Hanes Cymru / Cymru Rufeinig

d. 388

Macsen Wledig

Cadlywydd y fyddin ym Mhrydain a godwyd yn ymerawdwr yn 383 ac a reolodd y Gorllewin. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig, cyndad ei brenhinoedd.

Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 388 (wedi’i gofnodi) Ymerawdwr o Brydain Cymru Rufeinig Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Darn arian aur Macsen Wledig, a fathwyd yn Trier
Darn arian aur Macsen Wledig, a fathwyd yn Trier · Llun: Wikimedia Commons · American Numismatic Society, CC0

Ystyr yr enw

Macsen Wledig: Macsen ‘y Gwledig’

Macsen Wledig

  • Macsen ei enw ei hun
  • Wledig gwledig, arglwyddo gwledig (treiglad meddal: g → –)

Magnus Maximus, Macsen Wledig yn Gymraeg, oedd pennaeth y fyddin ym Mhrydain a godwyd gan filwyr yr ynys yn ymerawdwr Rhufain yn 383. Am bum mlynedd rheolodd y Gorllewin o Trier. Buan yr anghofiodd Rhufain amdano, ond ni wnaeth Cymru erioed: yn nhraddodiad Cymru ef yw gŵr Elen o Gaernarfon, cyndad llinachau brenhinol ac, yng ngeiriau awduron Cymru, tad y genedl Gymreig.

GanedTua 335, yn Gallaecia, gogledd-orllewin Sbaen
Ymerawdwr383 hyd 388, dros Brydain, Gâl a Sbaen
PrifddinasAugusta Treverorum, Trier ar afon Moselle
Bu farw388, yn Aquileia
Enw CymraegMacsen Wledig, o gwledig, rheolwr gwlad

Bywyd milwr#

Ganed Maximus ar ystadau’r Cownt Theodosius, y cadfridog mawr, a honnai berthynas â’i deulu. Yn ŵr ifanc gwasanaethodd dan y Cownt ym Mhrydain, ochr yn ochr â mab y Cownt, yr ymerawdwr Theodosius yn nes ymlaen, ac wedyn yn Affrica yn 373. Pan anfonwyd ef i Brydain eto yn 380, trechodd y Pictiaid a’r Gwyddyl pan ymosodasant yn 381, ac mae’r hanesydd Anthony Birley yn gweld hyn yn arwydd ei fod erbyn hynny’n bennaeth byddin yr ynys.

Wedi’i godi gan fyddin Prydain#

Yng ngwanwyn 383 cyhoeddodd y milwyr ym Mhrydain ef yn ymerawdwr yn lle’r Gratian ifanc, a gollasai eu hymddiriedaeth. Croesodd i Âl gyda gwŷr ymladd o Brydain, trechu Gratian wedi pum diwrnod o ysgarmesoedd ger Paris, ac yn fuan roedd yn feistr ar y Gorllewin. Galwodd yr awdur Cristnogol Orosius ef yn ‘ŵr egnïol a galluog’. Erbyn 384 roedd yr ymerawdwyr eraill wedi’i dderbyn yn Augustus yn y Gorllewin.

Ymerawdwr yn Trier#

Rheolodd Maximus Brydain, Gâl a Sbaen o Trier, bathodd ei arian ei hun a chyhoeddodd ddeddfau a ad-drefnodd daleithiau Gâl. Ymerawdwr Cristnogol ydoedd, a cheisiodd ei wraig gyngor ysbrydol Sant Martin o Tours, gŵr sanctaidd yr oes, pan ddaeth i Trier. Yn 387 croesodd Maximus i’r Eidal, ond y flwyddyn wedyn daeth Theodosius tua’r gorllewin â byddinoedd y Dwyrain, ac wedi brwydr Poetovio daliwyd Maximus yn Aquileia a’i ladd yn 388.

Y gwŷr a aeth gydag ef#

Dywedodd Gildas, yn ysgrifennu yn y chweched ganrif, i Faximus fynd â’i fintai arfog a blodau ei hieuenctid o Brydain, ac na ddaethant byth adref. Mae traddodiad Cymru’n dweud i ble yr aethant: dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd dros y môr yng Ngâl i’w filwyr Brythonig, ac mae’r chwedl Gymraeg yn adrodd sut yr arweiniodd Cynan, brawd Elen, hwy i wneud cartref yn Llydaw.

Tad brenhinoedd#

Mae’r achau Cymreig cynharaf yn gwneud Macsen yn sylfaenydd tai brenhinol Powys, Gwynedd a Gwent, ac mae Colofn Eliseg, a godwyd gan frenin Powys yn y nawfed ganrif, yn enwi ei ferch Sefira yn wraig i Wrtheyrn. Ym Mreuddwyd Macsen Wledig mae’n breuddwydio am Elen, merch Eudaf, yng nghaer Segontium, yn ei phriodi ac yn rhoi llywodraeth yr ynys i’w thad, ac mae’r achau Cymreig yn enwi Sant Peblig ac Owain yn feibion iddynt.

Tad y genedl#

Yn ôl traddodiad Cymru, pan adawodd Macsen rhoddodd y wlad yn nwylo’i phobl ei hun, ac felly y dechreuodd y teyrnasoedd Cymreig a fyddai’n eu llywodraethu eu hunain am ganrifoedd. Yn 1983 gosododd Gwynfor Evans yr achos hwnnw yn Macsen Wledig a Geni’r Genedl Gymreig, ac mae Yma o Hyd Dafydd Iwan yn dechrau gyda Macsen yn gadael Cymru yn 383, ac yn gadael ar ei ôl genedl sydd yma o hyd.

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Macsen Wledig (wedi’i gofnodi)

    Cyhoeddir Magnus Maximus, cadlywydd ym Mhrydain, yn ymerawdwr gan fyddin Prydain, ac mae’n croesi i Âl i reoli’r Gorllewin. Yn Gymraeg, Macsen Wledig yw ei enw.

    Macsen Wledig

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1st century

Caradog

Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)

Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.

Caradog
d. AD 61

Buddug

Brenhines a gododd yn erbyn Rhufain (wedi’i gofnodi)

Brenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.

Buddug
fl. 2nd century

Lleurwg (Lles ap Coel)

Brenin Cristnogol cyntaf y Brythoniaid (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)

Brenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.

Lleurwg (Lles ap Coel)
d. c. 304

Iŵl ac Aaron

Merthyron Caerllion (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.

Iŵl ac Aaron

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf