Caradog
Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
Caradog
d. 388
Cadlywydd y fyddin ym Mhrydain a godwyd yn ymerawdwr yn 383 ac a reolodd y Gorllewin. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig, cyndad ei brenhinoedd.
Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Macsen Wledig: Macsen ‘y Gwledig’
Macsen Wledig
Magnus Maximus, Macsen Wledig yn Gymraeg, oedd pennaeth y fyddin ym Mhrydain a godwyd gan filwyr yr ynys yn ymerawdwr Rhufain yn 383. Am bum mlynedd rheolodd y Gorllewin o Trier. Buan yr anghofiodd Rhufain amdano, ond ni wnaeth Cymru erioed: yn nhraddodiad Cymru ef yw gŵr Elen o Gaernarfon, cyndad llinachau brenhinol ac, yng ngeiriau awduron Cymru, tad y genedl Gymreig.FfynonellauMagnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio.Macsen Wledig ↗Wicipedia CymraegYm Mreuddwyd Macsen mae’n priodi Elen Luyddog, merch Eudaf o ardal Segontium; mae’r achau Cymreig yn enwi Sant Peblig ac Owain yn feibion i Facsen ac Elen; yn ôl y traddodiad gadawodd y wlad yn nwylo’i phobl ei hun, a’i alw’n ‘Dad y Genedl Gymreig’; Gwynfor Evans, Macsen Wledig a Geni’r Genedl Gymreig (1983); cân Dafydd Iwan, Yma o Hyd.
| Ganed | Tua 335, yn Gallaecia, gogledd-orllewin Sbaen |
|---|---|
| Ymerawdwr | 383 hyd 388, dros Brydain, Gâl a Sbaen |
| Prifddinas | Augusta Treverorum, Trier ar afon Moselle |
| Bu farw | 388, yn Aquileia |
| Enw Cymraeg | Macsen Wledig, o gwledig, rheolwr gwlad |
Ganed Maximus ar ystadau’r Cownt Theodosius, y cadfridog mawr, a honnai berthynas â’i deulu. Yn ŵr ifanc gwasanaethodd dan y Cownt ym Mhrydain, ochr yn ochr â mab y Cownt, yr ymerawdwr Theodosius yn nes ymlaen, ac wedyn yn Affrica yn 373. Pan anfonwyd ef i Brydain eto yn 380, trechodd y Pictiaid a’r Gwyddyl pan ymosodasant yn 381, ac mae’r hanesydd Anthony Birley yn gweld hyn yn arwydd ei fod erbyn hynny’n bennaeth byddin yr ynys.FfynhonnellMagnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio.
Yng ngwanwyn 383 cyhoeddodd y milwyr ym Mhrydain ef yn ymerawdwr yn lle’r Gratian ifanc, a gollasai eu hymddiriedaeth. Croesodd i Âl gyda gwŷr ymladd o Brydain, trechu Gratian wedi pum diwrnod o ysgarmesoedd ger Paris, ac yn fuan roedd yn feistr ar y Gorllewin. Galwodd yr awdur Cristnogol Orosius ef yn ‘ŵr egnïol a galluog’. Erbyn 384 roedd yr ymerawdwyr eraill wedi’i dderbyn yn Augustus yn y Gorllewin.FfynonellauMagnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio.Magnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Orosius ef yn ‘ŵr egnïol a galluog’; gwnaeth ei brifddinas yn Trier, bathodd arian a chyhoeddodd ddeddfau i ad-drefnu taleithiau Gâl; ceisiodd ei wraig gyngor ysbrydol gan Sant Martin o Tours yn Trier; ‘wedi’i anfarwoli yn chwedloniaeth Cymru’; enwir ei ferch Sefira ar Golofn Eliseg yn wraig i Wrtheyrn.
Rheolodd Maximus Brydain, Gâl a Sbaen o Trier, bathodd ei arian ei hun a chyhoeddodd ddeddfau a ad-drefnodd daleithiau Gâl. Ymerawdwr Cristnogol ydoedd, a cheisiodd ei wraig gyngor ysbrydol Sant Martin o Tours, gŵr sanctaidd yr oes, pan ddaeth i Trier. Yn 387 croesodd Maximus i’r Eidal, ond y flwyddyn wedyn daeth Theodosius tua’r gorllewin â byddinoedd y Dwyrain, ac wedi brwydr Poetovio daliwyd Maximus yn Aquileia a’i ladd yn 388.FfynonellauMagnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Orosius ef yn ‘ŵr egnïol a galluog’; gwnaeth ei brifddinas yn Trier, bathodd arian a chyhoeddodd ddeddfau i ad-drefnu taleithiau Gâl; ceisiodd ei wraig gyngor ysbrydol gan Sant Martin o Tours yn Trier; ‘wedi’i anfarwoli yn chwedloniaeth Cymru’; enwir ei ferch Sefira ar Golofn Eliseg yn wraig i Wrtheyrn.Magnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio.
Dywedodd Gildas, yn ysgrifennu yn y chweched ganrif, i Faximus fynd â’i fintai arfog a blodau ei hieuenctid o Brydain, ac na ddaethant byth adref. Mae traddodiad Cymru’n dweud i ble yr aethant: dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd dros y môr yng Ngâl i’w filwyr Brythonig, ac mae’r chwedl Gymraeg yn adrodd sut yr arweiniodd Cynan, brawd Elen, hwy i wneud cartref yn Llydaw.FfynonellauOn the Ruin of Britain (De Excidio Britanniae), by Gildas ↗cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Gildas, disgybl Illtud, yn ysgrifennu yn y chweched ganrif: pennod 14 am y gwŷr a aeth gyda Maximus ac na ddaethant yn ôl, pennod 25 am y Brythoniaid a hwyliodd dros y moroedd.Magnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio.The Dream of Macsen Wledig ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Macsen Wledig, Ymerawdwr Rhufain, yn breuddwydio un noson am forwyn hyfryd mewn gwlad bell ryfeddol; mae ei negeswyr yn ei chael mewn castell ym Mhrydain, merch i bennaeth yn Segontium; mae Elen yn ei dderbyn a’i garu; mae’n peri codi tri chastell i’w briodferch ac yn rhoi rheolaeth yr ynys i’w thad; gyda gwŷr Prydain dan Gynan, brawd Elen, mae’n ennill Rhufain yn ôl, ac yn eu gwobrwyo â’r rhan o Âl a ddaw’n Llydaw.
Mae’r achau Cymreig cynharaf yn gwneud Macsen yn sylfaenydd tai brenhinol Powys, Gwynedd a Gwent, ac mae Colofn Eliseg, a godwyd gan frenin Powys yn y nawfed ganrif, yn enwi ei ferch Sefira yn wraig i Wrtheyrn. Ym Mreuddwyd Macsen Wledig mae’n breuddwydio am Elen, merch Eudaf, yng nghaer Segontium, yn ei phriodi ac yn rhoi llywodraeth yr ynys i’w thad, ac mae’r achau Cymreig yn enwi Sant Peblig ac Owain yn feibion iddynt.FfynonellauMagnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio.Magnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Orosius ef yn ‘ŵr egnïol a galluog’; gwnaeth ei brifddinas yn Trier, bathodd arian a chyhoeddodd ddeddfau i ad-drefnu taleithiau Gâl; ceisiodd ei wraig gyngor ysbrydol gan Sant Martin o Tours yn Trier; ‘wedi’i anfarwoli yn chwedloniaeth Cymru’; enwir ei ferch Sefira ar Golofn Eliseg yn wraig i Wrtheyrn.Macsen Wledig ↗Wicipedia CymraegYm Mreuddwyd Macsen mae’n priodi Elen Luyddog, merch Eudaf o ardal Segontium; mae’r achau Cymreig yn enwi Sant Peblig ac Owain yn feibion i Facsen ac Elen; yn ôl y traddodiad gadawodd y wlad yn nwylo’i phobl ei hun, a’i alw’n ‘Dad y Genedl Gymreig’; Gwynfor Evans, Macsen Wledig a Geni’r Genedl Gymreig (1983); cân Dafydd Iwan, Yma o Hyd.Segontium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Wheeler (1924) a Casey, Davies ac Evans (1993) (Saesneg)Fe’i sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 uwchben y Fenai; i tua 1,000 o filwyr cynorthwyol; erbyn y drydedd ganrif fe’i daliwyd gan tua 500 o wŷr Cohort Cyntaf y Sunici; roedd pobl ynddi hyd o leiaf 394; teml i Mithras gerllaw; ym Mreuddwyd Macsen ceir Elen yn y gaer ar aber Seiont; mae’r Historia Brittonum yn sôn am fedd Custennin yng Nghaer Seint; yng ngofal Cadw.
Yn ôl traddodiad Cymru, pan adawodd Macsen rhoddodd y wlad yn nwylo’i phobl ei hun, ac felly y dechreuodd y teyrnasoedd Cymreig a fyddai’n eu llywodraethu eu hunain am ganrifoedd. Yn 1983 gosododd Gwynfor Evans yr achos hwnnw yn Macsen Wledig a Geni’r Genedl Gymreig, ac mae Yma o Hyd Dafydd Iwan yn dechrau gyda Macsen yn gadael Cymru yn 383, ac yn gadael ar ei ôl genedl sydd yma o hyd.FfynonellauMacsen Wledig ↗Wicipedia CymraegYm Mreuddwyd Macsen mae’n priodi Elen Luyddog, merch Eudaf o ardal Segontium; mae’r achau Cymreig yn enwi Sant Peblig ac Owain yn feibion i Facsen ac Elen; yn ôl y traddodiad gadawodd y wlad yn nwylo’i phobl ei hun, a’i alw’n ‘Dad y Genedl Gymreig’; Gwynfor Evans, Macsen Wledig a Geni’r Genedl Gymreig (1983); cân Dafydd Iwan, Yma o Hyd.Magnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio.
Ffynonellau a darllen pellach
Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Encyclopaedia Britannica (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Breuddwyd Macsen Wledig → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Erthygl · 24 munDdwywaith yr hwyliodd y Brythoniaid tua’r de i Armorica: gyda Macsen Wledig yn 383, yn ôl traddodiad Cymru, ac eto yn oes rhyfeloedd y Saeson, gyda saint Cymru ar eu blaen. Rhoesant ei henw i’r wlad, ei brenhinoedd, ei heglwysi ac iaith sy’n chwaer i’r Gymraeg hyd heddiw.
Erthygl · 15 munYn 383 gwnaeth milwyr Prydain eu cadfridog yn ymerawdwr Rhufain. Rheolodd y Gorllewin am bum mlynedd, ac nid yw Cymru erioed wedi gollwng gafael arno. Gwnaeth traddodiad Cymru Facsen yn ŵr i Elen o Gaernarfon, yn dad llinachau brenhinol, yn sylfaenydd Llydaw, ac yn ŵr y mae stori cenedl y Cymry’n dechrau gydag ef.
Cyhoeddir Magnus Maximus, cadlywydd ym Mhrydain, yn ymerawdwr gan fyddin Prydain, ac mae’n croesi i Âl i reoli’r Gorllewin. Yn Gymraeg, Macsen Wledig yw ei enw.
Macsen WledigArweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
CaradogBrenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.
BuddugBrenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.
Lleurwg (Lles ap Coel)Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.
Iŵl ac AaronYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf