Hanes Cymru

tua 450–1415

Brenhinoedd a thywysogion Cymru

Am fil o flynyddoedd gwlad o deyrnasoedd oedd Cymru. Daeth brenhinoedd mawr â’r rhan fwyaf ohoni ynghyd, rheolodd un brenin y cyfan, a dygodd ei thywysogion y teitl Tywysog Cymru.

Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

1055–1063 · Un brenin ar Gymru gyfan

Gruffudd ap Llywelyn, Brenin Cymru

Gruffudd ap Llywelyn yw’r un brenin a reolodd Gymru gyfan. Cymerodd Wynedd a Phowys yn 1039, ac yn y flwyddyn gyntaf honno trechodd fyddin o Loegr yn Rhyd y Groes ar afon Hafren. Erbyn 1055 roedd ganddo Ddeheubarth, Morgannwg a Gwent hefyd, a hyd 1063 atebai pob rhan o Gymru i un brenin.

Gwthiodd y ffin tua’r dwyrain i Loegr ac enillodd dir yn ôl y tu hwnt i Glawdd Offa. Mae cronicl y tywysogion, Brut y Tywysogion, yn ei alw’n ‘ben a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid’.

Darllen ei hanes →   Gweld ei Gymru ar fap y teyrnasoedd →

Brenhinoedd a reolodd y rhan fwyaf o Gymru neu’r cyfan ohoni

  1. Rhodri Mawr

    Gwynedd, Powys a Seisyllwg: y brenin cyntaf i reoli’r rhan fwyaf o Gymru, a choncwerwr y Llychlynwyr ar Ynys Môn yn 856.

    Rhodri Mawr
  2. Hywel Dda

    Deheubarth, Gwynedd a Phowys: Hywel Dda, y mae ei enw ar gyfreithiau Cymru.

    Hywel Dda
  3. Maredudd ab Owain

    Deheubarth a Gwynedd, ŵyr Hywel Dda.

    Maredudd ab Owain
  4. Llywelyn ap Seisyll

    Gwynedd a Deheubarth, tad Gruffudd ap Llywelyn.

    Llywelyn ap Seisyll
  5. Gruffudd ap Llywelyn

    Cymru gyfan: unig frenin y wlad gyfan.

    Gruffudd ap Llywelyn

Tywysogion Cymru

  1. Owain Gwynedd

    Brenin Gwynedd, a’r cyntaf i’w alw ei hun yn dywysog: Waliarum princeps, Tywysog Cymru, mewn llythyr at Louis VII o Ffrainc, a princeps Wallensium, Tywysog y Cymry. Roedd Harri’r Ail yn ddig iawn.

    Owain Gwynedd
  2. The Lord Rhys

    Tywysog Deheubarth, rheolwr holl dde Cymru.

    The Lord Rhys
  3. Llywelyn Fawr

    Tywysog Gwynedd a arweiniodd holl reolwyr Cymru, a dalodd wrogaeth iddo yn Aberdyfi yn 1216.

    Llywelyn Fawr
  4. Dafydd ap Llywelyn

    Y cyntaf i wneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, yn 1244.

    Dafydd ap Llywelyn
  5. Llywelyn ap Gruffudd

    Cymerodd y teitl Tywysog Cymru yn 1258; fe’i cydnabuwyd gan frenin Lloegr yng Nghytundeb Trefaldwyn yn 1267.

    Llywelyn ap Gruffudd
  6. Dafydd ap Gruffudd

    Tywysog Cymru wedi cwymp ei frawd, tywysog olaf Cymru annibynnol.

    Dafydd ap Gruffudd
  7. Madog ap Llywelyn

    Perthynas i’r tywysogion, a arweiniodd wrthryfel mawr 1294 ac a elwid yn Dywysog Cymru.

  8. Owain Lawgoch

    Olaf tŷ Aberffraw, a hawliodd ei etifeddiaeth yn Dywysog Cymru o Ffrainc.

    Owain Lawgoch
  9. Owain Glyndŵr

    Fe’i cyhoeddwyd yn Dywysog Cymru yn 1400. Cynhaliodd senedd ym Machynlleth a gwnaeth gytundeb â Ffrainc. Ni ddaliwyd ef erioed.

    Owain Glyndŵr

Yn 1485 gorymdeithiodd Harri Tudur, ŵyr Owain Tudur o Benmynydd ar Ynys Môn, drwy Gymru dan y ddraig goch i Bosworth, a chyfarchodd y beirdd ef fel y mab darogan. Harri Tudur →

Rhodri Mawr i Harri Tudur

Coed teulu brenhinol

Un teulu mawr oedd tai brenhinol Cymru. Gwelwch sut y priododd Gwynedd, Deheubarth, Powys a Gwent â’i gilydd, a sut y daeth eu gwaed i’r orsedd yn Bosworth gyda Harri Tudur. Tapiwch unrhyw un i oleuo’i linach.

Coed teulu brenhinol

Cyfraith Hywel · tua 945 i 1543

Cyfreithiau Hywel Dda

Rheolai brenhinoedd Cymru dan eu cyfraith eu hunain am chwe chan mlynedd. Darllenwch sut y’i lluniwyd yn Hendy-gwyn, beth a ddywedai am drosedd, anrhydedd, priodas a thir, a gwelwch y llawysgrifau a’i cariodd.

Cyfreithiau Hywel Dda

Yr Hen Ogledd

Cyn i Gymru a Cumbria gael eu torri ar wahân, Brythoniaid oedd yn rheoli o’r Clud i Hafren. Siaradai teyrnasoedd y gogledd, yr Hen Ogledd, yr un iaith, a lluniwyd y cerddi hynaf yn Gymraeg, gan Aneirin a Thaliesin, i’w brenhinoedd. Cofia traddodiad Cymru hwy fel Gwŷr y Gogledd.

Pob brenin a thywysog, yn eu trefn

Pob un o’r 215 o frenhinoedd, tywysogion ac arglwyddi ar y wefan hon, o bob teyrnas, yr hynaf yn gyntaf. Tapiwch deyrnas i weld ei llinach ei hun.

Y 5ed ganrif

  1. Eochaid Allmuir

    ‘O dros y môr’. Cyndad Gwyddelig brenhinoedd Dyfed yn hen chwedl Wyddelig y Déisi.

  2. Coel Hen

    Yn ôl traddodiad Cymru, ef oedd cyndad llawer o linachau brenhinol yr Hen Ogledd.

    Coel Hen
  3. Gwrtheyrn (Vortigern)

    Mae Colofn Eliseg yn ei enwi’n gyndad brenhinoedd Powys.

  4. Cunedda Wledig

    Sylfaenydd y deyrnas yn ôl traddodiad Cymru. Rhoddodd ei feibion a’i ŵyr eu henwau i diroedd ar draws gogledd a gorllewin Cymru, Ceredigion a Meirionnydd yn eu plith.

  5. Ceredig ap Cunedda

    Mab Cunedda, a enillodd y tir sy’n dal i ddwyn ei enw.

  6. Brychan Brycheiniog

    Brenin cyntaf Brycheiniog a thad y saint. Yn ôl traddodiad Cymru, ei fam oedd Marchell, merch Tewdrig, a’i dad oedd Anlach, tywysog o Iwerddon.

  7. Pasgen ap Gwrtheyrn

    Etifedd ei dad yn y ddwy wlad hyn, drwy ganiatâd Emrys Wledig, fel y dywed yr Historia Brittonum.

  8. Meirion ap Tybion

    Ŵyr Cunedda, a roddodd ei enw i’r wlad.

  9. Ceredig Wledig

    Fe’i henwir yn yr achau fel sylfaenydd llinach frenhinol Alclud.

  10. Cadell Ddyrnllug

    Yn ôl traddodiad Cymru, cododd Sant Garmon ef o fod yn was i fod yn frenin, ac ohono ef y daeth brenhinoedd Powys.

  11. Einion Yrth ap Cunedda

  12. Tryffin

  13. Glywys

    Brenin cyntaf Glywysing yn ôl traddodiad Cymru, a’r brenin a roddodd ei enw iddi.

  14. Erb

    Brenin cyntaf Ergyng yn siarteri Llandaf.

  15. Usai ap Ceredig

  16. Caradog Freichfras

    Yn ôl traddodiad Cymru, rheolai Went o Gaer-went, ac fe’i cyfrifir ymhlith rhyfelwyr llys Arthur.

  17. Owain Danwyn ab Einion

    Mab Einion Yrth ac ŵyr Cunedda; cyndad brenhinoedd Rhos.

  18. Rhain Dremrudd ap Brychan

Y 6ed ganrif

  1. Cadwallon Lawhir ab Einion

    ‘Llawhir’. Cofir amdano am ennill Ynys Môn yn ôl oddi ar wladychwyr o Iwerddon.

  2. Cyngen Glodrydd ap Cadell

    ‘Y Clodrydd’.

  3. Aergol Lawhir

    ‘Llawhir’.

  4. Gwynllyw

    Brenin a sant, tad Sant Cadog. Mae Gwynllŵg ac eglwys gadeiriol Casnewydd, Sant Gwynllyw, yn dwyn ei enw.

  5. Peibio Clafrog ab Erb

    Taid Sant Dyfrig.

  6. Meirchion Gul

  7. Ynyr Gwent

    Yn ôl traddodiad Cymru, brenin Gwent ydoedd a noddwr Sant Tathan yng Nghaer-went.

  8. Gwyddno Garanhir

    Yn ôl traddodiad Cymru, ef oedd brenin Cantre’r Gwaelod, y tir dan Fae Ceredigion, ac yn ei gored ef y cafwyd y baban Taliesin.

    Gwyddno Garanhir
  9. Cadog

    Tywysog Glywysing a ddewisodd yr eglwys. Sefydlodd yr ysgol fawr yn Llancarfan ac fe’i hanrhydeddir yn sant.

    Cadog
  10. Cynfarch ap Meirchion

    Cynfarch ap Meirchion
  11. Dyfnwal Hen

    Cyndad sawl llinach frenhinol yn y gogledd yn ôl yr achau Cymraeg.

    Dyfnwal Hen
  12. Maelgwn Gwynedd

    Brenin mwyaf ei oes, a elwid yn ‘ddraig yr ynys’, noddwr eglwysi a beirdd, a’i lys yn Negannwy.

    Maelgwn Gwynedd
  13. Gwrthefyr (Vortiporius)

    Mae ei garreg goffa, mewn Lladin ac Ogam, yn ei alw’n ‘Protector’, teitl Rhufeinig. Fe’i cedwir yn amgueddfa’r sir yn Sir Gaerfyrddin.

  14. Boddw ap Serwyl

  15. Cynlas Goch ab Owain

    Cuneglasus, ‘y coch’, un o’r pum brenin a enwir gan Gildas. Galwodd Gildas ef yn gerbydwr Caer yr Arth, y credir mai Dinarth ger Llandrillo-yn-Rhos ydyw.

  16. Cynfyn ap Peibio

  17. Masgwid Gloff

  18. Rhun Hir ap Maelgwn

    Yn ôl traddodiad Cymru, arweiniodd fyddin Gwynedd ymhell i ogledd Prydain.

  19. Brochwel Ysgithrog

    Noddwr Santes Melangell. Pan guddiodd yr ysgyfarnog yr oedd yn ei hela dan ei mantell, rhoddodd iddi gwm Pennant Melangell.

  20. Eliffer Gosgorddfawr

    Tad brenhinoedd Efrog.

    Eliffer Gosgorddfawr
  21. Cyngar ap Gwrthefyr

  22. Llywarch Hen

    Cefnder Urien a brenin yn y gogledd. Yn ôl traddodiad Cymru, daeth i Bowys, lle gosodir englynion mawr Canu Llywarch Hen.

    Llywarch Hen
  23. Clydno Eidyn

    Fe’i henwir yn achau Cymraeg Gwŷr y Gogledd fel brenin Eidyn.

    Clydno Eidyn
  24. Arthfoddw ap Boddw

  25. Gwrgan Fawr ap Cynfyn

    ‘Mawr’. Priododd ei ferch Onbrawst â Meurig ap Tewdrig, a hi oedd mam Athrwys.

  26. Urien Rheged

    Brenin Rheged ac arglwydd Catraeth, a ganmolwyd gan Daliesin fel y mwyaf o Wŷr y Gogledd. Arweiniodd Frythoniaid y gogledd yn erbyn yr Eingl a’u gwarchae ar Ynys Fedcawd (Lindisfarne) am dri diwrnod a thair noson.

    Urien Rheged
  27. Peredur ab Eliffer

    Brenin Efrog gyda’i frawd Gwrgi. Cofia traddodiad Cymru’r enw Peredur fel arwr y chwedl Peredur fab Efrog.

    Peredur ab Eliffer
  28. Gwrgi ab Eliffer

  29. Beli ap Rhun

  30. Pedr ap Cyngar

  31. Rhydderch Hael

    Cyfaill Sant Cyndeyrn a chynghreiriad Urien yn erbyn yr Eingl. Cyfrifir ei ddysgl ymhlith Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain.

    Rhydderch Hael
  32. Gwallawg ap Lleënog

    Canmolwyd gan Daliesin, ac un o’r brenhinoedd a ymladdodd ochr yn ochr ag Urien yn erbyn yr Eingl.

    Gwallawg ap Lleënog
  33. Cynan Garwyn ap Brochwel

    Canmolwyd ef gan Daliesin am ei fuddugoliaethau ar draws Cymru.

    Cynan Garwyn ap Brochwel
  34. Owain ab Urien

    Llaw dde ei dad, a alarwyd yn marwnad Taliesin. Cofia chwedlau Cymru ef fel arwr Iarlles y Ffynnon.

    Owain ab Urien
  35. Iago ap Beli

Y 7fed ganrif

  1. Arthwr ap Pedr

  2. Arthlwys ab Arthfoddw

  3. Tewdrig ap Llywarch

    Sant a brenin. Rhoddodd y goron heibio i fyw’n feudwy yn Nhyndyrn, yna cododd ei gleddyf eto a gyrru’r Saeson yn ôl wrth y rhyd ar afon Gwy. Bu farw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig (Mathern).

  4. Rhun ab Urien

    Mae’r Historia Brittonum yn ei enwi fel y gŵr a fedyddiodd y Brenin Edwin o Northumbria.

    Rhun ab Urien
  5. Mynyddog Mwynfawr

    Brenin Din Eidyn. Gwleddodd drichant Y Gododdin am flwyddyn cyn iddynt farchogaeth i Gatraeth, a gwnaeth Aneirin i’w henwau fyw am byth.

    Mynyddog Mwynfawr
  6. Ceredig ap Gwallawg

    Brenin olaf Elfed.

    Ceredig ap Gwallawg
  7. Cadfan ap Iago

    Mae ei garreg goffa yn Llangadwaladr ar Ynys Môn yn ei alw’n ‘ddoethaf ac enwocaf o’r holl frenhinoedd’.

  8. Selyf ap Cynan

    Gelwid ef yn Sarffgadau. Syrthiodd yn arwain y Brythoniaid ym mrwydr Caer.

  9. Elwystl ab Awst

  10. Cadwallon ap Cadfan

    Gyda Penda o Mersia trechodd Edwin o Northumbria ym Meigen (Hatfield Chase) yn 633, a daliodd ogledd Lloegr am flwyddyn.

  11. Meurig ap Tewdrig

    Mab Tewdrig. Priododd Onbrawst, merch Gwrgan Fawr o Ergyng, a rheolodd Went a Glywysing ynghyd.

  12. Nowy ab Arthwr

  13. Athrwys ap Meurig (Arthur)

    Yn ôl traddodiad Cymru, y brenin hwn ar Went a Glywysing oedd Arthur, a’i lys yng Nghaerllion. Gall haneswyr eraill weld pethau’n wahanol.

    Athrwys ap Meurig (Arthur)
  14. Idris ap Gwyddno

    Brenin Meirionnydd, a syrthiodd mewn brwydr ar afon Hafren yn 632. Mae traddodiad Cymru’n cysylltu ei enw â Chadair Idris.

  15. Cadafael ap Cynfeddw

  16. Eiludd Powys

  17. Owain ap Beli

    Trechodd frenin Dál Riata yn Strathcarron yn 642. Trechodd ei frawd Bridei, brenin y Pictiaid, Northumbria yn Dun Nechtain yn 685.

    Owain ap Beli
  18. Cynddylan ap Cyndrwyn

    Brenin Pengwern, a alarwyd gan ei chwaer yng ngherddi mawr Canu Heledd: ‘Stafell Gynddylan ys tywyll heno’.

  19. Cadwaladr Fendigaid

    ‘Y Bendigaid’. Yn ôl traddodiad Cymru, ef oedd brenin olaf y Brythoniaid i hawlio coron yr ynys gyfan, a phroffwydodd y beirdd y dychwelai. Adwaenir y ddraig goch fel ei luman ef.

  20. Morgan Mwynfawr ab Athrwys

    ‘Mwynfawr’. Yn ôl traddodiad Cymru, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg.

  21. Beli ab Eiludd

  22. Clydog ab Arthlwys

  23. Idwal Iwrch ap Cadwaladr

  24. Gwylog ap Beli

Y 8fed ganrif

  1. Cloten ap Nowy

    Drwy ei briodas â Cheindrech, etifeddes Brycheiniog, unwyd y ddwy deyrnas am gyfnod.

  2. Beli ap Nwython

  3. Rhodri Molwynog ab Idwal

  4. Tewdwr ap Beli

    Trechodd y Pictiaid ym Mugdock yn 750.

  5. Elisedd ap Gwylog

    Enillodd dir Powys yn ôl oddi ar y Saeson â thân a chleddyf, yng ngeiriau’r golofn a gododd ei or-ŵyr iddo ger Llangollen.

    Elisedd ap Gwylog
  6. Rhain ap Cadwgan

    Galwyd Dyfed yn Rhainwg ar ei ôl.

  7. Seisyll ap Clydog

    Unodd Ystrad Tywi â Cheredigion; galwyd y deyrnas newydd yn Seisyllwg ar ei ôl.

  8. Ffernfael ab Ithel

    Brenin Gwent.

  9. Dyfnwal ap Tewdwr

  10. Caradog ap Meirion

  11. Brochfael ab Elisedd

  12. Maredudd ap Tewdws

  13. Cadell ap Brochfael

  14. Arthen ap Seisyll

  15. Arthfael ap Rhys

  16. Rhain ap Maredudd

  17. Cynan Dindaethwy ap Rhodri

Y 9fed ganrif

  1. Dyfnwallon ab Arthen

  2. Cyngen ap Cadell

    Cododd Golofn Eliseg er anrhydedd i’w hendaid, a bu farw ar bererindod yn Rhufain yn 854.

  3. Owain ap Maredudd

  4. Tryffin ap Rhain

  5. Hywel ap Rhodri Molwynog

  6. Ffernfael ap Tewdwr

    Y brenin pan ysgrifennwyd yr Historia Brittonum: ‘Ffernfael, sydd yn awr yn rheoli yn nwy wlad Buellt a Gwrtheyrnion’.

  7. Merfyn Frych

    Daeth, yn ôl traddodiad Cymru, o Fanaw (Ynys Manaw), ac esgynnodd i’r orsedd drwy ei fam Esyllt, o linach Cunedda. Ohono ef y disgynnodd holl frenhinoedd a thywysogion diweddarach Gwynedd.

  8. Meurig ap Dyfnwallon

  9. Rhys ab Arthfael

  10. Rhodri Mawr

    Unodd Bowys a Seisyllwg â Gwynedd a threchodd y Llychlynwyr ar Ynys Môn yn 856: y brenin cyntaf i reoli’r rhan fwyaf o Gymru.

    Rhodri Mawr
  11. Hyfaidd ap Bleddri

    Ceisiodd gyfeillgarwch Alfred o Wessex, fel y cofnoda Asser.

  12. Gwgon ap Meurig

    Brenin olaf yr hen linach. Priododd ei chwaer Angharad â Rhodri Mawr.

  13. Arthgal ap Dyfnwal

    Daliodd Graig y Clud am bedwar mis yn erbyn brenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn yn 870.

    Arthgal ap Dyfnwal
  14. Hywel ap Rhys

    Mae ei groes gerfiedig fawr yn dal i sefyll yn Llanilltud Fawr, a godwyd, yn ei geiriau ei hun, er enaid Rhys ei dad.

    Hywel ap Rhys
  15. Ffernfael ap Meurig

    Rheolodd Went gyda’i frawd Brochfael. Dan bwysau Eadred a’r Mersiaid, gwnaeth y brodyr heddwch ag Alfred o Wessex, yn ôl Asser.

  16. Tewdwr ap Griffri

  17. Brochfael ap Meurig

  18. Rhun ab Arthgal

  19. Anarawd ap Rhodri

    Dialodd am ei dad ym mrwydr Conwy yn 881, a elwir yn y croniclau yn ‘Dial Rhodri’.

  20. Merfyn ap Rhodri

  21. Cadell ap Rhodri

    Mab Rhodri Mawr ac Angharad, a thad Hywel Dda.

    Cadell ap Rhodri
  22. Elisedd ap Tewdwr

    Brenin Brycheiniog a drodd, medd Asser, at Alfred o Wessex am nawdd rhag meibion Rhodri Mawr.

  23. Owain ap Hywel

  24. Llywarch ap Hyfaidd

Y 10fed ganrif

  1. Llywelyn ap Merfyn

  2. Cadell ab Arthfael

  3. Rhodri ap Hyfaidd

  4. Hywel Dda and Clydog ap Cadell

    Rheolodd y brodyr Seisyllwg gyda’i gilydd. Wedi marw Clydog yn 920, unodd Hywel hi â Dyfed i greu Deheubarth.

    Hywel Dda and Clydog ap Cadell
  5. Idwal Foel ab Anarawd

    Syrthiodd yn ymladd y Saeson yn 942. Ohono ef y daeth Gruffudd ap Cynan a’r ddau Lywelyn.

    Idwal Foel ab Anarawd
  6. Hywel Dda

    Casglodd gyfreithiau Cymru yn Hendy-gwyn ar Daf, aeth ar bererindod i Rufain yn 928, a rheolodd y rhan fwyaf o Gymru mewn heddwch.

    Hywel Dda
  7. Tewdwr ab Elisedd

    Tystiodd i siarteri’r Brenin Athelstan yn 934 fel brenin ymhlith brenhinoedd.

  8. Morgan Hen ab Owain

    Unodd Glywysing a Gwent yn un deyrnas a bu fyw i oedran mawr. Dywed rhai mai ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg, eraill mai ar ôl Morgan Mwynfawr.

  9. Owain ap Dyfnwal

    Ymladdodd ochr yn ochr â brenin yr Alban a Llychlynwyr Dulyn yn erbyn Athelstan yn Brunanburh yn 937.

  10. Dyfnwal ab Owain

    Teyrnasodd am flynyddoedd lawer, a bu farw ar bererindod yn Rhufain yn 975.

  11. Iago ab Idwal

    Rhannodd y deyrnas â’i frawd Ieuaf hyd 969.

  12. Owain ap Hywel Dda

    Rheolodd gyda’i frodyr Rhodri ac Edwin ar y dechrau. Credir mai yn ei lys ef y casglwyd yr achau brenhinol Cymreig hynaf.

  13. Nowy ap Gwriad

  14. Ieuaf ab Idwal

  15. Arthfael ap Nowy

  16. Hywel ab Ieuaf

  17. Cadwallon ab Ieuaf

  18. Maredudd ab Owain

    Rheolodd Wynedd yn ogystal â Deheubarth, a thalodd i ryddhau ei bobl a gipiwyd gan y Llychlynwyr.

  19. Cynan ap Hywel

Y 11eg ganrif

  1. Aeddan ap Blegywryd

  2. Elystan Glodrydd

    Sylfaenydd pumed llwyth brenhinol Cymru. Rheolodd ei feibion a’i wyrion y tiroedd rhwng Gwy a Hafren.

  3. Rhydderch ab Iestyn

    Rheolodd Forgannwg ac, o 1023, Ddeheubarth hefyd.

  4. Edwyn ap Gwriad

  5. Owain Foel

    Owain Foel, brenin olaf hysbys Ystrad Clud. Trechodd ef a Malcolm II, brenin yr Alban, wŷr Northumbria yn Carham ar afon Tweed yn 1018.

    Owain Foel
  6. Llywelyn ap Seisyll

    Rheolodd Wynedd a Deheubarth ynghyd. Cofia’r cronicl ei deyrnasiad fel cyfnod pan oedd y wlad yn gyfoethog ac yn llawn.

  7. Iago ab Idwal ap Meurig

  8. Hywel ab Edwin

  9. Gruffudd ap Llywelyn

    Mab Llywelyn ap Seisyll. Cymerodd Wynedd a Phowys yn 1039 a gweddill Cymru erbyn 1055: unig frenin Cymru gyfan.

    Gruffudd ap Llywelyn
  10. Gruffudd ap Rhydderch

    Rheolodd Went a Deheubarth, a threchodd fyddin esgob Caerwrangon ar afon Gwy yn 1049.

  11. Cadwgan ap Meurig

  12. Bleddyn ap Cynfyn

    Hanner brawd Gruffudd ap Llywelyn, brenin Gwynedd a Phowys, a diwygiwr cyfreithiau Hywel Dda. Rheolodd gyda’i frawd Rhiwallon hyd 1069.

  13. Maredudd ab Owain ab Edwin

  14. Caradog ap Gruffudd

    Mab Gruffudd ap Rhydderch. Enillodd Went yn ôl yn 1065, gan chwalu’r porthdy hela a godasai Harold Godwinson ym Mhorthysgewin, ac aeth ymlaen i reoli Morgannwg hefyd. Syrthiodd ym Mynydd Carn yn 1081.

  15. Bleddyn ap Maenarch

    Brenin olaf Brycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru, syrthiodd yn amddiffyn ei wlad ger Aberhonddu yn 1093, yn yr un frwydr â Rhys ap Tewdwr.

  16. Rhys ab Owain

  17. Trahaearn ap Caradog

  18. Cadwgan ap Bleddyn

    Un o arweinwyr gwrthryfel mawr 1094, a enillodd y rhan fwyaf o Gymru yn ôl oddi ar y Normaniaid.

  19. Iorwerth ap Bleddyn

    Rhannodd reolaeth Powys â’i frodyr.

  20. Rhys ap Tewdwr

    Ymladdodd ochr yn ochr â Gruffudd ap Cynan ym Mynydd Carn yn 1081. Syrthiodd ger Aberhonddu yn 1093, yr olaf i’w alw’n frenin Deheubarth; ar ei ôl tywysogion ac arglwyddi oedd ei rheolwyr.

  21. Gruffudd ap Cynan

    Ŵyr Iago ab Idwal ap Meurig, a aned yn alltud yn Iwerddon. Enillodd ei deyrnas ym Mynydd Carn yn 1081, dihangodd o garchar y Normaniaid, a gadawodd Wynedd yn gryf ac mewn heddwch.

    Gruffudd ap Cynan
  22. Iestyn ap Gwrgant

    Brenin olaf Morgannwg. Daliodd ei ddisgynyddion arglwyddiaethau bryniau Morgannwg am ganrifoedd.

Y 12fed ganrif

  1. Madog ab Idnerth

    Rheolodd Faelienydd, Elfael a’r tiroedd o’u cwmpas.

  2. Owain ap Cadwgan

  3. Maredudd ap Bleddyn

  4. Gruffudd ap Rhys

    Mab Rhys ap Tewdwr a gŵr Gwenllian. Cododd yn 1116 ac enillodd ran o deyrnas ei dad yn ôl.

  5. Madog ap Maredudd

    Brenin olaf Powys gyfan, a ganmolwyd gan ei fardd Cynddelw Brydydd Mawr. Ar ei ôl rhannwyd y deyrnas.

  6. Morgan ab Owain

    Enillodd Frynbuga a Chaerllion yn ôl yn 1136, ac fe’i gelwid yn frenin yn ei diroedd ei hun.

  7. Owain Gwynedd

    Brenin Gwynedd. Trechodd y Normaniaid yng Nghrug Mawr yn 1136 a throi Harri II yn ôl yn 1165. Yna daeth y brenin yn dywysog: ef oedd y cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog Cymru ac yn Dywysog y Cymry, princeps, teitl Awgwstws, sef y cyntaf oll.

    Owain Gwynedd
  8. Anarawd ap Gruffudd

  9. Cadwallon ap Madog

    Arglwydd Maelienydd a chynghreiriad i’r Arglwydd Rhys.

  10. Einion Clud ap Madog

    Arglwydd Elfael.

  11. Cadell ap Gruffudd

    Enillodd Gaerfyrddin a Llansteffan yn ôl i’r Cymry, ac yn ddiweddarach aeth ar bererindod i Rufain.

  12. Cynan ab Owain Gwynedd

    Arglwydd Meirionnydd dan ei dad, Owain Gwynedd.

  13. Maredudd ap Gruffudd

  14. Rhys ap Gruffudd (the Lord Rhys)

    Mab Gwenllian, rheolwr holl dde Cymru ac Ustus De Cymru. Cododd gastell Aberteifi mewn carreg a chynhaliodd yr eisteddfod gyntaf yno yn 1176.

    Rhys ap Gruffudd (the Lord Rhys)
  15. Iorwerth ab Owain

    Arglwydd Caerllion.

  16. Ifor Bach

    Arglwydd Senghennydd. Yn 1158 dringodd furiau castell Caerdydd liw nos a chipio Iarll Caerloyw, gyda’i wraig a’i fab, nes cael ei hawliau’n ôl.

  17. Owain Cyfeiliog

    Tywysog a bardd. Yn ei gerdd Hirlas Owain mae’n yfed iechyd ei filwyr o’r corn glas hir. Sefydlodd abaty Ystrad Marchell yn 1170.

  18. Morgan ap Caradog

    Arglwydd Afan ac ŵyr Iestyn ap Gwrgant. Yn 1188 tywysodd Gerallt Gymro a’r Archesgob Baldwin ar draws tywod ei wlad.

  19. Gruffudd Maelor ap Madog

  20. Hywel ab Owain Gwynedd

    Tywysog a bardd. Mae ei gerddi i Wynedd a’i merched ymhlith goreuon yr oes.

  21. Dafydd ab Owain Gwynedd

    Rheolodd Wynedd i’r dwyrain o afon Conwy.

  22. Rhodri ab Owain Gwynedd

    Rheolodd Wynedd i’r gorllewin o afon Conwy, gydag Ynys Môn.

  23. Maredudd ap Cynan

    Arglwydd Meirionnydd.

  24. Hywel ab Iorwerth

    Arglwydd Caerllion, a’i daliodd am weddill ei oes.

  25. Maelgwn ap Cadwallon

    Arglwydd Maelienydd.

  26. Madog ap Gruffudd Maelor

    Sefydlodd abaty Sistersaidd Glyn y Groes ger Llangollen yn 1201.

    Madog ap Gruffudd Maelor
  27. Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr)

    Tywysog Gwynedd ac, ym mhopeth ond enw, Cymru: talodd rheolwyr eraill Cymru wrogaeth iddo yn Aberdyfi yn 1216.

    Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr)
  28. Gwenwynwyn ab Owain

    Rhoddodd ei enw i’r deyrnas, a gobeithiai arwain Cymru gyfan.

    Gwenwynwyn ab Owain
  29. Gruffudd ap Rhys ap Gruffudd

    Mab hynaf yr Arglwydd Rhys.

Y 13eg ganrif

  1. Rhys Gryg

    Daliodd Ddinefwr ac Ystrad Tywi, ac ymladdodd ochr yn ochr â Llywelyn Fawr.

    Rhys Gryg
  2. Gruffudd ap Madog

  3. Dafydd ap Llywelyn

    Mab Llywelyn Fawr a Siwan. Yn 1244 ef oedd y rheolwr cyntaf i wneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo.

  4. Gruffudd ap Gwenwynwyn

  5. Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn ein Llyw Olaf)

    Fe’i cydnabuwyd yn Dywysog Cymru gan frenin Lloegr yng Nghytundeb Trefaldwyn yn 1267. Syrthiodd yng Nghilmeri ar 11 Rhagfyr 1282.

    Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn ein Llyw Olaf)
  6. Madog ap Gruffudd

  7. Gruffudd Fychan

    Arglwydd Glyndyfrdwy a chyndad Owain Glyndŵr.

  8. Dafydd ap Gruffudd

    Brawd Llywelyn. Arweiniodd y frwydr am chwe mis wedi Cilmeri, tywysog olaf Cymru annibynnol.

  9. Owain ap Gruffudd (Owen de la Pole)

Y 14eg ganrif

  1. Owain Lawgoch

    Gor-nai Llywelyn ap Gruffudd ac olaf tŷ Aberffraw. Capten enwog yng ngwasanaeth Ffrainc, a hawliodd ei etifeddiaeth yn Dywysog Cymru yn 1372.

    Owain Lawgoch

Y 15fed ganrif

  1. Owain Glyndŵr

    Etifedd Powys Fadog drwy ei dad a Deheubarth drwy ei fam. Fe’i cyhoeddwyd yn Dywysog Cymru yng Nglyndyfrdwy ar 16 Medi 1400.

    Owain Glyndŵr

Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf