Brenin Powys, tad y Brenin Cynan Garwyn a Thysilio Sant. Mae hanes Melangell yn adrodd sut y rhedodd ei gŵn ar ôl ysgyfarnog at y santes mewn gweddi, a sut y rhoddodd ef ddyffryn Pennant iddi.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Brochwel Ysgithrog oedd brenin mawr hen dŷ Powys, mor enwog nes i’r beirdd alw Powys am ganrifoedd wedyn yn ‘wlad Brochwel’. O’i lys ym Mhengwern, lle saif Amwythig heddiw, rheolai Bowys a ymestynnai ymhell i’r dwyrain, ac roedd yn dad i frenin, Cynan Garwyn, ac i sant, Tysilio o Feifod. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio orau fel y brenin a roddodd gwm Pennant i Santes Melangell.FfynonellauBrochwel Ysgythrog, more correctly ‘Ysgithrog,’ i.e. ‘of the tusks’ (fl. 550), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl traddodiad y ffigwr amlycaf yn hen linach rheolwyr Powys, gymaint felly nes i’r beirdd alw Powys yn wlad Brochwel; mab Cyngen a thad Cynan Garwyn a Sant Tysilio, sylfaenydd hen eglwys Meifod; syrthiodd ei ŵyr Selyf ap Cynan yn arwain y Cymry ym mrwydr Caer tua 613, felly ni all fod y Brocmail a enwir gan Beda yn y frwydr honno; yn ôl stori Santes Melangell o Bennant, a gefnogir gan Gerallt Gymro, roedd ganddo lys brenhinol yn Amwythig, nad oedd eto yn nwylo’r Mersiaid ac a ddygai’r enw Cymraeg Pengwern.Brochwel Ysgithrog ↗Wicipedia CymraegBrochwel ap Cyngen (bu farw tua 560), a adwaenir fel Brochwel Ysgithrog, brenin Teyrnas Powys; daw’r llysenw o ysgythrddannedd; ceir y ffurf Brochfael hefyd; mab Cyngen a thad Cynan Garwyn a Sant Tysilio, sylfaenydd hen eglwys Meifod; dywedir bod ei brif lys ym Mhengwern, ar safle Amwythig heddiw; byddai beirdd diweddarach yn aml yn galw Powys yn ‘wlad Brochwel’; mae’n ymddangos yn stori’r santes Melangell, pan fo’i gŵn hela’n ymlid ysgyfarnog sy’n ffoi at Felangell ac yn ymguddio dan ei gwisg, ac mae Brochwel yn rhoi Pennant Melangell yn rhodd iddi.
Roedd Brochwel, neu Brochfael, yn fab i’r Brenin Cyngen Glodrydd ac i Dudglid, merch Brychan Brycheiniog. Ystyr ei lysenw, Ysgithrog, yw ‘â’r ysgithrau’, fel baedd, a gall fod wedi dod o ddannedd mawr, o gyrn ar ei helm, neu’n fwyaf tebyg o’i ysbryd ffyrnig mewn rhyfel.FfynonellauBrochwel Ysgithrog ↗Wikipedia (Saesneg)Brochfael Ysgithrog ap Cyngen (bu farw tua 560), brenin Powys yn nwyrain Cymru; cyfieithwyd y llysenw Ysgithrog fel ‘â’r dannedd llygad’, ‘ysgithrog’ neu ‘â’r ysgithr’; mab y Brenin Cyngen Glodrydd a Thudglid ferch Brychan; priododd ag Arddun Benasgell, merch y Brenin Pabo Post Prydain; hwy oedd rhieni’r Brenin Cynan Garwyn a Sant Tysilio, sylfaenydd hen eglwys Meifod.Brochwel Ysgithrog ↗Wicipedia CymraegBrochwel ap Cyngen (bu farw tua 560), a adwaenir fel Brochwel Ysgithrog, brenin Teyrnas Powys; daw’r llysenw o ysgythrddannedd; ceir y ffurf Brochfael hefyd; mab Cyngen a thad Cynan Garwyn a Sant Tysilio, sylfaenydd hen eglwys Meifod; dywedir bod ei brif lys ym Mhengwern, ar safle Amwythig heddiw; byddai beirdd diweddarach yn aml yn galw Powys yn ‘wlad Brochwel’; mae’n ymddangos yn stori’r santes Melangell, pan fo’i gŵn hela’n ymlid ysgyfarnog sy’n ffoi at Felangell ac yn ymguddio dan ei gwisg, ac mae Brochwel yn rhoi Pennant Melangell yn rhodd iddi.Brochwel Ysgythrog, more correctly ‘Ysgithrog,’ i.e. ‘of the tusks’ (fl. 550), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl traddodiad y ffigwr amlycaf yn hen linach rheolwyr Powys, gymaint felly nes i’r beirdd alw Powys yn wlad Brochwel; mab Cyngen a thad Cynan Garwyn a Sant Tysilio, sylfaenydd hen eglwys Meifod; syrthiodd ei ŵyr Selyf ap Cynan yn arwain y Cymry ym mrwydr Caer tua 613, felly ni all fod y Brocmail a enwir gan Beda yn y frwydr honno; yn ôl stori Santes Melangell o Bennant, a gefnogir gan Gerallt Gymro, roedd ganddo lys brenhinol yn Amwythig, nad oedd eto yn nwylo’r Mersiaid ac a ddygai’r enw Cymraeg Pengwern.
Yn nyddiau Brochwel ymestynnai teyrnas Powys ymhell y tu hwnt i ffin Cymru heddiw, dros y tir lle byddai Clawdd Offa’n rhedeg wedyn ac i wastadedd Hafren. Mae traddodiad yn gosod ei brif lys ym Mhengwern, ar y bryn lle saif tref Amwythig yn awr, a oedd yn dal yn dref Gymreig ac nid eto yn nwylo’r Mersiaid. Mae Gerallt Gymro, yn ysgrifennu yn y ddeuddegfed ganrif, yn rhoi’r un hanes.FfynonellauBrochwel Ysgythrog, more correctly ‘Ysgithrog,’ i.e. ‘of the tusks’ (fl. 550), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl traddodiad y ffigwr amlycaf yn hen linach rheolwyr Powys, gymaint felly nes i’r beirdd alw Powys yn wlad Brochwel; mab Cyngen a thad Cynan Garwyn a Sant Tysilio, sylfaenydd hen eglwys Meifod; syrthiodd ei ŵyr Selyf ap Cynan yn arwain y Cymry ym mrwydr Caer tua 613, felly ni all fod y Brocmail a enwir gan Beda yn y frwydr honno; yn ôl stori Santes Melangell o Bennant, a gefnogir gan Gerallt Gymro, roedd ganddo lys brenhinol yn Amwythig, nad oedd eto yn nwylo’r Mersiaid ac a ddygai’r enw Cymraeg Pengwern.Brochwel Ysgithrog ↗Wicipedia CymraegBrochwel ap Cyngen (bu farw tua 560), a adwaenir fel Brochwel Ysgithrog, brenin Teyrnas Powys; daw’r llysenw o ysgythrddannedd; ceir y ffurf Brochfael hefyd; mab Cyngen a thad Cynan Garwyn a Sant Tysilio, sylfaenydd hen eglwys Meifod; dywedir bod ei brif lys ym Mhengwern, ar safle Amwythig heddiw; byddai beirdd diweddarach yn aml yn galw Powys yn ‘wlad Brochwel’; mae’n ymddangos yn stori’r santes Melangell, pan fo’i gŵn hela’n ymlid ysgyfarnog sy’n ffoi at Felangell ac yn ymguddio dan ei gwisg, ac mae Brochwel yn rhoi Pennant Melangell yn rhodd iddi.Cynan Garwyn ↗Wicipedia CymraegUn o frenhinoedd cynnar teyrnas Powys (bl. ail hanner y chweched ganrif); mab Brochwel Ysgithrog a thad Selyf ap Cynan, a laddwyd ym Mrwydr Caer (tua 615); yr adeg honno ymestynnai ffiniau Powys i’r dwyrain, dros Glawdd Offa heddiw, gan gynnwys rhannau sylweddol o’r Gororau; canodd Taliesin awdl foliant iddo, Trawsganu Cynan Garwyn, ac os dilys yr awduraeth dyma’r gerdd hynaf yn yr iaith Gymraeg; ynddi molir Cynan fel rhyfelwr dewr a ffyrnig; mae Buchedd Cadog yn sôn am gyrch arfaethedig ar Forgannwg gan Gynan, tua 577; ceir cyfeiriadau ato wedyn yn y Trioedd; yn ôl Buchedd Beuno rhoddodd Cynan anrhegion hael i Sant Beuno.
Priododd Brochwel ag Arddun Benasgell, merch Pabo Post Prydain, o linach frenhinol yr Hen Ogledd. Daeth eu mab Cynan Garwyn yn frenin Powys ar ôl ei dad a’i foli gan Daliesin ei hun, a rhoddodd mab arall, Tysilio, fywyd tywysog heibio i sefydlu hen eglwys Meifod. Syrthiodd ŵyr Brochwel, y Brenin Selyf ap Cynan, yn arwain y Cymry ym mrwydr Caer.FfynonellauBrochwel Ysgithrog ↗Wikipedia (Saesneg)Brochfael Ysgithrog ap Cyngen (bu farw tua 560), brenin Powys yn nwyrain Cymru; cyfieithwyd y llysenw Ysgithrog fel ‘â’r dannedd llygad’, ‘ysgithrog’ neu ‘â’r ysgithr’; mab y Brenin Cyngen Glodrydd a Thudglid ferch Brychan; priododd ag Arddun Benasgell, merch y Brenin Pabo Post Prydain; hwy oedd rhieni’r Brenin Cynan Garwyn a Sant Tysilio, sylfaenydd hen eglwys Meifod.Brochwel Ysgythrog, more correctly ‘Ysgithrog,’ i.e. ‘of the tusks’ (fl. 550), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl traddodiad y ffigwr amlycaf yn hen linach rheolwyr Powys, gymaint felly nes i’r beirdd alw Powys yn wlad Brochwel; mab Cyngen a thad Cynan Garwyn a Sant Tysilio, sylfaenydd hen eglwys Meifod; syrthiodd ei ŵyr Selyf ap Cynan yn arwain y Cymry ym mrwydr Caer tua 613, felly ni all fod y Brocmail a enwir gan Beda yn y frwydr honno; yn ôl stori Santes Melangell o Bennant, a gefnogir gan Gerallt Gymro, roedd ganddo lys brenhinol yn Amwythig, nad oedd eto yn nwylo’r Mersiaid ac a ddygai’r enw Cymraeg Pengwern.Cynan Garwyn ↗Wicipedia CymraegUn o frenhinoedd cynnar teyrnas Powys (bl. ail hanner y chweched ganrif); mab Brochwel Ysgithrog a thad Selyf ap Cynan, a laddwyd ym Mrwydr Caer (tua 615); yr adeg honno ymestynnai ffiniau Powys i’r dwyrain, dros Glawdd Offa heddiw, gan gynnwys rhannau sylweddol o’r Gororau; canodd Taliesin awdl foliant iddo, Trawsganu Cynan Garwyn, ac os dilys yr awduraeth dyma’r gerdd hynaf yn yr iaith Gymraeg; ynddi molir Cynan fel rhyfelwr dewr a ffyrnig; mae Buchedd Cadog yn sôn am gyrch arfaethedig ar Forgannwg gan Gynan, tua 577; ceir cyfeiriadau ato wedyn yn y Trioedd; yn ôl Buchedd Beuno rhoddodd Cynan anrhegion hael i Sant Beuno.
Daw stori enwocaf Brochwel o Fuchedd Santes Melangell. Un diwrnod roedd y brenin yn hela yng nghwm Pennant, dan y Berwyn, pan ymlidiodd ei gŵn ysgyfarnog i ddrysni. Yno cafodd ferch ifanc yn gweddïo, a’r ysgyfarnog wedi llochesu dan odre’i gwisg, yn wynebu’r cŵn. Ciliodd y cŵn dan udo ac ni chyffyrddent â hi. Wedi’i gyffwrdd gan ei sancteiddrwydd, rhoddodd Brochwel y cwm i Felangell yn noddfa am byth, ac mae eglwys Pennant Melangell yn sefyll yno o hyd.FfynonellauBrochwel Ysgithrog ↗Wicipedia CymraegBrochwel ap Cyngen (bu farw tua 560), a adwaenir fel Brochwel Ysgithrog, brenin Teyrnas Powys; daw’r llysenw o ysgythrddannedd; ceir y ffurf Brochfael hefyd; mab Cyngen a thad Cynan Garwyn a Sant Tysilio, sylfaenydd hen eglwys Meifod; dywedir bod ei brif lys ym Mhengwern, ar safle Amwythig heddiw; byddai beirdd diweddarach yn aml yn galw Powys yn ‘wlad Brochwel’; mae’n ymddangos yn stori’r santes Melangell, pan fo’i gŵn hela’n ymlid ysgyfarnog sy’n ffoi at Felangell ac yn ymguddio dan ei gwisg, ac mae Brochwel yn rhoi Pennant Melangell yn rhodd iddi.Saint Melangell ↗Wikipedia (Saesneg)Melangell (Lladin Monacella, ‘lleian fach’), meudwyes ac abades Gymreig, efallai o’r seithfed neu’r wythfed ganrif; yn ôl ei Buchedd, yr Historia Divae Monacellae, a ysgrifennwyd yn y bymthegfed ganrif, tywysoges o Iwerddon a ffodd rhag priodas a drefnwyd iddi ac a fu fyw fel gwyryf gysegredig yn niffeithwch Powys am bymtheng mlynedd; dilynodd Brochwel Ysgithrog, wrth hela ger Pennant, ei gŵn ar ôl ysgyfarnog a’i chael hi’n gweddïo a’r ysgyfarnog yn ddiogel dan odre ei gwisg; ciliodd y cŵn a ffoi; rhoddodd Brochwel y tir iddi, gyda nawdd am byth i bobl ac anifeiliaid, a bu fyw yno dri deg saith mlynedd arall yn abades cymuned o wragedd, a’r ysgyfarnogod a’r creaduriaid gwyllt mor ddof gyda hi â phe baent yn eiddo iddi; gyda Gwenfrewi, yr unig santes Gymreig â Buchedd Ladin; anrhydeddwyd ei bedd ers cyn y goncwest Normanaidd; nawddsant ysgyfarnogod, a elwir yn ŵyn Melangell; ysgrifennodd Thomas Pennant na laddai neb yn y plwyf ysgyfarnog, ac os gwaeddai rhywun ‘Duw a Melangell gyda thi’ wrth ysgyfarnog a helid y dihangai’n siŵr, ac mor ddiweddar â 1900 ni laddai’r bobl ysgyfarnogod o hyd; mae’r eglwys yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif; roedd cell-y-bedd y tu ôl i’r gangell yn dal ei chysegrfa, creirfa Romanésg o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif, a dynnwyd yn ddarnau wedi’r Diwygiad, ei cherrig wedi’u codi yn y muriau a’r porth mynwent, a’i hailgodi yn 1958 a’i symud i’r gangell yn 1991; delw o’r bedwaredd ganrif ar ddeg ag anifeiliaid wrth ei thraed a chroglen o’r bymthegfed ganrif yn adrodd ei stori.Melangell ↗Wicipedia CymraegYn ôl traddodiad ganed yn Iwerddon, merch i Eithne Wyddelles a Chyfwlch Addfwyn, perthynas i Elen o Gaernarfon; ffodd rhag priodas a drefnodd ei thad a daeth i Bowys i fyw ar ei phen ei hun ym mhen uchaf dyffryn Tanad yn 590; daeth Brochwel, Tywysog Powys, Brochwel Ysgithrog efallai, i hela, ac ymlidiodd ei gŵn ysgyfarnog a redodd ati a llochesu dan ei gwisg, a gwrthododd y cŵn fynd ymlaen gan redeg i ffwrdd dan udo; gwnaeth hyn gymaint o argraff arno nes iddo roi’r dyffryn iddi, a elwir yn awr yn Bennant Melangell; daeth yn arweinydd cymuned Gristnogol fechan yno, ac mae’r eglwys wedi’i chysegru iddi; mae ei chreirfa, a ailgodwyd wedi’i dinistrio adeg y Diwygiad Protestannaidd, yn un o’r enghreifftiau gorau o’i bath ym Mhrydain; ailgodwyd y gell fach hanner cylch ym mhen dwyreiniol yr eglwys, Cell y Bedd, lle credir iddi gael ei chladdu, yn yr ugeinfed ganrif ar seiliau o’r ddegfed; cyrchfan boblogaidd i bererinion yn yr Oesoedd Canol, gyda llwybr Pererindod Melangell yn arwain yno heddiw; nawddsant ysgyfarnogod, a elwir yn ‘ŵyn bach Melangell’ ym Maldwyn, ac ers diwedd yr ugeinfed ganrif yn annwyl fel nawddsantes bywyd gwyllt yn gyffredinol; gŵyl 27 Mai.
I feirdd yr Oesoedd Canol, safai Brochwel ar ben hen linach brenhinoedd Powys, a galwasant y deyrnas ar ei ôl. Ymhell wedi ei ddydd, ‘gwlad Brochwel’ oedd enw’r beirdd ar Bowys o hyd.FfynonellauBrochwel Ysgythrog, more correctly ‘Ysgithrog,’ i.e. ‘of the tusks’ (fl. 550), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl traddodiad y ffigwr amlycaf yn hen linach rheolwyr Powys, gymaint felly nes i’r beirdd alw Powys yn wlad Brochwel; mab Cyngen a thad Cynan Garwyn a Sant Tysilio, sylfaenydd hen eglwys Meifod; syrthiodd ei ŵyr Selyf ap Cynan yn arwain y Cymry ym mrwydr Caer tua 613, felly ni all fod y Brocmail a enwir gan Beda yn y frwydr honno; yn ôl stori Santes Melangell o Bennant, a gefnogir gan Gerallt Gymro, roedd ganddo lys brenhinol yn Amwythig, nad oedd eto yn nwylo’r Mersiaid ac a ddygai’r enw Cymraeg Pengwern.Brochwel Ysgithrog ↗Wicipedia CymraegBrochwel ap Cyngen (bu farw tua 560), a adwaenir fel Brochwel Ysgithrog, brenin Teyrnas Powys; daw’r llysenw o ysgythrddannedd; ceir y ffurf Brochfael hefyd; mab Cyngen a thad Cynan Garwyn a Sant Tysilio, sylfaenydd hen eglwys Meifod; dywedir bod ei brif lys ym Mhengwern, ar safle Amwythig heddiw; byddai beirdd diweddarach yn aml yn galw Powys yn ‘wlad Brochwel’; mae’n ymddangos yn stori’r santes Melangell, pan fo’i gŵn hela’n ymlid ysgyfarnog sy’n ffoi at Felangell ac yn ymguddio dan ei gwisg, ac mae Brochwel yn rhoi Pennant Melangell yn rhodd iddi.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.