Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1861–1947 (wedi’i gofnodi) Hanesydd y tywysogion Cymru’r Ugeinfed Ganrif Ysgolheigion ac athrawon
John Edward Lloyd yn 1894
John Edward Lloyd yn 1894 · Llun: Wikimedia Commons · Daniel Rees, Parth cyhoeddus

Syr John Edward Lloyd oedd yr hanesydd a osododd hanes cynnar Cymru ar seiliau cadarn. Adroddodd ei History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, a gyhoeddwyd yn 1911, am y tro cyntaf ac o’r ffynonellau, holl hanes teyrnasoedd Cymru ac Oes y Tywysogion, ac mae’n glasur hyd heddiw. Ysgrifennodd hanes Owain Glyndŵr, ac ef oedd golygydd cyntaf Y Bywgraffiadur Cymreig.

Ganed5 Mai 1861, Lerpwl, i rieni Cymreig
RhydychenColeg Lincoln; dosbarth cyntaf yn y Clasuron (1883) a Hanes (1885)
BangorAthro Hanes o 1899
Prif waithA History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, 1911
AnrhydeddauCymrawd yr Academi Brydeinig, 1930; marchog 1934
Bu farw20 Mehefin 1947; claddwyd ar Ynys Tysilio, Porthaethwy

Aelwyd Gymraeg yn Lerpwl#

Ganed John Edward Lloyd yn Lerpwl ar 5 Mai 1861 i rieni Cymraeg eu hiaith, Edward a Mary Lloyd, a’i fagu i siarad Cymraeg. Hen gartref ei deulu oedd Penygarnedd, ger Pen-y-bont-fawr yn Sir Drefaldwyn, a charodd y fro honno gydol ei oes.

Astudiodd yn Aberystwyth ac yna yng Ngholeg Lincoln, Rhydychen, lle cafodd ddosbarth cyntaf yn y Clasuron yn 1883, gradd orau ei flwyddyn, a dosbarth cyntaf mewn Hanes yn 1885. Yn Rhydychen daeth i adnabod O. M. Edwards a Chymry ifanc ei ddydd, a bu ganddo ran flaenllaw yng Nghymru Fydd.

Hyd yn oed yn fyfyriwr roedd yn ysgrifennu hanes Cymru: yn 1884 enillodd y wobr yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Lerpwl am lawlyfr ar hanes Cymru hyd 1282.

Aberystwyth a Bangor#

Yn 1885 aeth yn ôl i Aberystwyth i ddarlithio mewn Cymraeg a Hanes, ac yn 1892 symudodd i’r coleg newydd ym Mangor yn gofrestrydd ac yn ddarlithydd hanes Cymru. Hoffai ddweud mai darlithydd oedd yn y bore, cofrestrydd yn y prynhawn ac ymchwilydd gyda’r nos. Yn 1899 daeth yn athro Hanes.

Ysgrifennodd dros gant o fywgraffiadau Cymry enwog i’r Dictionary of National Biography, a llyfrau hanes dwyieithog byr i blant Cymru, yn adrodd stori Cymru o Oes y Cerrig hyd 1282.

Hanes Cymru#

Yn 1911 cyhoeddodd ei waith mawr, A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest. Wedi’i seilio ar astudiaeth drylwyr o’r ffynonellau, a’i adrodd mewn Saesneg clir a darllenadwy, hwn oedd hanes llawn cyntaf teyrnasoedd a thywysogion Cymru.

Nid gormodiaith yw honni bod y llyfr hwn yn drobwynt yn astudiaeth hanes Cymru.

R. T. Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig

Cyrhaeddodd drydydd argraffiad yn 1939, a dywed y Bywgraffiadur Cymreig fod corff y gwaith yn awdurdodol hyd heddiw. Fe’i cyfrifir yn dad sylfaenol astudiaeth Cymru’r Oesoedd Canol.

Owain Glyndŵr#

Yn 1931 dewisodd Rhydychen ef yn Ddarlithydd Ford, a chymerodd hanes Owain Glyndŵr yn bwnc. Daeth y darlithiau’n llyfr, Owen Glendower, eto’n astudiaeth ofalus o’r ffynonellau ac yn stori glir o yrfa Owain.

Oracl hanes Cymru#

Daeth yn ŵr yr âi pawb ato am arweiniad ar hanes Cymru. Lluniodd gyfansoddiad bwrdd astudiaethau’r Brifysgol ar iaith, llên a hanes Cymru a bu’n gadeirydd arno hyd 1940, bu’n llywydd Cymdeithas Hynafiaethau Cymru ddwywaith, dysgodd yn ysgolion haf yr hen Gymdeithas er Defnyddio’r Iaith Gymraeg, a golygodd A History of Carmarthenshire.

Y Bywgraffiadur Cymreig#

Yn 1937 gofynnodd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion iddo olygu geiriadur o fywydau’r Cymry, Y Bywgraffiadur Cymreig. Lansiodd ef mewn cyfarfod cyhoeddus yng Nghaerdydd yn 1938, dewisodd ei destunau a’i awduron, ac ysgrifennodd fwy na thrigain o’i fywgraffiadau ei hun. Ymddangosodd yn 1953, a dilynodd y Dictionary of Welsh Biography Saesneg yn 1959.

Ei gofio#

Fe’i hurddwyd yn farchog yn 1934, ei wneud yn Gymrawd yr Academi Brydeinig, a rhoddwyd rhyddfraint dinas Bangor iddo yn 1941. Bu farw ar 20 Mehefin 1947 a’i gladdu yn hen fynwent Tysilio, ar yr ynys fach yn y Fenai ger Porthaethwy. Ysgrifennodd ei gyfaill Saunders Lewis farwnad iddo a gyfrifir ymhlith cerddi Cymraeg gorau’r ugeinfed ganrif.

Hefyd yn yr oes hon

1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones
1871–1940

W. H. Davies

Y Crwydryn (wedi’i gofnodi)

Bardd o Gasnewydd a fu’n crwydro America, a gollodd goes wrth neidio ar drên, ac a ysgrifennodd ‘What is this life if, full of care, we have no time to stand and stare.’

W. H. Davies

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf