Hanes Cymru / Oes y Seintiau

d. c. 547

Maelgwn Gwynedd

Brenin Gwynedd a rheolwr mwyaf grymus Prydain yn y chweched ganrif, gyda’i lys yn Negannwy.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. c. 547 (wedi’i gofnodi) Draig yr ynys Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Maelgwn Gwynedd fel y’i lluniwyd mewn llawysgrif ganoloesol o hanes brenhinoedd Prydain
Maelgwn Gwynedd fel y’i lluniwyd mewn llawysgrif ganoloesol o hanes brenhinoedd Prydain · Llun: Unknown medieval scribe, CC0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Maelgwn Gwynedd: Maelgwn o Wynedd, ei brenin

Maelgwn Gwynedd

  • Maelgwn ei enw ei hun
  • Gwynedd ei deyrnas

Maelgwn Gwynedd oedd brenin mawr Gwynedd yn hanner cyntaf y chweched ganrif, gor-ŵyr Cunedda a sylfaenydd, yng ngolwg y cenedlaethau wedyn, teulu brenhinol Gwynedd yr Oesoedd Canol. Galwodd Gildas, a ysgrifennai yn ei oes ef, ef yn ddraig yr ynys, yn uwch na bron holl frenhinoedd Prydain, ac fe’i cofiodd y Cymry fel cyfaill hael y saint.

BreninGwynedd, gyda Môn
Bu farwTua 547
Ei dadCadwallon Lawhir
Ei lysDegannwy, ar y Creuddyn
Gelwir hefydMaelgwn Hir

Y ci tywysogaidd#

Ystyr ei enw, Maglocunus yn Lladin, yw’r ci tywysogaidd, a chan fod ci yn air am ryfelwr yn yr hen farddoniaeth Gymraeg gellir ei ddarllen hefyd fel y rhyfelwr tywysogaidd. Roedd yn fab i Gadwallon Lawhir, a yrrodd y gwladfawyr Gwyddelig olaf o Fôn, ac felly Maelgwn oedd y brenin cyntaf i fwynhau ffrwyth y tir a enillodd ei deulu. Dyna pam yr adwaenir ef, yn anad dim, wrth enw ei deyrnas: Maelgwn Gwynedd.

Draig yr ynys#

Ysgrifennodd Gildas am frenhinoedd ei oes tua 540, ac roedd Maelgwn uwchlaw pob un ohonynt. Roedd, meddai Gildas, “yn uwch na bron holl frenhinoedd Prydain”, yn arweinydd cadarn mewn rhyfel ac “yn haelach wrth roi” nag eraill, a galwodd ef yn ddraig yr ynys, oherwydd Môn oedd hen gadarnle brenhinoedd Gwynedd. Roedd Maelgwn yn ddyn tal, a dyna pam y galwai’r Cymry ef hefyd yn Maelgwn Hir.

yn uwch na bron holl frenhinoedd Prydain

Gildas, Am Ddinistr Prydain, pennod 33

Mae’r Historia Brittonum yn ei alw’n “y brenin mawr Mailcun” a deyrnasai ymhlith y Brythoniaid yng Ngwynedd, ac yn cyfrif bod ei gyndad Cunedda wedi dod o Fanaw Gododdin gant a phedwar deg chwech o flynyddoedd cyn ei deyrnasiad. Erbyn diwedd ei oes ef oedd y brenin mwyaf grymus yng Nghymru, yn ben ar holl deyrnasoedd llinach Cunedda, rhywbeth tebyg i uchel frenin ei fro.

Brenin a fu’n fynach#

Am gyfnod yn ei flynyddoedd cynnar rhoddodd Maelgwn ei goron heibio ac aeth i fynachlog yn fynach. Yno dysgodd gan y gŵr a alwodd Gildas yn “athro coeth bron y cyfan o Brydain”, sef Illtud yn ôl y farn gyffredin. Wedi hynny dychwelodd i reoli ei deyrnas.

Cyfaill y saint#

Rhoddodd Maelgwn yn hael i’r eglwys drwy Gymru gyfan, ymhell y tu hwnt i ffiniau ei deyrnas ei hun. Rhoddodd roddion i Frynach yn Nyfed, Cadog yng Ngwynllŵg, Cybi ym Môn, Padarn yng Ngheredigion a Thydecho ym Mhowys, ac yn ôl traddodiad rhoddodd un rhan o Fôn i Gybi a’r llall i Seiriol. Dywedir bod Bangor, eglwys Deiniol, yn sefyll ar dir a roddodd ef, ac mae Llyfr Llandaf yn ei enwi ymhlith noddwyr cynnar Llandaf hefyd.

Y llys yn Negannwy#

Roedd ei brif lys yn Negannwy, yng Nghaer Ddegannwy, ger Llanrhos, lle canai ei feirdd ei foliant. Mae hyd yn oed Gildas yn sôn am y beirdd a ganai am Faelgwn, cip ar neuadd frenhinol lle câi barddoniaeth Gymraeg ei pharchu a’i gwobrwyo. Yn y Trioedd ef yw pen henuriaid Arthur ym Mynyw, un o dair llys llwythol Ynys Prydain.

Y gadair ar y llanw#

Mae hoff chwedl yn adrodd sut y daeth Maelgwn yn ben ar y brenhinoedd eraill. Roedd pob un i eistedd ar gadair ar y traeth wrth i’r llanw ddod i mewn, a’r un a arhosai ar ei gadair hwyaf fyddai’n rheoli’r gweddill. Gyrrodd y môr y lleill o’u cadeiriau, ond roedd Maelgwn wedi cael gwneud ei gadair ei hun fel y byddai’n nofio, a pharhaodd yn hwy na phob un ohonynt.

Yr hir hun yn llys Rhos#

Bu farw Maelgwn yn y farwolaeth fawr yn 547, y pla a gofnodir yn yr Annales Cambriae, a eilw hen ddywediad Cymraeg yn hir hun yn llys Rhos. Dywed traddodiad iddo gael ei gladdu yn Llanrhos, islaw Degannwy, neu ar Ynys Seiriol ger pen dwyreiniol Môn. Dilynodd ei fab Rhun ef yn frenin, a phan alarodd Taliesin am Rhun galwodd ei farwolaeth yn gwymp llys a gwregys Cunedda.

Ar y llinell amser

  1. Maelgwn a’r fad felen (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Maelgwn Gwynedd, brenin mwyaf grymus Prydain, yn marw o’r pla. Roedd y mynach Gildas wedi’i geryddu fel ‘draig yr ynys’.

    Maelgwn a’r fad felen

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf