Hanes Cymru / Pobl

O tua 410 hyd heddiw

Cymru oedd y cyntaf

Y pethau a roddodd Cymru a’r Cymry i’r byd gyntaf, a’r bobl a’u gwnaeth.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

I wlad o dair miliwn o bobl, mae Cymru wedi rhoi rhestr ryfeddol o bethau cyntaf i’r byd: yr hafalnod a’r symbol π, y gell danwydd, y meicroffon, y locomotif stêm cyntaf, archebu drwy’r post, newid pecynnau sy’n cario’r rhyngrwyd, a’r olwyn sbâr. Dyma nhw i gyd, yn eu trefn, gyda’r bobl a’u gwnaeth.

49 o bethau cyntaf a recordiau byd59 o bethau cyntaf i Gymru, a Chymry cyntaf dramor

Darllen yr erthygl: Cymru oedd y cyntaf →   Eu gweld ymhlith holl enwogion Cymru →

Pethau cyntaf a recordiau’r byd

c. 31,000 BCDynes Goch Pafiland Y gladdedigaeth seremonïol hynaf yng ngorllewin EwropY gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewropc. 410Pelagius Yr awdur Brythonig cyntafY llyfrau cynharaf sydd wedi goroesi gan awdur o Brydainc. 540Gildas Hanesydd cyntaf y BrythoniaidYr hanes cyntaf o Brydain gan Frythonc. 600Aneirin Bardd Y GododdinY Gododdin: barddoniaeth hynaf Prydain mewn iaith a siaredir o hyd, tua 6001170Madog ab Owain Gwynedd Y tywysog a hwyliodd tua’r gorllewinYn ôl traddodiad Cymru cyrhaeddodd America yn 1170, dros 300 mlynedd cyn Columbus1557Robert Recorde Y gŵr a wnaeth yr hafalnodDyfeisiodd yr hafalnod, 15571612Syr Thomas Button Fforiwr Bae HudsonArweiniodd yr Ewropeaid cyntaf i gyrraedd glan orllewinol Bae Hudson, 16121706William Jones Y gŵr a enwodd πY cyntaf i ddefnyddio π am gymhareb cylch, 17061707Edward Lhuyd Naturiaethwr ac ieithyddY cyntaf i ddangos fod y Gymraeg, y Gernyweg, y Llydaweg, y Wyddeleg a’r Aeleg yn un teulu o ieithoedd, 17071722Barti Ddu Môr-leidr mwyaf y moroeddCapten mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau: dros 400 o longau1756William Edwards Adeiladydd yr Hen BontY bont fwa garreg un rhychwant hwyaf yn y byd, Pontypridd 17561763Richard Price Cyfaill rhyddidDaeth â theorem Bayes i’r byd, 17631780Thomas Williams, Llanidan Brenin Copr Mynydd ParysRheolodd waith copr mwyaf y byd, Mynydd Parys, yn y 1780au1786Syr William Jones Darganfyddwr teulu’r ieithoeddDangosodd gyntaf fod yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd yn un teulu, 17861804Y locomotif stêm cyntafYm Mhenydarren, Merthyr Tudful, tynnodd injan Trevithick ddeg tunnell o haearn a saith deg o ddynion i Abercynon: y tro cyntaf yn y byd i locomotif stêm dynnu llwyth ar gledrau.1807Y rheilffordd deithwyr gyntafCludodd Rheilffordd Abertawe a’r Mwmbwls y teithwyr rheilffordd cyntaf yn y byd i dalu am eu taith, ar hyd glan Bae Abertawe.1825Richard Roberts Dyfeisiwr y mul hunanweithiolY mul nyddu hunanweithiol, 18251826Pont grog fwyaf ei hoesAgorwyd pont Telford dros Afon Menai fel y bont grog fwyaf yn y byd, yn cario’r ffordd i Gaergybi’n ddigon uchel i longau tal hwylio oddi tani.1837David Thomas Tad haearn glo carreg AmericaY cyntaf i doddi haearn yn llwyddiannus â glo carreg, Ynyscedwyn 18371838Arglwyddes Charlotte Guest Cyfieithydd y MabinogionY cyfieithiad Saesneg llawn cyntaf o’r Mabinogion, 1838–491842Syr William Grove Tad y gell danwyddAdeiladodd y gell danwydd gyntaf, 18421853Mary Dillwyn Y ffotograffydd benywaidd cyntaf yng NghymruY ffotograff hynaf y gwyddys amdano o ddyn eira, tua 18531858Alfred Russel Wallace Darganfyddwr dethol naturiolDarganfu esblygiad drwy ddethol naturiol, ochr yn ochr â Darwin, 18581861Syr Pryce Pryce-Jones Dyfeisiwr archebu drwy’r postBusnes archebu drwy’r post cyntaf y byd, y Drenewydd 18611863Stêm ar y lein gulProfodd Rheilffordd Ffestiniog, a godwyd i gludo llechi o Flaenau i Borthmadog, yn 1863 y gallai injans stêm redeg ar gledrau llai na dwy droedfedd oddi wrth ei gilydd, a chludodd deithwyr o 1865. Dilynodd rheilffyrdd bach ledled y byd ei hesiampl.1875Hugh Owen Thomas Tad llawfeddygaeth orthopedigDyfeisiodd sblint Thomas, a dorrodd farwolaethau o glun wedi’i thorri o 80% i lai na 20%1877Syr Henry Morton Stanley Fforiwr AffricaY cyntaf i ddilyn afon Congo ar ei hyd i’r môr, 18771878David Edward Hughes Dyfeisiwr y meicroffonY meicroffon carbon, 1878, a’r signalau radio cyntaf i’w hanfon a’u derbyn, 18791888Isaac Roberts Ffotograffydd y galaethauY ffotograff cyntaf i ddangos siâp troellog galaeth Andromeda, 18881894Y siop recordiau hynaf yn y bydAgorodd Spillers Records yng Nghaerdydd yn 1894, yn gwerthu silindrau ffonograff. Mae’n dal i fasnachu, y siop recordiau hynaf ar y ddaear.1896Syr Robert Jones Llawfeddyg y clwyfedigionYmhlith y cyntaf yn y byd i ddefnyddio pelydr-X i drin claf, 18961897Syr William Preece Hyrwyddwr y diwifrY neges ddiwifr gyntaf dros y môr agored, Larnog i Ynys Echni, 18971903Syr Samuel Griffith Awdur Cyfansoddiad AwstraliaPrif Ustus cyntaf Awstralia, 19031904Thomas a Walter Davies Dyfeiswyr yr olwyn sbârYr olwyn sbâr, Llanelli 19041905Evan James a James James Tad a mab yr anthemHen Wlad Fy Nhadau: yr anthem genedlaethol gyntaf i’w chanu cyn gêm chwaraeon, 19051908Ernest Jones Y gŵr a ddaeth â seicdreiddio i’r byd SaesnegSeicdreiddiwr cyntaf y byd Saesneg, 19081909Syr Thomas Lewis Arloeswr olrhain y galonY cyntaf i ganfod ffibriliad atrïaidd ar yr electrocardiogram, 19091916Jimmy Wilde Yr Atom NertholPencampwr paffio pwysau pry cyntaf y byd, 19161937Edward ‘Taffy’ Bowen Tad radar yn yr awyrY radar cyntaf a oedd yn ddigon bach i hedfan mewn awyren, 19371940E. J. Williams Ffisegydd LlanwenogY ffotograff cyntaf o ronyn isatomig yn dadfeilio, Aberystwyth 19401948Aneurin Bevan NyeSefydlodd y Gwasanaeth Iechyd, 1948: gofal iechyd am ddim i bawb pan fo’i angen1962Brian Josephson Ffisegydd NobelRhagfynegodd effaith Josephson, 1962: Gwobr Nobel 19731965Donald Davies Dyfeisiwr newid pecynnauDyfeisiodd newid pecynnau, sail y rhyngrwyd, 19651974Tom Parry Jones Dyfeisiwr y prawf anadlY prawf anadl electronig cyntaf, 19741993Colin Jackson Pencampwr clwydi’r bydDeiliad record y byd, 110 metr clwydi, 1993–20062008Nicole Cooke Pencampwraig ffordd Olympaidd a’r bydY reidiwr cyntaf erioed i ennill teitlau ras ffordd Olympaidd a’r byd yn yr un flwyddyn, 20082008Y Genedl Masnach Deg gyntafCymru oedd y wlad gyntaf yn y byd i’w henwi’n Genedl Masnach Deg.2015Deddf i genedlaethau’r dyfodolGwnaeth Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol Gymru’r wlad gyntaf yn y byd i fynnu, drwy gyfraith, fod ei chyrff cyhoeddus yn meddwl am y bobl sydd heb eu geni eto.2024Alun Wyn Jones Y chwaraewr â’r mwyaf o gapiau yn hanes rygbiY chwaraewr â’r mwyaf o gapiau yn hanes rygbi’r undeb: 170 o gemau prawf

Pethau cyntaf i Gymru, a Chymry cyntaf dramor

c. 304Iŵl ac Aaron Merthyron CaerllionY merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymruc. 800Teilo Sant Sefydlydd LlandeiloY rhyddiaith Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi, yn llyfr efengylau ei eglwys1055Gruffudd ap Llywelyn Brenin Cymru gyfanYr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 10551176Yr Arglwydd Rhys Y Tywysog Rhys ap Gruffudd o DdeheubarthCynhaliodd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, Aberteifi 11761244Dafydd ap Llywelyn Tywysog Cymru wrth deitlY rheolwr cyntaf i wneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, yn 12441278Elinor de Montfort Tywysoges Cymru, gwraig LlywelynY fenyw gyntaf i’w galw’n Dywysoges Cymru, 12781461Wiliam Herbert, Iarll Penfro Arglwydd Rhaglan, yr iarll Cymreig cyntafY Cymro cyntaf i eistedd yn Nhŷ’r Arglwyddi, 14611546Syr John Prys Argraffydd y llyfr Cymraeg cyntafY llyfr cyntaf a argraffwyd yn Gymraeg, 15461547William Salesbury Ysgolhaig y Testament Newydd CymraegY geiriadur Cymraeg–Saesneg cyntaf, 1547, a’r Testament Newydd Cymraeg cyntaf, 15671567Gruffydd Robert Gramadegydd ym MilanY gramadeg Cymraeg printiedig cyntaf, Milan 15671573Humphrey Llwyd Lluniwr y map cyntaf o GymruY map printiedig cyntaf o Gymru fel gwlad ar ei phen ei hun, 15731588William Morgan Esgob a chyfieithyddY Beibl Cymraeg cyflawn cyntaf, 15881621Edmwnd Prys Bardd y Salmau CânY salmau Cymraeg cyntaf i gynulleidfaoedd cyfan eu canu1639William Wroth Sylfaenydd y capel cyntaf yng NghymruSefydlodd yr eglwys anghydffurfiol gyntaf yng Nghymru, Llanfaches 16391653John ap John Y Crynwr Cymreig cyntafY Crynwr Cymreig cyntaf, 16531718Isaac Carter Yr argraffydd cyntaf yng NghymruY wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru1742Parri Ddall Telynor dall WynnstayY casgliad printiedig cyntaf o alawon telyn Cymreig, 17421768Richard Wilson Tad peintio tirluniau PrydainFe’i gelwir yn dad peintio tirluniau Prydain1784Bardd y Brenin Telynor Tywysog CymruArgraffodd alaw Ar Hyd y Nos am y tro cyntaf, 17841792Iolo Morganwg Edward WilliamsCynhaliodd Orsedd gyntaf y Beirdd, 17921816Robert Owen Y DrenewyddAgorodd yr ysgol fabanod gyntaf ym Mhrydain, 18161835David Griffiths Cyfieithydd y Beibl MalagasegGyda David Jones, rhoddodd ei hiaith ysgrifenedig a’i Beibl cyflawn cyntaf i Fadagasgar1870Frances Hoggan Meddyg arloesolY fenyw gyntaf o Brydain i ennill doethuriaeth mewn meddygaeth mewn prifysgol yn Ewrop, 18701878Joseph Parry Cyfansoddwr ‘Myfanwy’Blodwen, yr opera Gymraeg gyntaf, 18781884Dr William Price Meddyg gwrthryfelgar LlantrisantGwnaeth ei achos llys amlosgi’n gyfreithlon ym Mhrydain, 18841896Bill Frost Arloeswr hedfan SaundersfootYn ôl traddodiad Cymru hedfanodd ei beiriant yn Saundersfoot, saith mlynedd cyn y brodyr Wright1908David Lloyd George Prif WeinidogCyflwynodd bensiynau henoed cyntaf y wladwriaeth ym Mhrydain, 19081912Edgar Evans I Begwn y DeY Cymro cyntaf i gyrraedd Pegwn y De, 19121912T. H. Parry-Williams Bardd Rhyd-dduY bardd cyntaf i ennill y Gadair a’r Goron yn yr un Eisteddfod Genedlaethol, 19121919Elizabeth Andrews Pencampwraig gwragedd y glowyrTrefnydd menywod cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru1925Lewis Valentine Llywydd cyntaf Plaid CymruLlywydd cyntaf Plaid Cymru1926Margaret, Arglwyddes Rhondda Swffragét a chyhoeddwraigY fenyw gyntaf yn llywydd Sefydliad y Cyfarwyddwyr, 19261929Megan Lloyd George AS MônYr AS benywaidd cyntaf dros sedd yng Nghymru, 19291939Ifan ab Owen Edwards Sylfaenydd yr UrddAgorodd yr ysgol Gymraeg gyntaf, 19391946Ray Milland Enillydd Oscar cyntaf CymruYr actor cyntaf o Gymru i ennill Oscar, 19461948Iorwerth Peate Sylfaenydd Sain FfaganAgorodd Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan, 19481949Grace Williams Cyfansoddwraig y môrY fenyw gyntaf ym Mhrydain i ysgrifennu cerddoriaeth ffilm hir, 19491960Eileen Beasley Mam y gweithredu uniongyrcholEnillodd filiau trethi Cymraeg, 19601964Jim Griffiths Ysgrifennydd Gwladol cyntaf CymruYsgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 19641966Gwynfor Evans AS cyntaf Plaid CymruAS cyntaf Plaid Cymru, 19661970Betty Campbell Pennaeth du cyntaf CymruPrifathrawes ddu gyntaf Cymru1972Clive Sullivan Capten a enillodd Gwpan y BydY capten du cyntaf ar dîm cenedlaethol Prydeinig, 19721977Roy Jenkins Gwladweinydd diwygiadolYr unig Brydeiniwr erioed yn Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd, 19771991Ian Woosnam WoosieY Cymro cyntaf i ennill un o brif bencampwriaethau golff, 19911999Dafydd Elis-Thomas Llywydd cyntafLlywydd cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 19992000Rhodri Morgan Prif WeinidogY cyntaf i ddal y teitl Prif Weinidog Cymru, 20002001Mererid Hopwood Y fenyw gyntaf i ennill y GadairY fenyw gyntaf i ennill Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol, 20012001Llais i blantPenododd Cymru Gomisiynydd Plant cyntaf y Deyrnas Unedig, llais annibynnol i bob plentyn.2005Gwyneth Lewis Bardd Cenedlaethol cyntaf CymruBardd Cenedlaethol cyntaf Cymru, 20052007Tori James I ben y bydY fenyw gyntaf o Gymru i ddringo Everest, 20072007Syr Martin Evans Gwobr Nobel am fôn-gelloeddY wobr Nobel gyntaf a enillwyd gan wyddonydd yn gweithio yng Nghymru2008Shane Williams Y dewin bachY Cymro cyntaf i’w enwi’n Chwaraewr Rygbi’r Byd y Flwyddyn, 20082010Julia Gillard O’r Barri i’r brig yn AwstraliaGaned yn y Barri: Prif Weinidog benywaidd cyntaf Awstralia, 20102011Talu am fagiau plastigCymru oedd y rhan gyntaf o’r Deyrnas Unedig i godi tâl am fagiau siopa. Syrthiodd y defnydd o fagiau tua thri chwarter, a dilynodd gweddill y DU.2012Jade Jones Yr Heliwr PennauPencampwr taekwondo Olympaidd cyntaf Prydain, 2012, a’r cyntaf i ennill ddwywaith, 20162015Rhoi organau drwy optio allanCymru oedd y rhan gyntaf o’r Deyrnas Unedig lle cyfrifir pawb yn rhoddwr organau oni bai eu bod yn dweud yn wahanol. Dilynodd Lloegr a’r Alban.2018Geraint Thomas Enillydd y Tour de FranceY Cymro cyntaf i ennill y Tour de France, 20182021Lauren Price Pencampwraig focsio Olympaidd a’r bydY fenyw gyntaf o Gymru i ennill aur bocsio Olympaidd, 20212024Eluned Morgan Prif Weinidog benywaidd cyntafPrif Weinidog benywaidd cyntaf Cymru, 2024

Mae rhai’n bethau cyntaf i’r byd, rhai i Brydain, a rhai’n recordiau. Lle mae honiad yn dibynnu ar draddodiad, fel gyda Madog, rydym yn dweud hynny. Tapiwch unrhyw gerdyn i ddarllen yr hanes llawn.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf