Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

c. 1490–c. 1552

Elis Gruffydd

Milwr a chroniclydd o Sir y Fflint a ysgrifennodd hanes y byd yn Gymraeg, y cronicl hwyaf yn yr iaith, a chadw’r fersiwn hynaf o chwedl Taliesin.

Llun: Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar y llethr uwchben Aberystwyth · Chris Andrews, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1490–c. 1552 (wedi’i gofnodi) Milwr Calais Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Beirdd ac awduron
Calais ar fap o 1634; tref garsiwn Lloegr lle bu Elis Gruffydd yn gwasanaethu ac yn ysgrifennu ei gronicl mawr
Calais ar fap o 1634; tref garsiwn Lloegr lle bu Elis Gruffydd yn gwasanaethu ac yn ysgrifennu ei gronicl mawr · Llun: Wikimedia Commons · Christophe Tassin, Parth cyhoeddus

Ysgrifennodd Elis Gruffydd o Ronant yn sir y Fflint, milwr Calais, un o’r llyfrau mwyaf a ysgrifennwyd erioed yn Gymraeg: cronicl o holl hanes y byd o’r Creu hyd ei oes ei hun, tua 2,400 o dudalennau. Ynddo achubodd yr adroddiad hynaf o hanes Taliesin a llawer o straeon eraill Cymru, ac mae UNESCO wedi gosod ei gronicl ar ei chofrestr Cof y Byd.

GanedTua 1490, Gronant Uchaf, Llanasa
Ei lysenwY Milwr o Galais
Ei feistrSyr Robert Wingfield
Ei waith mawrCronicl o Wech Oesoedd
Fe’i cedwir ynLlyfrgell Genedlaethol Cymru
Y sôn olaf amdano1552, yng Nghalais

Mab sir y Fflint#

Ganed Elis yng Ngronant Uchaf, Gwesbyr, ym mhlwyf Llanasa, ger arfordir gogleddol sir y Fflint, yn fab iau i deulu bonheddig, perthnasau i’r Mostyniaid efallai. Yn ŵr ifanc etifeddodd bedair erw ar hugain gan ei ewythr Siôn ap Dafydd. Yn 1510 croesodd y ffin i ymuno â’r fyddin, ac ymladdodd yn yr Iseldiroedd ac yn Sbaen.

Yng ngwasanaeth y Wingfieldiaid#

Erbyn 1518 roedd Elis yng ngwasanaeth Syr Robert Wingfield, o un o brif deuluoedd llywodraeth y Tuduriaid. Gydag ef gwelodd gyfarfod Harri VIII a brenin Ffrainc ar Faes y Brethyn Aur ger Calais, aeth gyda byddin dug Suffolk i Ffrainc yn 1523, ac o 1524 hyd 1529 cadwodd blas mawr Wingfield yn Llundain. Yno copïodd hen lawysgrifau Cymraeg, yn eu plith bucheddau’r saint a Chwedlau Saith Doethion Rhufain.

Milwr Calais#

Ar 27 Ionawr 1529 ymunodd â garsiwn Lloegr yng Nghalais, ac yno, ac yn Ffrainc gyda lluoedd Lloegr, y treuliodd weddill ei oes. Priododd ferch o Galais, Elizabeth Manfielde, a chawsant ddau o blant. Daeth yn Brotestant argyhoeddedig, y Protestant Cymreig cyntaf i adael cofnod o’i gred. Trodd hefyd lyfr mawr o feddyginiaethau i’r Gymraeg, Castell yr Iechyd.

Cronicl y Chwech Oes#

Yn ei oriau rhydd o’i ddyletswyddau ysgrifennodd Elis ei gronicl mawr, a orffennwyd tua 1552. Mae’r rhan gyntaf yn adrodd hanes y byd mewn chwech oes o’r Creu, a’r ail hanes Lloegr o 1066 hyd ei ddydd ei hun. Tynnodd ar groniclau Saesneg, Ffrangeg a Lladin ac ar ‘rai o lyfrau Cymru’, a’r rhan olaf, ar ei oes a’i anturiaethau ei hun, yw’r fwyaf gwerthfawr oll. Cedwir y ddwy gyfrol fawr heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Hanes Taliesin#

Er iddo fyw ymhell o Gymru, ni chollodd Elis ei gariad at straeon a cherddi ei wlad ei hun. Dyfynnai englynion a diarhebion a chofnododd chwedlau a glywsai. Yn ei gronicl ceir y testun cynharaf o Hanes Taliesin, chwedl Gwion Bach a pheir Ceridwen, yn ogystal â hanes Owain Glyndŵr, chwedl Huail ap Caw ac Arthur, hanes Myrddin, chwedl gwraig Maelgwn Gwynedd a’i modrwy, a hanes Llywelyn ab Iorwerth a Chynwrig Goch o Drefriw.

Llygad milwr#

Cadwodd Elis hefyd ddyddiadur o ryfel Harri VIII yn Ffrainc yn 1544, un o’r ychydig adroddiadau am ryfel a ysgrifennwyd gan filwr cyffredin, yn llawn cydymdeimlad â’r gwŷr a wnâi’r ymladd. Roedd yn fyw o hyd yn 1552, ac efallai ei fod yng Nghalais pan gipiodd y Ffrancod y dref yn ôl yn 1558.

Y rhyddiaith fwyaf darllenadwy#

Mae ei Gymraeg yn fywiog a’i arddull yn eiddo iddo’i hun. Barnodd yr ysgolhaig llawysgrifau mawr J. Gwenogvryn Evans mai ei gronicl oedd y rhyddiaith fwyaf darllenadwy yn y Gymraeg ar ôl y Mabinogion, a thrwyddo daeth i lawr atom straeon a allai fod wedi’u colli.

Awduron a gofnododd Gymru gynnar

Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.

Yr hanesion cyntaf, 500–900

Ysgolheigion Llanbadarn a Llancarfan, 1050–1150

Oes Sieffre a Gerallt, 1130–1225

Copïwyr a chroniclwyr, 1350–1600

Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf