Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1902–1966

Megan Lloyd George

Y fenyw gyntaf i’w hethol dros etholaeth yng Nghymru, yn 1929, ac ymgyrchydd oes dros senedd i Gymru.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1902–1966 (wedi’i gofnodi) AS Môn Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
★ Y Cymro cyntaf Yr AS benywaidd cyntaf dros sedd yng Nghymru, 1929
Y Fonesig Megan Lloyd George yn ei gardd, 1963, llun gan Geoff Charles
Y Fonesig Megan Lloyd George yn ei gardd, 1963, llun gan Geoff Charles · Llun: Geoff Charles, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Megan Lloyd George, y Fonesig Megan, oedd y fenyw gyntaf erioed i’w hethol i’r Senedd o Gymru. Yn ferch i’r Prif Weinidog mawr, eisteddodd yn Nhŷ’r Cyffredin am ddeng mlynedd ar hugain, yn gyntaf dros Fôn ac yna dros Gaerfyrddin, ac arweiniodd ddeiseb genedlaethol 1956, gyda chwarter miliwn o enwau, am Senedd i Gymru.

Ganed22 Ebrill 1902, Cricieth
TadDavid Lloyd George, Prif Weinidog
AS Môn1929 hyd 1951
Deiseb Senedd i Gymru1955 hyd 1956
AS Caerfyrddin1957 hyd 1966
AnrhydeddauCydymaith Anrhydedd; LLD, Prifysgol Cymru
Bu farw14 Mai 1966

Plentyn Stryd Downing#

Ganed Megan Arvon Lloyd George yng Nghricieth ar 22 Ebrill 1902, plentyn ieuengaf David Lloyd George a’i wraig Margaret. Roedd yn blentyn bywiog a dychmygus, a threuliodd lawer o’i hieuenctid yng nghartrefi swyddogol ei thad yn rhif 11 a rhif 10 Stryd Downing.

Dechreuodd ei bywyd cyhoeddus yn ifanc: ar 16 Tachwedd 1910, yn ddim ond wyth oed, agorodd estyniad newydd Cenhadaeth Ganolog Claremont yn Llundain. Cafodd ei dysgu gan diwtoriaid, yna yn Garratt’s Hall, Banstead, ac mewn ysgol ym Mharis.

Gweld y byd#

Yn 1919 aeth gyda’i thad i Gynhadledd Heddwch Paris, ac yn 1923 roedd wrth ei ochr ar ei daith fuddugoliaethus drwy Ganada a’r Unol Daleithiau. Yn 1924 a 1925 treuliodd flwyddyn gyfan yn India yn westai i’r Rhaglaw.

Yr AS benywaidd gyntaf o Gymru#

Ar 30 Mai 1929 etholodd pobl Môn hi’n Aelod Seneddol iddynt, y fenyw gyntaf erioed i’w hethol o Gymru. Cadwodd y sedd mewn etholiad ar ôl etholiad, yn 1931, 1935 a 1945, a gwasanaethodd Fôn am ddwy flynedd ar hugain.

Roedd ganddi lawer o ddawn areithio ei thad, a deuai tyrfaoedd i’w chlywed. Ym Mai 1940 roedd yn un o’r ASau a bwysodd am Brif Weinidog newydd i arwain Prydain drwy’r rhyfel.

Llais dros Gymru#

Drwy’r 1940au a’r 1950au ymgyrchodd dros Senedd i Gymru ac Ysgrifennydd Gwladol i Gymru. Yn 1949 fe’i hetholwyd yn Ddirprwy Arweinydd y Blaid Ryddfrydol.

Y ddeiseb#

Ar 1 Gorffennaf 1955, mewn cynhadledd yn Llandrindod a alwyd i lansio deiseb genedlaethol am Senedd i Gymru, siaradodd dros yr achos, a disgrifiodd ei hun a’i chyd-ymgyrchwyr, T. I. Ellis ac Ifan ab Owen Edwards, fel hyn:

Hen dderw â’u gwreiddiau’n ddwfn ym mhridd Cymru

Megan Lloyd George, Llandrindod, 1955

Daeth yn llywydd pwyllgor y ddeiseb a siaradodd mewn cyfarfodydd ledled Cymru, gan wneud llawer i ennill pobl at y syniad. Yn Ebrill 1956 roedd yn un o’r rhai a gludodd y ddeiseb, gyda chwarter miliwn o enwau, i’r llywodraeth. Dyma ei chyfraniad mwyaf i wleidyddiaeth Cymru.

Caerfyrddin#

Yn 1955 ymunodd â’r Blaid Lafur, ac yn 1957 etholodd pobl Caerfyrddin hi’n AS iddynt. Gwasanaethodd hwy’n weithgar ac yn gydwybodol hyd ei marw.

Cricieth#

Gartref gwasanaethodd am flynyddoedd ar gyngor tref Cricieth, yn gadeirydd am flwyddyn, ac yn ynad heddwch, fel y bu ei mam. Roedd yn aelod o Orsedd y Beirdd, gweithiodd i ddiogelu harddwch cefn gwlad Cymru, a charai ei gardd ym Mryn Awelon, cartref y teulu.

Ei chofio#

Yn 1966 gwnaed y Fonesig Megan yn Gydymaith Anrhydedd, a bu farw ar 14 Mai y flwyddyn honno. Daeth tyrfa enfawr i’w hangladd, arwydd o’r cariad a’r parch a enillodd, a rhoddwyd hi i orffwys yng nghladdgell y teulu yng Nghricieth. Mae plac porffor bellach ar ei chartref yno, ac yn 2016 fe’i henwyd yn un o hanner cant o Gymry mwyaf erioed.

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf