodwyd i’w wylio fod Rhiannon wedi ei ladd. Anogodd gwŷr Dyfed Bwyll i’w hysgaru. Ni wnâi. Gadawodd iddi gymryd ei phenyd, ond cadwodd hi’n wraig iddo, a phan ddaeth y bachgen adref flynyddoedd yn ddiweddarach, wedi’i ddwyn yn ôl gan Teyrnon o Went, profwyd ffydd Pwyll yn gywir. Teyrnasodd Pwyll yn llwyddiannus ar Ddyfed hyd ei farw, a’i fab Pryderi ar ei ôl.

Yn Arberth heddiw#

Gellir dod o hyd i leoedd ei stori o hyd. Arberth yw’r dref yn Sir Benfro, a Glyn Cuch yw dyffryn coediog afon Cuch, sy’n rhedeg i lawr i Deifi ar ffin Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin. Mae stori blwyddyn ffyddlon Pwyll yn Annwn wedi’i hadrodd yng Nghymru ers dros wyth can mlynedd.

Ar y llinell amser

  1. Ysgrifennu’r Pedair Cainc (wedi’i gofnodi)

    Mae awdur anhysbys yn llunio Pedair Cainc y Mabinogi, chwedlau Pwyll, Branwen, Manawydan a Math, campweithiau adrodd straeon Ewrop.

    Ysgrifennu’r Pedair Cainc

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf