Maelgwn Gwynedd fel y’i lluniwyd mewn llawysgrif ganoloesol o hanes brenhinoedd Prydain · Llun: Unknown medieval scribe, CC0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel
Ystyr yr enw
Maelgwn Gwynedd: Maelgwn o Wynedd, ei brenin
Maelgwn Gwynedd
Maelgwnei enw ei hun
Gwyneddei deyrnas
3 munud o ddarllen
Maelgwn Gwynedd oedd brenin mawr Gwynedd yn hanner cyntaf y chweched ganrif, gor-ŵyr Cunedda a sylfaenydd, yng ngolwg y cenedlaethau wedyn, teulu brenhinol Gwynedd yr Oesoedd Canol. Galwodd Gildas, a ysgrifennai yn ei oes ef, ef yn ddraig yr ynys, yn uwch na bron holl frenhinoedd Prydain, ac fe’i cofiodd y Cymry fel cyfaill hael y saint.FfynonellauMaelgwn Gwynedd (died c. 547), king of Gwynedd and monk ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadwallon Lawhir a gor-ŵyr Cunedda Wledig; teyrnasodd ar Wynedd yn ail chwarter y chweched ganrif; roedd ei deyrnas yn cynnwys y rhan fwyaf o ogledd-orllewin Cymru gyda Môn, ac mae traddodiad yn rhoi iddo hoff gaer yn Negannwy ar benrhyn y Creuddyn; geilw Gildas ef yn ‘Maglocunus, draig yr ynys’; tal (felly ‘Maelgwn Hir’), yn rhagori ar y rhan fwyaf o reolwyr ei oes mewn grym, arweinydd milwrol galluog, hael wrth natur; am gyfnod aeth i fynachlog yn fynach a gwrando ar ‘athro medrus bron y cyfan o Brydain’, Illtud yn ôl y farn gyffredin; mae traddodiadau’n sôn am y breintiau lawer a roddodd i ganolfannau crefyddol; mae sôn Gildas am ei foliant ar wefusau’r beirdd yn cyfeirio at feirdd ei lys a’i nawdd i’r gân frodorol; yn ôl hen ddywediad Cymraeg syrthiodd i’w ‘hir hun yn llys Rhos’; bu farw mewn pla mawr tua 547.Maelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ystyr Maelgwn (Lladin Maglocunus) yw ‘Ci Tywysogaidd’, efallai ‘Rhyfelwr Tywysogaidd’; y brenin cyntaf i fwynhau ffrwyth concwest ei deulu, a chyfrifir ef yn sylfaenydd teulu brenhinol Gwynedd yr Oesoedd Canol; roedd ganddo safle blaenaf ymhlith y brenhinoedd o linach Cunedda, efallai fel uchel frenin rhanbarthol; cefnogwr hael i Gristnogaeth, gan roi i Frynach yn Nyfed, Cadog yng Ngwynllŵg, Cybi ym Môn, Padarn yng Ngheredigion a Thydecho ym Mhowys; geilw’r Historia Brittonum ef yn ‘y brenin mawr Mailcun’; yn Nhrioedd y Tair Llys Llwythol ef yw pen henuriaid Arthur ym Mynyw; mae Llyfr Llandaf yn ei enwi ymhlith noddwyr cynnar yr eglwys honno; ym Marwnad Rhun geilw Taliesin farwolaeth Rhun yn ‘gwymp llys a gwregys Cunedda’; cofnodir ei farw yn y ‘farwolaeth fawr’ yn 547 yn yr Annales Cambriae; claddwyd ef yn ôl traddodiad yn Llanrhos neu ar Ynys Seiriol.On the Ruin of Britain, chapters 31 and 33 to 36 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles, ar roman-britain.co.uk (Saesneg)Pennod 31: Gwrthefyr, teyrn y Demetae, mab annheilwng i frenin da. Pennod 33: Maelgwn, draig yr ynys, uwch na bron holl frenhinoedd Prydain, haelach ei rodd. Pennod 34: oni thyngaist dy fod yn fynach am byth? Pennod 36: athro coeth bron holl Brydain.
Ystyr ei enw, Maglocunus yn Lladin, yw’r ci tywysogaidd, a chan fod ci yn air am ryfelwr yn yr hen farddoniaeth Gymraeg gellir ei ddarllen hefyd fel y rhyfelwr tywysogaidd. Roedd yn fab i Gadwallon Lawhir, a yrrodd y gwladfawyr Gwyddelig olaf o Fôn, ac felly Maelgwn oedd y brenin cyntaf i fwynhau ffrwyth y tir a enillodd ei deulu. Dyna pam yr adwaenir ef, yn anad dim, wrth enw ei deyrnas: Maelgwn Gwynedd.FfynonellauMaelgwn Gwynedd (died c. 547), king of Gwynedd and monk ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadwallon Lawhir a gor-ŵyr Cunedda Wledig; teyrnasodd ar Wynedd yn ail chwarter y chweched ganrif; roedd ei deyrnas yn cynnwys y rhan fwyaf o ogledd-orllewin Cymru gyda Môn, ac mae traddodiad yn rhoi iddo hoff gaer yn Negannwy ar benrhyn y Creuddyn; geilw Gildas ef yn ‘Maglocunus, draig yr ynys’; tal (felly ‘Maelgwn Hir’), yn rhagori ar y rhan fwyaf o reolwyr ei oes mewn grym, arweinydd milwrol galluog, hael wrth natur; am gyfnod aeth i fynachlog yn fynach a gwrando ar ‘athro medrus bron y cyfan o Brydain’, Illtud yn ôl y farn gyffredin; mae traddodiadau’n sôn am y breintiau lawer a roddodd i ganolfannau crefyddol; mae sôn Gildas am ei foliant ar wefusau’r beirdd yn cyfeirio at feirdd ei lys a’i nawdd i’r gân frodorol; yn ôl hen ddywediad Cymraeg syrthiodd i’w ‘hir hun yn llys Rhos’; bu farw mewn pla mawr tua 547.Maelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ystyr Maelgwn (Lladin Maglocunus) yw ‘Ci Tywysogaidd’, efallai ‘Rhyfelwr Tywysogaidd’; y brenin cyntaf i fwynhau ffrwyth concwest ei deulu, a chyfrifir ef yn sylfaenydd teulu brenhinol Gwynedd yr Oesoedd Canol; roedd ganddo safle blaenaf ymhlith y brenhinoedd o linach Cunedda, efallai fel uchel frenin rhanbarthol; cefnogwr hael i Gristnogaeth, gan roi i Frynach yn Nyfed, Cadog yng Ngwynllŵg, Cybi ym Môn, Padarn yng Ngheredigion a Thydecho ym Mhowys; geilw’r Historia Brittonum ef yn ‘y brenin mawr Mailcun’; yn Nhrioedd y Tair Llys Llwythol ef yw pen henuriaid Arthur ym Mynyw; mae Llyfr Llandaf yn ei enwi ymhlith noddwyr cynnar yr eglwys honno; ym Marwnad Rhun geilw Taliesin farwolaeth Rhun yn ‘gwymp llys a gwregys Cunedda’; cofnodir ei farw yn y ‘farwolaeth fawr’ yn 547 yn yr Annales Cambriae; claddwyd ef yn ôl traddodiad yn Llanrhos neu ar Ynys Seiriol.
Ysgrifennodd Gildas am frenhinoedd ei oes tua 540, ac roedd Maelgwn uwchlaw pob un ohonynt. Roedd, meddai Gildas, “yn uwch na bron holl frenhinoedd Prydain”, yn arweinydd cadarn mewn rhyfel ac “yn haelach wrth roi” nag eraill, a galwodd ef yn ddraig yr ynys, oherwydd Môn oedd hen gadarnle brenhinoedd Gwynedd. Roedd Maelgwn yn ddyn tal, a dyna pam y galwai’r Cymry ef hefyd yn Maelgwn Hir.FfynonellauOn the Ruin of Britain, chapters 31 and 33 to 36 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles, ar roman-britain.co.uk (Saesneg)Pennod 31: Gwrthefyr, teyrn y Demetae, mab annheilwng i frenin da. Pennod 33: Maelgwn, draig yr ynys, uwch na bron holl frenhinoedd Prydain, haelach ei rodd. Pennod 34: oni thyngaist dy fod yn fynach am byth? Pennod 36: athro coeth bron holl Brydain.Maelgwn Gwynedd (died c. 547), king of Gwynedd and monk ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadwallon Lawhir a gor-ŵyr Cunedda Wledig; teyrnasodd ar Wynedd yn ail chwarter y chweched ganrif; roedd ei deyrnas yn cynnwys y rhan fwyaf o ogledd-orllewin Cymru gyda Môn, ac mae traddodiad yn rhoi iddo hoff gaer yn Negannwy ar benrhyn y Creuddyn; geilw Gildas ef yn ‘Maglocunus, draig yr ynys’; tal (felly ‘Maelgwn Hir’), yn rhagori ar y rhan fwyaf o reolwyr ei oes mewn grym, arweinydd milwrol galluog, hael wrth natur; am gyfnod aeth i fynachlog yn fynach a gwrando ar ‘athro medrus bron y cyfan o Brydain’, Illtud yn ôl y farn gyffredin; mae traddodiadau’n sôn am y breintiau lawer a roddodd i ganolfannau crefyddol; mae sôn Gildas am ei foliant ar wefusau’r beirdd yn cyfeirio at feirdd ei lys a’i nawdd i’r gân frodorol; yn ôl hen ddywediad Cymraeg syrthiodd i’w ‘hir hun yn llys Rhos’; bu farw mewn pla mawr tua 547.Maelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ystyr Maelgwn (Lladin Maglocunus) yw ‘Ci Tywysogaidd’, efallai ‘Rhyfelwr Tywysogaidd’; y brenin cyntaf i fwynhau ffrwyth concwest ei deulu, a chyfrifir ef yn sylfaenydd teulu brenhinol Gwynedd yr Oesoedd Canol; roedd ganddo safle blaenaf ymhlith y brenhinoedd o linach Cunedda, efallai fel uchel frenin rhanbarthol; cefnogwr hael i Gristnogaeth, gan roi i Frynach yn Nyfed, Cadog yng Ngwynllŵg, Cybi ym Môn, Padarn yng Ngheredigion a Thydecho ym Mhowys; geilw’r Historia Brittonum ef yn ‘y brenin mawr Mailcun’; yn Nhrioedd y Tair Llys Llwythol ef yw pen henuriaid Arthur ym Mynyw; mae Llyfr Llandaf yn ei enwi ymhlith noddwyr cynnar yr eglwys honno; ym Marwnad Rhun geilw Taliesin farwolaeth Rhun yn ‘gwymp llys a gwregys Cunedda’; cofnodir ei farw yn y ‘farwolaeth fawr’ yn 547 yn yr Annales Cambriae; claddwyd ef yn ôl traddodiad yn Llanrhos neu ar Ynys Seiriol.
yn uwch na bron holl frenhinoedd Prydain
Gildas, Am Ddinistr Prydain, pennod 33
Mae’r Historia Brittonum yn ei alw’n “y brenin mawr Mailcun” a deyrnasai ymhlith y Brythoniaid yng Ngwynedd, ac yn cyfrif bod ei gyndad Cunedda wedi dod o Fanaw Gododdin gant a phedwar deg chwech o flynyddoedd cyn ei deyrnasiad. Erbyn diwedd ei oes ef oedd y brenin mwyaf grymus yng Nghymru, yn ben ar holl deyrnasoedd llinach Cunedda, rhywbeth tebyg i uchel frenin ei fro.FfynonellauHistory of the Britons (Historia Brittonum), chapters 57, 62 and 63 ↗a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 62: Talhaearn Tad Awen, Neirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda o Fanaw Gododdin 146 o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn a gyrru’r Gwyddelod allan. Pennod 63: pedwar brenin, Urien, Rhydderch, Gwallog a Morgant; gwarchae tri diwrnod a thair noson ar ynys Metcaut; Edwin yn cipio Elfed ac yn gyrru Ceredig ei brenin allan; Rhun fab Urien a’u bedyddiodd. Pennod 57: gwraig Oswiu, Rhiainfellt ferch Rhoth fab Rhun.Maelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ystyr Maelgwn (Lladin Maglocunus) yw ‘Ci Tywysogaidd’, efallai ‘Rhyfelwr Tywysogaidd’; y brenin cyntaf i fwynhau ffrwyth concwest ei deulu, a chyfrifir ef yn sylfaenydd teulu brenhinol Gwynedd yr Oesoedd Canol; roedd ganddo safle blaenaf ymhlith y brenhinoedd o linach Cunedda, efallai fel uchel frenin rhanbarthol; cefnogwr hael i Gristnogaeth, gan roi i Frynach yn Nyfed, Cadog yng Ngwynllŵg, Cybi ym Môn, Padarn yng Ngheredigion a Thydecho ym Mhowys; geilw’r Historia Brittonum ef yn ‘y brenin mawr Mailcun’; yn Nhrioedd y Tair Llys Llwythol ef yw pen henuriaid Arthur ym Mynyw; mae Llyfr Llandaf yn ei enwi ymhlith noddwyr cynnar yr eglwys honno; ym Marwnad Rhun geilw Taliesin farwolaeth Rhun yn ‘gwymp llys a gwregys Cunedda’; cofnodir ei farw yn y ‘farwolaeth fawr’ yn 547 yn yr Annales Cambriae; claddwyd ef yn ôl traddodiad yn Llanrhos neu ar Ynys Seiriol.Maelgwn Gwynedd ↗Wicipedia CymraegGelwir hefyd yn Maelgwn Hir; brenin Gwynedd ac un o frenhinoedd mwyaf dylanwadol y chweched ganrif; ymddengys mai Caer Ddegannwy, rhwng Degannwy a Llanrhos, oedd ei brif lys, lle canai’r beirdd ei foliant; erbyn diwedd ei deyrnasiad y brenin mwyaf grymus yng Nghymru, ac etifeddodd ei fab Rhun ei deyrnas; dywedir mai ei ferch oedd Santes Eurgain; chwedl y cadeiriau ar y traeth: eisteddodd pob brenin ar gadair wrth i’r llanw ddod i mewn a’r olaf i aros ar ei gadair fyddai’n ben; roedd Maelgwn wedi cael gwneud cadair a fyddai’n nofio, ac felly enillodd; yn ôl traddodiad rhoddodd un rhan o Fôn i Sant Cybi a’r llall i Seiriol.
Am gyfnod yn ei flynyddoedd cynnar rhoddodd Maelgwn ei goron heibio ac aeth i fynachlog yn fynach. Yno dysgodd gan y gŵr a alwodd Gildas yn “athro coeth bron y cyfan o Brydain”, sef Illtud yn ôl y farn gyffredin. Wedi hynny dychwelodd i reoli ei deyrnas.FfynonellauMaelgwn Gwynedd (died c. 547), king of Gwynedd and monk ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadwallon Lawhir a gor-ŵyr Cunedda Wledig; teyrnasodd ar Wynedd yn ail chwarter y chweched ganrif; roedd ei deyrnas yn cynnwys y rhan fwyaf o ogledd-orllewin Cymru gyda Môn, ac mae traddodiad yn rhoi iddo hoff gaer yn Negannwy ar benrhyn y Creuddyn; geilw Gildas ef yn ‘Maglocunus, draig yr ynys’; tal (felly ‘Maelgwn Hir’), yn rhagori ar y rhan fwyaf o reolwyr ei oes mewn grym, arweinydd milwrol galluog, hael wrth natur; am gyfnod aeth i fynachlog yn fynach a gwrando ar ‘athro medrus bron y cyfan o Brydain’, Illtud yn ôl y farn gyffredin; mae traddodiadau’n sôn am y breintiau lawer a roddodd i ganolfannau crefyddol; mae sôn Gildas am ei foliant ar wefusau’r beirdd yn cyfeirio at feirdd ei lys a’i nawdd i’r gân frodorol; yn ôl hen ddywediad Cymraeg syrthiodd i’w ‘hir hun yn llys Rhos’; bu farw mewn pla mawr tua 547.On the Ruin of Britain, chapters 31 and 33 to 36 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles, ar roman-britain.co.uk (Saesneg)Pennod 31: Gwrthefyr, teyrn y Demetae, mab annheilwng i frenin da. Pennod 33: Maelgwn, draig yr ynys, uwch na bron holl frenhinoedd Prydain, haelach ei rodd. Pennod 34: oni thyngaist dy fod yn fynach am byth? Pennod 36: athro coeth bron holl Brydain.
Rhoddodd Maelgwn yn hael i’r eglwys drwy Gymru gyfan, ymhell y tu hwnt i ffiniau ei deyrnas ei hun. Rhoddodd roddion i Frynach yn Nyfed, Cadog yng Ngwynllŵg, Cybi ym Môn, Padarn yng Ngheredigion a Thydecho ym Mhowys, ac yn ôl traddodiad rhoddodd un rhan o Fôn i Gybi a’r llall i Seiriol. Dywedir bod Bangor, eglwys Deiniol, yn sefyll ar dir a roddodd ef, ac mae Llyfr Llandaf yn ei enwi ymhlith noddwyr cynnar Llandaf hefyd.FfynonellauMaelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ystyr Maelgwn (Lladin Maglocunus) yw ‘Ci Tywysogaidd’, efallai ‘Rhyfelwr Tywysogaidd’; y brenin cyntaf i fwynhau ffrwyth concwest ei deulu, a chyfrifir ef yn sylfaenydd teulu brenhinol Gwynedd yr Oesoedd Canol; roedd ganddo safle blaenaf ymhlith y brenhinoedd o linach Cunedda, efallai fel uchel frenin rhanbarthol; cefnogwr hael i Gristnogaeth, gan roi i Frynach yn Nyfed, Cadog yng Ngwynllŵg, Cybi ym Môn, Padarn yng Ngheredigion a Thydecho ym Mhowys; geilw’r Historia Brittonum ef yn ‘y brenin mawr Mailcun’; yn Nhrioedd y Tair Llys Llwythol ef yw pen henuriaid Arthur ym Mynyw; mae Llyfr Llandaf yn ei enwi ymhlith noddwyr cynnar yr eglwys honno; ym Marwnad Rhun geilw Taliesin farwolaeth Rhun yn ‘gwymp llys a gwregys Cunedda’; cofnodir ei farw yn y ‘farwolaeth fawr’ yn 547 yn yr Annales Cambriae; claddwyd ef yn ôl traddodiad yn Llanrhos neu ar Ynys Seiriol.Maelgwn Gwynedd ↗Wicipedia CymraegGelwir hefyd yn Maelgwn Hir; brenin Gwynedd ac un o frenhinoedd mwyaf dylanwadol y chweched ganrif; ymddengys mai Caer Ddegannwy, rhwng Degannwy a Llanrhos, oedd ei brif lys, lle canai’r beirdd ei foliant; erbyn diwedd ei deyrnasiad y brenin mwyaf grymus yng Nghymru, ac etifeddodd ei fab Rhun ei deyrnas; dywedir mai ei ferch oedd Santes Eurgain; chwedl y cadeiriau ar y traeth: eisteddodd pob brenin ar gadair wrth i’r llanw ddod i mewn a’r olaf i aros ar ei gadair fyddai’n ben; roedd Maelgwn wedi cael gwneud cadair a fyddai’n nofio, ac felly enillodd; yn ôl traddodiad rhoddodd un rhan o Fôn i Sant Cybi a’r llall i Seiriol.Bangor Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd gan Ddeiniol Sant; codwyd y fynachlog tua 530 ar dir gan y Brenin Maelgwn Gwynedd, a’i chysegru yn 546; anrheithiwyd hi yn 634 ac eto yn 1073; helpodd Gruffudd ap Cynan i dalu am y rhan gynharaf o’r adeilad presennol a’i gladdu wrth yr allor fawr yn 1137, a chladdwyd Owain Gwynedd yno hefyd; dinistriwyd yr eglwys gadeiriol yn 1211 gan fyddin y Brenin John; dywedir iddi losgi yn 1402, heb dystiolaeth gyfoes; mae’r adeilad presennol yn ffrwyth gwaith George Gilbert Scott o 1868 ymlaen.
Roedd ei brif lys yn Negannwy, yng Nghaer Ddegannwy, ger Llanrhos, lle canai ei feirdd ei foliant. Mae hyd yn oed Gildas yn sôn am y beirdd a ganai am Faelgwn, cip ar neuadd frenhinol lle câi barddoniaeth Gymraeg ei pharchu a’i gwobrwyo. Yn y Trioedd ef yw pen henuriaid Arthur ym Mynyw, un o dair llys llwythol Ynys Prydain.FfynonellauMaelgwn Gwynedd (died c. 547), king of Gwynedd and monk ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadwallon Lawhir a gor-ŵyr Cunedda Wledig; teyrnasodd ar Wynedd yn ail chwarter y chweched ganrif; roedd ei deyrnas yn cynnwys y rhan fwyaf o ogledd-orllewin Cymru gyda Môn, ac mae traddodiad yn rhoi iddo hoff gaer yn Negannwy ar benrhyn y Creuddyn; geilw Gildas ef yn ‘Maglocunus, draig yr ynys’; tal (felly ‘Maelgwn Hir’), yn rhagori ar y rhan fwyaf o reolwyr ei oes mewn grym, arweinydd milwrol galluog, hael wrth natur; am gyfnod aeth i fynachlog yn fynach a gwrando ar ‘athro medrus bron y cyfan o Brydain’, Illtud yn ôl y farn gyffredin; mae traddodiadau’n sôn am y breintiau lawer a roddodd i ganolfannau crefyddol; mae sôn Gildas am ei foliant ar wefusau’r beirdd yn cyfeirio at feirdd ei lys a’i nawdd i’r gân frodorol; yn ôl hen ddywediad Cymraeg syrthiodd i’w ‘hir hun yn llys Rhos’; bu farw mewn pla mawr tua 547.Maelgwn Gwynedd ↗Wicipedia CymraegGelwir hefyd yn Maelgwn Hir; brenin Gwynedd ac un o frenhinoedd mwyaf dylanwadol y chweched ganrif; ymddengys mai Caer Ddegannwy, rhwng Degannwy a Llanrhos, oedd ei brif lys, lle canai’r beirdd ei foliant; erbyn diwedd ei deyrnasiad y brenin mwyaf grymus yng Nghymru, ac etifeddodd ei fab Rhun ei deyrnas; dywedir mai ei ferch oedd Santes Eurgain; chwedl y cadeiriau ar y traeth: eisteddodd pob brenin ar gadair wrth i’r llanw ddod i mewn a’r olaf i aros ar ei gadair fyddai’n ben; roedd Maelgwn wedi cael gwneud cadair a fyddai’n nofio, ac felly enillodd; yn ôl traddodiad rhoddodd un rhan o Fôn i Sant Cybi a’r llall i Seiriol.Maelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ystyr Maelgwn (Lladin Maglocunus) yw ‘Ci Tywysogaidd’, efallai ‘Rhyfelwr Tywysogaidd’; y brenin cyntaf i fwynhau ffrwyth concwest ei deulu, a chyfrifir ef yn sylfaenydd teulu brenhinol Gwynedd yr Oesoedd Canol; roedd ganddo safle blaenaf ymhlith y brenhinoedd o linach Cunedda, efallai fel uchel frenin rhanbarthol; cefnogwr hael i Gristnogaeth, gan roi i Frynach yn Nyfed, Cadog yng Ngwynllŵg, Cybi ym Môn, Padarn yng Ngheredigion a Thydecho ym Mhowys; geilw’r Historia Brittonum ef yn ‘y brenin mawr Mailcun’; yn Nhrioedd y Tair Llys Llwythol ef yw pen henuriaid Arthur ym Mynyw; mae Llyfr Llandaf yn ei enwi ymhlith noddwyr cynnar yr eglwys honno; ym Marwnad Rhun geilw Taliesin farwolaeth Rhun yn ‘gwymp llys a gwregys Cunedda’; cofnodir ei farw yn y ‘farwolaeth fawr’ yn 547 yn yr Annales Cambriae; claddwyd ef yn ôl traddodiad yn Llanrhos neu ar Ynys Seiriol.
Mae hoff chwedl yn adrodd sut y daeth Maelgwn yn ben ar y brenhinoedd eraill. Roedd pob un i eistedd ar gadair ar y traeth wrth i’r llanw ddod i mewn, a’r un a arhosai ar ei gadair hwyaf fyddai’n rheoli’r gweddill. Gyrrodd y môr y lleill o’u cadeiriau, ond roedd Maelgwn wedi cael gwneud ei gadair ei hun fel y byddai’n nofio, a pharhaodd yn hwy na phob un ohonynt.FfynhonnellMaelgwn Gwynedd ↗Wicipedia CymraegGelwir hefyd yn Maelgwn Hir; brenin Gwynedd ac un o frenhinoedd mwyaf dylanwadol y chweched ganrif; ymddengys mai Caer Ddegannwy, rhwng Degannwy a Llanrhos, oedd ei brif lys, lle canai’r beirdd ei foliant; erbyn diwedd ei deyrnasiad y brenin mwyaf grymus yng Nghymru, ac etifeddodd ei fab Rhun ei deyrnas; dywedir mai ei ferch oedd Santes Eurgain; chwedl y cadeiriau ar y traeth: eisteddodd pob brenin ar gadair wrth i’r llanw ddod i mewn a’r olaf i aros ar ei gadair fyddai’n ben; roedd Maelgwn wedi cael gwneud cadair a fyddai’n nofio, ac felly enillodd; yn ôl traddodiad rhoddodd un rhan o Fôn i Sant Cybi a’r llall i Seiriol.
Bu farw Maelgwn yn y farwolaeth fawr yn 547, y pla a gofnodir yn yr Annales Cambriae, a eilw hen ddywediad Cymraeg yn hir hun yn llys Rhos. Dywed traddodiad iddo gael ei gladdu yn Llanrhos, islaw Degannwy, neu ar Ynys Seiriol ger pen dwyreiniol Môn. Dilynodd ei fab Rhun ef yn frenin, a phan alarodd Taliesin am Rhun galwodd ei farwolaeth yn gwymp llys a gwregys Cunedda.FfynonellauAnnales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.Maelgwn Gwynedd (died c. 547), king of Gwynedd and monk ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadwallon Lawhir a gor-ŵyr Cunedda Wledig; teyrnasodd ar Wynedd yn ail chwarter y chweched ganrif; roedd ei deyrnas yn cynnwys y rhan fwyaf o ogledd-orllewin Cymru gyda Môn, ac mae traddodiad yn rhoi iddo hoff gaer yn Negannwy ar benrhyn y Creuddyn; geilw Gildas ef yn ‘Maglocunus, draig yr ynys’; tal (felly ‘Maelgwn Hir’), yn rhagori ar y rhan fwyaf o reolwyr ei oes mewn grym, arweinydd milwrol galluog, hael wrth natur; am gyfnod aeth i fynachlog yn fynach a gwrando ar ‘athro medrus bron y cyfan o Brydain’, Illtud yn ôl y farn gyffredin; mae traddodiadau’n sôn am y breintiau lawer a roddodd i ganolfannau crefyddol; mae sôn Gildas am ei foliant ar wefusau’r beirdd yn cyfeirio at feirdd ei lys a’i nawdd i’r gân frodorol; yn ôl hen ddywediad Cymraeg syrthiodd i’w ‘hir hun yn llys Rhos’; bu farw mewn pla mawr tua 547.Maelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ystyr Maelgwn (Lladin Maglocunus) yw ‘Ci Tywysogaidd’, efallai ‘Rhyfelwr Tywysogaidd’; y brenin cyntaf i fwynhau ffrwyth concwest ei deulu, a chyfrifir ef yn sylfaenydd teulu brenhinol Gwynedd yr Oesoedd Canol; roedd ganddo safle blaenaf ymhlith y brenhinoedd o linach Cunedda, efallai fel uchel frenin rhanbarthol; cefnogwr hael i Gristnogaeth, gan roi i Frynach yn Nyfed, Cadog yng Ngwynllŵg, Cybi ym Môn, Padarn yng Ngheredigion a Thydecho ym Mhowys; geilw’r Historia Brittonum ef yn ‘y brenin mawr Mailcun’; yn Nhrioedd y Tair Llys Llwythol ef yw pen henuriaid Arthur ym Mynyw; mae Llyfr Llandaf yn ei enwi ymhlith noddwyr cynnar yr eglwys honno; ym Marwnad Rhun geilw Taliesin farwolaeth Rhun yn ‘gwymp llys a gwregys Cunedda’; cofnodir ei farw yn y ‘farwolaeth fawr’ yn 547 yn yr Annales Cambriae; claddwyd ef yn ôl traddodiad yn Llanrhos neu ar Ynys Seiriol.Maelgwn Gwynedd ↗Wicipedia CymraegGelwir hefyd yn Maelgwn Hir; brenin Gwynedd ac un o frenhinoedd mwyaf dylanwadol y chweched ganrif; ymddengys mai Caer Ddegannwy, rhwng Degannwy a Llanrhos, oedd ei brif lys, lle canai’r beirdd ei foliant; erbyn diwedd ei deyrnasiad y brenin mwyaf grymus yng Nghymru, ac etifeddodd ei fab Rhun ei deyrnas; dywedir mai ei ferch oedd Santes Eurgain; chwedl y cadeiriau ar y traeth: eisteddodd pob brenin ar gadair wrth i’r llanw ddod i mewn a’r olaf i aros ar ei gadair fyddai’n ben; roedd Maelgwn wedi cael gwneud cadair a fyddai’n nofio, ac felly enillodd; yn ôl traddodiad rhoddodd un rhan o Fôn i Sant Cybi a’r llall i Seiriol.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.