Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. 6th century

Brochwel Ysgithrog

Brenin Powys, tad y Brenin Cynan Garwyn a Thysilio Sant. Mae hanes Melangell yn adrodd sut y rhedodd ei gŵn ar ôl ysgyfarnog at y santes mewn gweddi, a sut y rhoddodd ef ddyffryn Pennant iddi.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 6th century (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif) Brenin Powys Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Eglwys Sant Tysilio, mab Brochwel
Eglwys Sant Tysilio, mab Brochwel · Llun: Wikimedia Commons · Eric Jones, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

Brochwel Ysgithrog: Brochwel ‘Ysgithrog’

Brochwel Ysgithrog

  • Brochwel ei enw ei hun
  • Ysgithrog ag ysgithrau fel baedd (ysgithr)

Brochwel Ysgithrog oedd brenin mawr hen dŷ Powys, mor enwog nes i’r beirdd alw Powys am ganrifoedd wedyn yn ‘wlad Brochwel’. O’i lys ym Mhengwern, lle saif Amwythig heddiw, rheolai Bowys a ymestynnai ymhell i’r dwyrain, ac roedd yn dad i frenin, Cynan Garwyn, ac i sant, Tysilio o Feifod. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio orau fel y brenin a roddodd gwm Pennant i Santes Melangell.

Bu farwTua 560
TeyrnasPowys
LlysPengwern, Amwythig
Ei frenhinesArddun Benasgell, merch Pabo Post Prydain
Ei feibionY Brenin Cynan Garwyn a Sant Tysilio

Brochwel yr ysgithrau#

Roedd Brochwel, neu Brochfael, yn fab i’r Brenin Cyngen Glodrydd ac i Dudglid, merch Brychan Brycheiniog. Ystyr ei lysenw, Ysgithrog, yw ‘â’r ysgithrau’, fel baedd, a gall fod wedi dod o ddannedd mawr, o gyrn ar ei helm, neu’n fwyaf tebyg o’i ysbryd ffyrnig mewn rhyfel.

Y llys ym Mhengwern#

Yn nyddiau Brochwel ymestynnai teyrnas Powys ymhell y tu hwnt i ffin Cymru heddiw, dros y tir lle byddai Clawdd Offa’n rhedeg wedyn ac i wastadedd Hafren. Mae traddodiad yn gosod ei brif lys ym Mhengwern, ar y bryn lle saif tref Amwythig yn awr, a oedd yn dal yn dref Gymreig ac nid eto yn nwylo’r Mersiaid. Mae Gerallt Gymro, yn ysgrifennu yn y ddeuddegfed ganrif, yn rhoi’r un hanes.

Arddun a’i meibion#

Priododd Brochwel ag Arddun Benasgell, merch Pabo Post Prydain, o linach frenhinol yr Hen Ogledd. Daeth eu mab Cynan Garwyn yn frenin Powys ar ôl ei dad a’i foli gan Daliesin ei hun, a rhoddodd mab arall, Tysilio, fywyd tywysog heibio i sefydlu hen eglwys Meifod. Syrthiodd ŵyr Brochwel, y Brenin Selyf ap Cynan, yn arwain y Cymry ym mrwydr Caer.

Y brenin a’r ysgyfarnog#

Daw stori enwocaf Brochwel o Fuchedd Santes Melangell. Un diwrnod roedd y brenin yn hela yng nghwm Pennant, dan y Berwyn, pan ymlidiodd ei gŵn ysgyfarnog i ddrysni. Yno cafodd ferch ifanc yn gweddïo, a’r ysgyfarnog wedi llochesu dan odre’i gwisg, yn wynebu’r cŵn. Ciliodd y cŵn dan udo ac ni chyffyrddent â hi. Wedi’i gyffwrdd gan ei sancteiddrwydd, rhoddodd Brochwel y cwm i Felangell yn noddfa am byth, ac mae eglwys Pennant Melangell yn sefyll yno o hyd.

Gwlad Brochwel#

I feirdd yr Oesoedd Canol, safai Brochwel ar ben hen linach brenhinoedd Powys, a galwasant y deyrnas ar ei ôl. Ymhell wedi ei ddydd, ‘gwlad Brochwel’ oedd enw’r beirdd ar Bowys o hyd.

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf