Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1864–1929

Syr John Morris-Jones

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1864–1929 (wedi’i gofnodi) A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd Cymru’r Ugeinfed Ganrif Ysgolheigion ac athrawon
Syr John Morris-Jones, gan Christopher Williams
Syr John Morris-Jones, gan Christopher Williams · Llun: Wikimedia Commons · Christopher Williams, Parth cyhoeddus

Syr John Morris-Jones o Lanfairpwll oedd yr ysgolhaig a osododd safonau’r Gymraeg ar gyfer yr ugeinfed ganrif. Olrheiniodd ei Welsh Grammar yr iaith o’i gwreiddiau, gosododd ei Gerdd Dafod reolau’r gynghanedd mor glir fel bod beirdd yn dal i ddysgu ohoni, a drafftiodd reolau orgraff y Gymraeg fodern. Roedd yn fardd gwych hefyd, a chyfrifir ei Omar Khayyâm Cymraeg ymhlith cyfieithiadau mawr yr iaith.

Ganed17 Hydref 1864, Trefor, Llandrygarn, Môn
RhydychenColeg yr Iesu; anrhydedd mewn mathemateg, 1887
BangorDarlithydd yn y Gymraeg 1889; athro 1895–1929
Prif weithiauA Welsh Grammar (1913); Cerdd Dafod (1925)
AnrhydeddauMarchog 1918
Bu farw16 Ebrill 1929, Bangor

Bachgen o Fôn#

Ganed John Jones ar 17 Hydref 1864 yn Nhrefor ym mhlwyf Llandrygarn, Môn, mab Morris Jones, ysgolfeistr ac wedyn siopwr, a’i wraig Elizabeth. Yn 1868 symudodd y teulu i Lanfairpwll, lle’r aeth i ysgol y pentref; bu farw ei dad yn ifanc a chadwodd ei fam siop y teulu.

O Ysgol Friars, Bangor, dilynodd ei brifathro i Goleg Crist, Aberhonddu. Yno disgleiriodd ei ddawn mewn mathemateg, ac yno hefyd y syrthiodd mewn cariad gyntaf â barddoniaeth Gymraeg.

Rhydychen#

Yn 1883 aeth i Goleg yr Iesu, Rhydychen, ag ysgoloriaeth mewn mathemateg, a chafodd anrhydedd yn 1887. Ond treuliai ei oriau hamdden yn darllen llyfrau a llawysgrifau Cymraeg yn Llyfrgell Bodley ac yn mynd i ddarlithiau Syr John Rhŷs. Gydag O. M. Edwards a’u cyfeillion roedd yn un o sylfaenwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym, cymdeithas y myfyrwyr Cymreig yn Rhydychen.

Gyda Rhŷs golygodd Lyfr Ancr Llanddewibrefi, llawysgrif Gymraeg o 1346, a gyhoeddwyd yn 1894.

Athro ym Mangor#

Yn Ionawr 1889 daeth yn ddarlithydd yn y Gymraeg yn y coleg ym Mangor, ac yn 1895 yn athro, cadair a ddaliodd hyd ei farw. Yn 1897 priododd Mary Hughes o Siglan, Llanfairpwll, a bu iddynt bedair merch.

Gramadeg y Gymraeg#

Ymddangosodd ei waith ysgolheigaidd mawr, A Welsh Grammar, Historical and Comparative, yn 1913 wedi blynyddoedd lawer o astudio. Dywed y Bywgraffiadur Cymreig fod ei ddisgrifiad o’r gramadeg yn dal yn ei hanfodion, ac yn dangos ei allu eithriadol i ddarganfod a mynegi deddfau’r iaith.

Rhoddodd hefyd ei horgraff fodern i’r Gymraeg. Ysgrifennodd yr adroddiad Welsh Orthography yn 1893, ac fel cadeirydd pwyllgor y Brifysgol drafftiodd Orgraff yr Iaith Gymraeg yn 1928, y rheolau sillafu y mae’r Gymraeg yn eu dilyn o hyd.

Rheolau’r gynghanedd#

Yn 1903 dangosodd am y tro cyntaf sut y dylid dosbarthu ffurfiau’r gynghanedd yn ôl acen a chymesuredd. Gosododd ei lyfr Cerdd Dafod, yn 1925, holl gelfyddyd y mesurau caeth allan, a bydd ei ail ran, meddai Syr Thomas Parry, yn hir yn waith awdurdodol ar y pwnc. Beirniadodd farddoniaeth yr Eisteddfod Genedlaethol bob blwyddyn o 1896 hyd ei farw.

Y bardd#

Casglwyd ei gerddi ei hun, awdlau, telynegion a chyfieithiadau, yn Caniadau yn 1907. Gwnaeth ei fersiynau Cymraeg o delynegion Heine y delyneg yn hoff ffurf beirdd Cymru am flynyddoedd, a’i gyfieithiad o benillion Omar Khayyâm yw’r mwyaf nodedig ohonynt i gyd, patrwm o Gymraeg pur a gosgeiddig.

Roedd purdeb yr ieithwedd a dedwyddwch yr ymadrodd drwy’r gyfrol yn gamp brin yn ei dydd, ac yn esiampl i feirdd Cymru o’r hyn a ddisgwyliai’r awdur ganddynt.

Syr Thomas Parry, Y Bywgraffiadur Cymreig

Ei gofio#

Golygodd y cylchgrawn Y Beirniad o 1911 hyd 1919, fe’i hurddwyd yn farchog yn 1918, a gwasanaethodd ar Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru. Bu farw ym Mangor ar 16 Ebrill 1929. Mae neuadd breswyl Gymraeg Prifysgol Bangor, Neuadd John Morris-Jones, yn dwyn ei enw.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1871–1940

W. H. Davies

Y Crwydryn (wedi’i gofnodi)

Bardd o Gasnewydd a fu’n crwydro America, a gollodd goes wrth neidio ar drên, ac a ysgrifennodd ‘What is this life if, full of care, we have no time to stand and stare.’

W. H. Davies

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf