
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
Oes y Brenhinoedd
Piler Eliseg
Croes garreg doredig ger Glyn y Groes, a godwyd gan Gyngen o Bowys er anrhydedd i’w hen dad-cu Elisedd. Roedd ei harysgrif Ladin dreuliedig yn olrhain brenhinoedd Powys yn ôl i oes Rhufain.
Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Powys →

Ystyr yr enw
Piler Eliseg: piler Elisedd (camddarlleniad o Elisedd yw Eliseg, y brenin a goffeir arno)
Piler Eliseg
- Piler piler
- Eliseg Elisedd, brenin Powys
Saif Colofn Eliseg ar grug hynafol ger Llangollen, yn agos i Abaty Glyn y Groes. Fe’i codwyd yn y nawfed ganrif gan Gyngen ap Cadell, brenin Powys, i anrhydeddu ei hen daid Elisedd, y brenin a adenillodd dir Powys o law’r Saeson.FfynonellauPillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.Croes Eliseg ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: mae Croes Eliseg, neu Golofn Eliseg, yn coffáu Elisedd ap Gwylog (bu farw c. 755), brenin Powys; saif yn agos i Abaty Glyn y Groes, ger Llangollen; credir mai camgymeriad y cerfiwr oedd ‘Eliseg’ yn lle ‘Elisedd’; fe’i codwyd gan or-ŵyr Elisedd, Cyngen ap Cadell; mae’r arysgrif Ladin bron yn amhosibl ei darllen yn awr, ond roedd yn gliriach yn oes Edward Lhuyd, a’i copïodd; dywed y rhan am Elisedd: Concenn fab Catell, Catell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc; a’r Concenn hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg; yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys … allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân; pwy bynnag sy’n ailadrodd yr arysgrif hon, rhoed fendith ar enaid Eliseg; mae’r golofn yng ngofal Cadw; saif ar grug crwn a godwyd yn Oes yr Efydd, cofrestredig fel DE015.Eliseg’s Pillar ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: codwyd yn hanner cyntaf yr 800au gan Gyngen er cof am ei hen daid Eliseg, a yrrodd y Saeson allan o’r rhan hon o Gymru; enwai’r arysgrif reolwyr Powys ac roedd i’w darllen yn uchel; rhoddodd ei enw i Lyn y Groes.
| Codwyd gan | Cyngen ap Cadell, brenin PowysFfynonellauPillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.Croes Eliseg ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: mae Croes Eliseg, neu Golofn Eliseg, yn coffáu Elisedd ap Gwylog (bu farw c. 755), brenin Powys; saif yn agos i Abaty Glyn y Groes, ger Llangollen; credir mai camgymeriad y cerfiwr oedd ‘Eliseg’ yn lle ‘Elisedd’; fe’i codwyd gan or-ŵyr Elisedd, Cyngen ap Cadell; mae’r arysgrif Ladin bron yn amhosibl ei darllen yn awr, ond roedd yn gliriach yn oes Edward Lhuyd, a’i copïodd; dywed y rhan am Elisedd: Concenn fab Catell, Catell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc; a’r Concenn hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg; yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys … allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân; pwy bynnag sy’n ailadrodd yr arysgrif hon, rhoed fendith ar enaid Eliseg; mae’r golofn yng ngofal Cadw; saif ar grug crwn a godwyd yn Oes yr Efydd, cofrestredig fel DE015. |
|---|---|
| Er anrhydedd i | Elisedd ap Gwylog, brenin PowysFfynonellauCroes Eliseg ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: mae Croes Eliseg, neu Golofn Eliseg, yn coffáu Elisedd ap Gwylog (bu farw c. 755), brenin Powys; saif yn agos i Abaty Glyn y Groes, ger Llangollen; credir mai camgymeriad y cerfiwr oedd ‘Eliseg’ yn lle ‘Elisedd’; fe’i codwyd gan or-ŵyr Elisedd, Cyngen ap Cadell; mae’r arysgrif Ladin bron yn amhosibl ei darllen yn awr, ond roedd yn gliriach yn oes Edward Lhuyd, a’i copïodd; dywed y rhan am Elisedd: Concenn fab Catell, Catell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc; a’r Concenn hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg; yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys … allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân; pwy bynnag sy’n ailadrodd yr arysgrif hon, rhoed fendith ar enaid Eliseg; mae’r golofn yng ngofal Cadw; saif ar grug crwn a godwyd yn Oes yr Efydd, cofrestredig fel DE015.Pillar of Eliseg ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 165274): croes o’r nawfed ganrif, bellach yn golofn 2.4 m o uchder ar sylfaen sgwâr ar ben crug claddu hirgrwn; teyrnged gan Gyngen, o deulu brenhinol Powys, i’w hen daid Elisedd, prif wrthwynebydd Offa o Fersia; fe’i dymchwelwyd yn y 1640au; cofnodwyd ei harysgrif gan Edward Lhuyd yn 1696; ailgodwyd gan Trevor Lloyd yn 1779, gydag arysgrif Ladin yn cofnodi hynny; y crug ag ymyl o gerrig yw’r rhan hynaf, i gladdu arweinydd pwysig o Oes yr Efydd yn ôl pob tebyg, ac ychwanegwyd claddedigaeth yn yr Oesoedd Canol cynnar, gan y dewisid henebion cynhanesyddol yn aml yn orffwysfa deilwng i arwyr yr Oesoedd Canol cynnar; roedd yr arysgrif Ladin o dair llinell ar ddeg ar hugain, mewn paragraffau a nodwyd â chroesau bychain, yn clodfori Eliseg a Chyngen ac yn olrhain eu llinach o’r ymerawdwr Macsen Wledig a Gwrtheyrn; gyrrodd Eliseg y Saeson o’r ardal wedi iddynt ddifetha’r gororau hyn am naw mlynedd; enwir y cerfiwr, Cynfarch; mae’r arysgrif bellach wedi treulio. |
| Arysgrif | 31 llinell o Ladin, a gopïodd Lhuyd yn 1696FfynonellauPillar of Eliseg ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 165274): croes o’r nawfed ganrif, bellach yn golofn 2.4 m o uchder ar sylfaen sgwâr ar ben crug claddu hirgrwn; teyrnged gan Gyngen, o deulu brenhinol Powys, i’w hen daid Elisedd, prif wrthwynebydd Offa o Fersia; fe’i dymchwelwyd yn y 1640au; cofnodwyd ei harysgrif gan Edward Lhuyd yn 1696; ailgodwyd gan Trevor Lloyd yn 1779, gydag arysgrif Ladin yn cofnodi hynny; y crug ag ymyl o gerrig yw’r rhan hynaf, i gladdu arweinydd pwysig o Oes yr Efydd yn ôl pob tebyg, ac ychwanegwyd claddedigaeth yn yr Oesoedd Canol cynnar, gan y dewisid henebion cynhanesyddol yn aml yn orffwysfa deilwng i arwyr yr Oesoedd Canol cynnar; roedd yr arysgrif Ladin o dair llinell ar ddeg ar hugain, mewn paragraffau a nodwyd â chroesau bychain, yn clodfori Eliseg a Chyngen ac yn olrhain eu llinach o’r ymerawdwr Macsen Wledig a Gwrtheyrn; gyrrodd Eliseg y Saeson o’r ardal wedi iddynt ddifetha’r gororau hyn am naw mlynedd; enwir y cerfiwr, Cynfarch; mae’r arysgrif bellach wedi treulio.Pillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math. |
Elisedd, brenin Powys
Roedd Elisedd ap Gwylog yn frenin Powys yn yr wythfed ganrif ac yn brif wrthwynebydd Offa o Fersia. Roedd y Saeson wedi difetha’r gororau am naw mlynedd, a gyrrodd Elisedd hwy allan ac adennill etifeddiaeth Powys.FfynonellauPillar of Eliseg ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 165274): croes o’r nawfed ganrif, bellach yn golofn 2.4 m o uchder ar sylfaen sgwâr ar ben crug claddu hirgrwn; teyrnged gan Gyngen, o deulu brenhinol Powys, i’w hen daid Elisedd, prif wrthwynebydd Offa o Fersia; fe’i dymchwelwyd yn y 1640au; cofnodwyd ei harysgrif gan Edward Lhuyd yn 1696; ailgodwyd gan Trevor Lloyd yn 1779, gydag arysgrif Ladin yn cofnodi hynny; y crug ag ymyl o gerrig yw’r rhan hynaf, i gladdu arweinydd pwysig o Oes yr Efydd yn ôl pob tebyg, ac ychwanegwyd claddedigaeth yn yr Oesoedd Canol cynnar, gan y dewisid henebion cynhanesyddol yn aml yn orffwysfa deilwng i arwyr yr Oesoedd Canol cynnar; roedd yr arysgrif Ladin o dair llinell ar ddeg ar hugain, mewn paragraffau a nodwyd â chroesau bychain, yn clodfori Eliseg a Chyngen ac yn olrhain eu llinach o’r ymerawdwr Macsen Wledig a Gwrtheyrn; gyrrodd Eliseg y Saeson o’r ardal wedi iddynt ddifetha’r gororau hyn am naw mlynedd; enwir y cerfiwr, Cynfarch; mae’r arysgrif bellach wedi treulio.Croes Eliseg ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: mae Croes Eliseg, neu Golofn Eliseg, yn coffáu Elisedd ap Gwylog (bu farw c. 755), brenin Powys; saif yn agos i Abaty Glyn y Groes, ger Llangollen; credir mai camgymeriad y cerfiwr oedd ‘Eliseg’ yn lle ‘Elisedd’; fe’i codwyd gan or-ŵyr Elisedd, Cyngen ap Cadell; mae’r arysgrif Ladin bron yn amhosibl ei darllen yn awr, ond roedd yn gliriach yn oes Edward Lhuyd, a’i copïodd; dywed y rhan am Elisedd: Concenn fab Catell, Catell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc; a’r Concenn hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg; yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys … allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân; pwy bynnag sy’n ailadrodd yr arysgrif hon, rhoed fendith ar enaid Eliseg; mae’r golofn yng ngofal Cadw; saif ar grug crwn a godwyd yn Oes yr Efydd, cofrestredig fel DE015.Eliseg’s Pillar ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: codwyd yn hanner cyntaf yr 800au gan Gyngen er cof am ei hen daid Eliseg, a yrrodd y Saeson allan o’r rhan hon o Gymru; enwai’r arysgrif reolwyr Powys ac roedd i’w darllen yn uchel; rhoddodd ei enw i Lyn y Groes.
Y geiriau ar y maen
Torrodd Cyngen dair llinell ar ddeg ar hugain o Ladin yn y golofn, mewn paragraffau a nodwyd â chroesau bychain, gan enwi brenhinoedd Powys yn ôl at yr ymerawdwr Macsen Wledig a Gwrtheyrn. Ysgrifennwyd hyd yn oed enw’r cerfiwr yno: Cynfarch. Am Elisedd dywed:FfynonellauPillar of Eliseg ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 165274): croes o’r nawfed ganrif, bellach yn golofn 2.4 m o uchder ar sylfaen sgwâr ar ben crug claddu hirgrwn; teyrnged gan Gyngen, o deulu brenhinol Powys, i’w hen daid Elisedd, prif wrthwynebydd Offa o Fersia; fe’i dymchwelwyd yn y 1640au; cofnodwyd ei harysgrif gan Edward Lhuyd yn 1696; ailgodwyd gan Trevor Lloyd yn 1779, gydag arysgrif Ladin yn cofnodi hynny; y crug ag ymyl o gerrig yw’r rhan hynaf, i gladdu arweinydd pwysig o Oes yr Efydd yn ôl pob tebyg, ac ychwanegwyd claddedigaeth yn yr Oesoedd Canol cynnar, gan y dewisid henebion cynhanesyddol yn aml yn orffwysfa deilwng i arwyr yr Oesoedd Canol cynnar; roedd yr arysgrif Ladin o dair llinell ar ddeg ar hugain, mewn paragraffau a nodwyd â chroesau bychain, yn clodfori Eliseg a Chyngen ac yn olrhain eu llinach o’r ymerawdwr Macsen Wledig a Gwrtheyrn; gyrrodd Eliseg y Saeson o’r ardal wedi iddynt ddifetha’r gororau hyn am naw mlynedd; enwir y cerfiwr, Cynfarch; mae’r arysgrif bellach wedi treulio.Pillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.
Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân.
Colofn ElisegFfynonellauCroes Eliseg ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: mae Croes Eliseg, neu Golofn Eliseg, yn coffáu Elisedd ap Gwylog (bu farw c. 755), brenin Powys; saif yn agos i Abaty Glyn y Groes, ger Llangollen; credir mai camgymeriad y cerfiwr oedd ‘Eliseg’ yn lle ‘Elisedd’; fe’i codwyd gan or-ŵyr Elisedd, Cyngen ap Cadell; mae’r arysgrif Ladin bron yn amhosibl ei darllen yn awr, ond roedd yn gliriach yn oes Edward Lhuyd, a’i copïodd; dywed y rhan am Elisedd: Concenn fab Catell, Catell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc; a’r Concenn hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg; yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys … allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân; pwy bynnag sy’n ailadrodd yr arysgrif hon, rhoed fendith ar enaid Eliseg; mae’r golofn yng ngofal Cadw; saif ar grug crwn a godwyd yn Oes yr Efydd, cofrestredig fel DE015.Pillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.
Bendith i’r brenin
Gwnaed yr arysgrif i’w darllen yn uchel, ac mae’n gorffen drwy ofyn bendith ar enaid Elisedd gan bawb a ailadroddo’i geiriau. Rhoddodd y golofn ei henw i’r dyffryn ac i’r abaty gerllaw, Glyn y Groes.FfynonellauEliseg’s Pillar ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: codwyd yn hanner cyntaf yr 800au gan Gyngen er cof am ei hen daid Eliseg, a yrrodd y Saeson allan o’r rhan hon o Gymru; enwai’r arysgrif reolwyr Powys ac roedd i’w darllen yn uchel; rhoddodd ei enw i Lyn y Groes.Croes Eliseg ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: mae Croes Eliseg, neu Golofn Eliseg, yn coffáu Elisedd ap Gwylog (bu farw c. 755), brenin Powys; saif yn agos i Abaty Glyn y Groes, ger Llangollen; credir mai camgymeriad y cerfiwr oedd ‘Eliseg’ yn lle ‘Elisedd’; fe’i codwyd gan or-ŵyr Elisedd, Cyngen ap Cadell; mae’r arysgrif Ladin bron yn amhosibl ei darllen yn awr, ond roedd yn gliriach yn oes Edward Lhuyd, a’i copïodd; dywed y rhan am Elisedd: Concenn fab Catell, Catell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc; a’r Concenn hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg; yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys … allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân; pwy bynnag sy’n ailadrodd yr arysgrif hon, rhoed fendith ar enaid Eliseg; mae’r golofn yng ngofal Cadw; saif ar grug crwn a godwyd yn Oes yr Efydd, cofrestredig fel DE015.
Hŷn na’r golofn
Mae’r crug oddi tani yn llawer hŷn, carnedd o Oes yr Efydd a godwyd tua 2000 CC i arweinydd pwysig, fel y cafodd Prosiect Eliseg wrth gloddio rhwng 2010 a 2012. Yn yr Oesoedd Canol cynnar gosodwyd claddedigaeth newydd ynddo, gan y dewisid crugiau cynhanesyddol yn aml yn orffwysfa deilwng i arwyr.FfynonellauPillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.Pillar of Eliseg ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 165274): croes o’r nawfed ganrif, bellach yn golofn 2.4 m o uchder ar sylfaen sgwâr ar ben crug claddu hirgrwn; teyrnged gan Gyngen, o deulu brenhinol Powys, i’w hen daid Elisedd, prif wrthwynebydd Offa o Fersia; fe’i dymchwelwyd yn y 1640au; cofnodwyd ei harysgrif gan Edward Lhuyd yn 1696; ailgodwyd gan Trevor Lloyd yn 1779, gydag arysgrif Ladin yn cofnodi hynny; y crug ag ymyl o gerrig yw’r rhan hynaf, i gladdu arweinydd pwysig o Oes yr Efydd yn ôl pob tebyg, ac ychwanegwyd claddedigaeth yn yr Oesoedd Canol cynnar, gan y dewisid henebion cynhanesyddol yn aml yn orffwysfa deilwng i arwyr yr Oesoedd Canol cynnar; roedd yr arysgrif Ladin o dair llinell ar ddeg ar hugain, mewn paragraffau a nodwyd â chroesau bychain, yn clodfori Eliseg a Chyngen ac yn olrhain eu llinach o’r ymerawdwr Macsen Wledig a Gwrtheyrn; gyrrodd Eliseg y Saeson o’r ardal wedi iddynt ddifetha’r gororau hyn am naw mlynedd; enwir y cerfiwr, Cynfarch; mae’r arysgrif bellach wedi treulio.
Wedi’i hachub gan Edward Lhuyd
Bwriwyd y golofn i lawr yn y 1640au, ond yn 1696 copïodd yr ysgolhaig Edward Lhuyd ei geiriau cyn iddynt dreulio. Yn 1779 codwyd y rhan uchaf eto ar ei chrug, lle saif heddiw yng ngofal Cadw.FfynonellauPillar of Eliseg ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 165274): croes o’r nawfed ganrif, bellach yn golofn 2.4 m o uchder ar sylfaen sgwâr ar ben crug claddu hirgrwn; teyrnged gan Gyngen, o deulu brenhinol Powys, i’w hen daid Elisedd, prif wrthwynebydd Offa o Fersia; fe’i dymchwelwyd yn y 1640au; cofnodwyd ei harysgrif gan Edward Lhuyd yn 1696; ailgodwyd gan Trevor Lloyd yn 1779, gydag arysgrif Ladin yn cofnodi hynny; y crug ag ymyl o gerrig yw’r rhan hynaf, i gladdu arweinydd pwysig o Oes yr Efydd yn ôl pob tebyg, ac ychwanegwyd claddedigaeth yn yr Oesoedd Canol cynnar, gan y dewisid henebion cynhanesyddol yn aml yn orffwysfa deilwng i arwyr yr Oesoedd Canol cynnar; roedd yr arysgrif Ladin o dair llinell ar ddeg ar hugain, mewn paragraffau a nodwyd â chroesau bychain, yn clodfori Eliseg a Chyngen ac yn olrhain eu llinach o’r ymerawdwr Macsen Wledig a Gwrtheyrn; gyrrodd Eliseg y Saeson o’r ardal wedi iddynt ddifetha’r gororau hyn am naw mlynedd; enwir y cerfiwr, Cynfarch; mae’r arysgrif bellach wedi treulio.Pillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.Croes Eliseg ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: mae Croes Eliseg, neu Golofn Eliseg, yn coffáu Elisedd ap Gwylog (bu farw c. 755), brenin Powys; saif yn agos i Abaty Glyn y Groes, ger Llangollen; credir mai camgymeriad y cerfiwr oedd ‘Eliseg’ yn lle ‘Elisedd’; fe’i codwyd gan or-ŵyr Elisedd, Cyngen ap Cadell; mae’r arysgrif Ladin bron yn amhosibl ei darllen yn awr, ond roedd yn gliriach yn oes Edward Lhuyd, a’i copïodd; dywed y rhan am Elisedd: Concenn fab Catell, Catell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc; a’r Concenn hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg; yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys … allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân; pwy bynnag sy’n ailadrodd yr arysgrif hon, rhoed fendith ar enaid Eliseg; mae’r golofn yng ngofal Cadw; saif ar grug crwn a godwyd yn Oes yr Efydd, cofrestredig fel DE015.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Y stori lawn
Erthygl · 32 munMeini hirion Cymru: y meini hirion, y cerrig ogam a’r croesau mawr
Pum mil o flynyddoedd o feini a osododd rhywun o fwriad: meini hirion a chylchoedd y ffermwyr cyntaf, y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri, a cherrig arysgrifenedig oes y saint, mewn Lladin ac ogam ac o’r diwedd yn Gymraeg. Yr hyn a ddywed pob carreg, ei hystyr, a’r eglwys, yr amgueddfa neu’r llethr lle gallwch sefyll o’i blaen heddiw.
Erthygl · 15 munMacsen Wledig: yr ymerawdwr o Brydain a geni Cymru
Yn 383 gwnaeth milwyr Prydain eu cadfridog yn ymerawdwr Rhufain. Rheolodd y Gorllewin am bum mlynedd, ac nid yw Cymru erioed wedi gollwng gafael arno. Gwnaeth traddodiad Cymru Facsen yn ŵr i Elen o Gaernarfon, yn dad llinachau brenhinol, yn sylfaenydd Llydaw, ac yn ŵr y mae stori cenedl y Cymry’n dechrau gydag ef.
Beth ddigwyddodd yma
Colofn Eliseg (wedi’i gofnodi)
Mae Cyngen o Bowys yn codi croes garreg ger Llangollen i anrhydeddu ei hen daid Elisedd, a enillodd Bowys yn ôl oddi ar y Saeson.
Colofn Eliseg
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



