Hanes Cymru / Pennod 10

1800 – 1914

Y Gymru Ddiwydiannol

Haearn, glo, llechi a chapel; gwrthryfeloedd, terfysgoedd a chenedl wedi’i hail-lunio mewn un ganrif.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

O’r 1750au ymlaen daeth Cymru’n bwerdy diwydiannol. Merthyr Tudful oedd prifddinas haearn y byd, toeodd llechi Gwynedd ddinasoedd ar draws y byd, ac erbyn 1913 roedd maes glo’r de yn allforio mwy o lo nag unman arall ar y ddaear. Daeth diwydiant â chaledi a phrotest hefyd: lluniodd Gwrthryfel Merthyr, y Siartwyr yng Nghasnewydd a Helyntion Beca wleidyddiaeth radical Gymreig.

Ail-luniodd diwydiant y bobl yn ogystal â’r tir. Tyfodd y boblogaeth o lai na 600,000 yn 1801 i bron i ddwy filiwn a hanner yn 1911, a daeth y capel yn ganolbwynt bywyd Cymraeg. Pan wawdiodd adroddiad y llywodraeth yn 1847, y Llyfrau Gleision, iaith a moesau’r Cymry, porthodd y dicter a achosodd deimlad cenedlaethol newydd. Cymerodd yr Eisteddfod Genedlaethol ei ffurf fodern yn 1861, hwyliodd ymfudwyr am Batagonia yn 1865, agorodd coleg prifysgol yn Aberystwyth yn 1872, ac erbyn 1907 roedd gan Gymru lyfrgell genedlaethol ac amgueddfa genedlaethol ei hun.

Llinell amser

  1. Taith Mary Jones

    Mae Mary Jones, 15 oed, yn cerdded tua 26 milltir yn droednoeth i’r Bala i brynu Beibl Cymraeg. Mae ei stori’n helpu i ysbrydoli Cymdeithas y Beibl.

    Taith Mary Jones
  2. Robert Owen yn New Lanark

    Mae Robert Owen o’r Drenewydd yn cymryd gofal melinau New Lanark, lle mae’n agor yr ysgol fabanod gyntaf ym Mhrydain ac yn dangos bod gwaith teg yn talu.

    Robert Owen yn New Lanark
  3. Y locomotif rheilffordd cyntaf

    Mae injan stêm Richard Trevithick yn tynnu haearn a theithwyr ar hyd tramffordd Penydarren ym Merthyr, y locomotif cyntaf i redeg ar gledrau.

    Y locomotif rheilffordd cyntaf
  4. Agor Pontcysyllte

    Mae traphont ddŵr Thomas Telford yn cario’r gamlas 38 metr uwchben Afon Dyfrdwy.

    Agor Pontcysyllte
  5. Rheilffordd y Mwmbwls

    Mae rheilffordd Abertawe a’r Mwmbwls yn cludo teithwyr sy’n talu, y gwasanaeth rheilffordd i deithwyr cyntaf yn y byd.

    Rheilffordd y Mwmbwls
  6. Y Methodistiaid yn ymwahanu

    Mae Methodistiaid Calfinaidd Cymru yn ordeinio’u gweinidogion eu hunain ac yn gadael Eglwys Loegr. Daw Cymru’n genedl o gapeli.

    Y Methodistiaid yn ymwahanu
  7. Seren Gomer

    Cyhoeddir rhifyn cyntaf Seren Gomer yn Abertawe, y papur newydd wythnosol cyntaf yn Gymraeg.

    Seren Gomer
  8. Doc Penfro

    Mae’r Llynges Frenhinol yn symud ei dociau i Ddoc Penfro. Dros y ganrif nesaf mae’n lansio mwy na 250 o longau, pump ohonynt yn gychod brenhinol.

    Doc Penfro
  9. Yr Orsedd yn ymuno â’r Eisteddfod

    Yng ngwesty’r Ivy Bush yng Nghaerfyrddin, mae Iolo Morganwg yn dod â Gorsedd y Beirdd i mewn i’r eisteddfod, lle bu byth er hynny.

    Yr Orsedd yn ymuno â’r Eisteddfod
  10. Darganfod Dynes Goch Pafiland

    Mae William Buckland yn cloddio yn ogof Goat’s Hole ar Benrhyn Gŵyr ac yn dod o hyd i sgerbwd wedi’i liwio’n goch. Dyma’r gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.

    Darganfod Dynes Goch Pafiland
  11. Pont y Borth

    Mae pont grog Thomas Telford yn cysylltu Ynys Môn â’r tir mawr, gan gludo’r ffordd o Lundain i Gaergybi ac Iwerddon.

    Pont y Borth
  12. Copperopolis

    Mae ffwrneisi rhan isaf cwm Tawe yn cynhyrchu’r rhan fwyaf o gopr Prydain. Daw Abertawe’n brifddinas copr y byd.

    Copperopolis
  13. Gwrthryfel Merthyr

    Mae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.

    Gwrthryfel Merthyr
  14. Diddymu’r dreth ar lechi

    Diddymir treth 1794 ar lechi a gludid ar y môr, ac mae diwydiant llechi Cymru’n llamu ymlaen.

    Diddymu’r dreth ar lechi
  15. Agor Rheilffordd Ffestiniog

    Mae’r rheilffordd lechi o Flaenau Ffestiniog i Borthmadog yn agor, a’i wagenni llwythog yn rhedeg yr holl ffordd i lawr drwy ddisgyrchiant.

    Agor Rheilffordd Ffestiniog
  16. Y Mabinogion yn Saesneg

    Mae’r Arglwyddes Charlotte Guest o Ddowlais yn dechrau cyhoeddi ei chyfieithiad o’r Mabinogion, gan ddod â’r chwedlau Cymraeg at ddarllenwyr ledled y byd.

    Y Mabinogion yn Saesneg
  17. Casnewydd a Merched Beca

    Mae’r Siartwyr yn gorymdeithio ar Gasnewydd ac yn cael eu saethu. Yn y gorllewin, mae Merched Beca, wedi’u gwisgo fel menywod, yn chwalu tollbyrth.

    Casnewydd a Merched Beca
  18. Doc cyntaf Caerdydd

    Mae Ardalydd Bute yn agor Doc Gorllewinol Bute. O fewn saith deg mlynedd, Caerdydd yw porthladd glo mwyaf y byd.

    Doc cyntaf Caerdydd
  19. Rheilffordd Cwm Taf

    Mae Rheilffordd Cwm Taf Isambard Kingdom Brunel yn cysylltu Merthyr â’r dociau yng Nghaerdydd.

    Rheilffordd Cwm Taf
  20. Y gell danwydd

    Mae William Grove o Abertawe yn adeiladu ei fatri nwy, y gell danwydd gyntaf, sy’n gwneud trydan o hydrogen ac ocsigen.

    Y gell danwydd
  21. Merched Beca

    Mae ffermwyr wedi’u gwisgo fel menywod, dan arweiniad ‘Beca’, yn dymchwel tollbyrth atgas ar draws gorllewin Cymru. Diwygir y tollau y flwyddyn ganlynol.

    Merched Beca
  22. Dowlais, y mwyaf yn y byd

    Gyda deunaw ffwrnais chwyth a miloedd o weithwyr, gwaith haearn Dowlais ym Merthyr yw’r mwyaf yn y byd.

    Dowlais, y mwyaf yn y byd
  23. Brad y Llyfrau Gleision

    Mae adroddiad gan y llywodraeth yn beio’r Gymraeg am ‘anwybodaeth’ honedig y bobl, gan ennyn dicter hirhoedlog.

    Brad y Llyfrau Gleision
  24. Pont Britannia

    Mae pont diwbiau haearn Robert Stephenson yn cludo’r rheilffordd dros y Fenai.

    Pont Britannia
  25. Hen Wlad Fy Nhadau

    Mae Evan a James James o Bontypridd yn cyfansoddi’r gân a ddaw’n anthem genedlaethol.

    Hen Wlad Fy Nhadau
  26. Detholiad naturiol

    Darllenir damcaniaeth esblygiad drwy ddetholiad naturiol Alfred Russel Wallace, a aned ym Mrynbuga, yn Llundain ochr yn ochr â damcaniaeth Darwin. Daeth iddi ar ei ben ei hun, ar ynys bell yn y Moluccas.

    Detholiad naturiol
  27. Storm y Royal Charter

    Mae llong sy’n cludo cloddwyr aur adref o Awstralia yn cael ei dryllio ger Moelfre mewn corwynt. Bu farw tua 450 o bobl.

    Storm y Royal Charter
  28. Yr Eisteddfod Genedlaethol

    Cynhelir yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf ar ei ffurf fodern yn Aberdâr. Mae’n symud rhwng y gogledd a’r de bob blwyddyn hyd heddiw.

    Yr Eisteddfod Genedlaethol
  29. Geni archebu drwy’r post

    Mae Pryce Pryce-Jones o’r Drenewydd yn dechrau anfon gwlanen Gymreig drwy’r post, y busnes archebu drwy’r post cyntaf yn y byd. Mae’r Frenhines Victoria ymhlith ei gwsmeriaid.

    Geni archebu drwy’r post
  30. Y Wladfa

    Mae’r Mimosa yn glanio 153 o ymfudwyr ym Mhatagonia. Mae’r Gymraeg yn dal i gael ei siarad yn yr Ariannin heddiw.

    Y Wladfa
  31. Rheilffordd Ffestiniog yn cludo teithwyr

    Rheilffordd Ffestiniog yw’r rheilffordd gul gyntaf yn y byd i gludo teithwyr ag ager, ac mae peirianwyr yn dod o bell i’w hastudio.

    Rheilffordd Ffestiniog yn cludo teithwyr
  32. Etholiad 1868

    Mae dynion sydd newydd gael y bleidlais yn ethol Rhyddfrydwyr ledled Cymru, gan gynnwys Henry Richard ym Merthyr. Troir rhai tenantiaid allan am bleidleisio yn erbyn eu meistri tir.

    Etholiad 1868
  33. Y Welsh Not

    Mewn llawer o ysgolion rhaid i blentyn a ddelir yn siarad Cymraeg wisgo pren â’r llythrennau ‘WN’. Mae’r iaith yn goroesi yng nghartrefi, capeli a strydoedd Cymru.

    Y Welsh Not
  34. Frances Hoggan, meddyg

    Mae Frances Hoggan o Aberhonddu yn ennill doethuriaeth mewn meddygaeth yn Zurich, y fenyw gyntaf o Brydain i wneud hynny.

    Frances Hoggan, meddyg
  35. Little Wonder

    Mae injan ddwbl Robert Fairlie, Little Wonder, yn tynnu 112 o wagenni i fyny Rheilffordd Ffestiniog o flaen Comisiwn Ymerodrol Rwsia a pheirianwyr o India. Mae rheilffyrdd cul yn lledu ar draws y byd.

    Little Wonder
  36. Y Ddeddf Addysg

    Mae’r Ddeddf Addysg Elfennol yn sefydlu byrddau ysgol i roi ysgol o fewn cyrraedd pob plentyn yng Nghymru a Lloegr. Nid yw’n dweud gair am y Gymraeg: Saesneg yw’r gwersi, y llyfrau a’r profion.

    Y Ddeddf Addysg
  37. Prifysgol i Gymru

    Mae Coleg Prifysgol Cymru yn agor yn Aberystwyth, wedi’i dalu’n rhannol gan geiniogau aelodau’r capeli.

    Prifysgol i Gymru
  38. Sefydlu undeb y chwarelwyr

    Yng Ngwesty’r Queen’s yng Nghaernarfon mae’r chwarelwyr yn sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru.

    Sefydlu undeb y chwarelwyr
  39. Myfanwy

    Mae Joseph Parry o Ferthyr, a fu’n fachgen yn y ffwrneisi pwdlo, yn cyfansoddi Myfanwy, ymhlith y caneuon Cymraeg mwyaf poblogaidd.

    Myfanwy
  40. Cymdeithas Bêl-droed Cymru

    Sefydlir Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn Wrecsam ac mae Cymru’n chwarae’r Alban yn ei gêm ryngwladol gyntaf, y trydydd tîm cenedlaethol hynaf yn y byd.

    Cymdeithas Bêl-droed Cymru
  41. Y meicroffon

    Mae David Edward Hughes yn dangos ei feicroffon carbon, cyndad pob meicroffon ers hynny. Mae’n rhoi’r ddyfais i’r byd heb batent.

    Y meicroffon
  42. Cranogwen yn golygu Y Frythones

    Mae Sarah Jane Rees, Cranogwen, merch y capten llong a fu’n dysgu morwriaeth, yn dod yn olygydd Y Frythones, cylchgrawn Cymraeg i fenywod.

    Cranogwen yn golygu Y Frythones
  43. Tre’r Sosban

    Mae Llanelli yn gwneud cymaint o dunplat y byd nes ei galw’n Tinopolis. Mae ei chefnogwyr rygbi yn dal i ganu Sosban Fach.

    Tre’r Sosban
  44. Deddf Cau ar y Sul

    Y Ddeddf Seneddol gyntaf ers y Tuduriaid i drin Cymru fel cenedl ar wahân.

    Deddf Cau ar y Sul
  45. Undeb Rygbi Cymru

    Daw clybiau ynghyd yng Nghastell-nedd i ffurfio Undeb Rygbi Cymru. Daw rygbi’n gêm y cymoedd a’r genedl.

    Undeb Rygbi Cymru
  46. Colegau yng Nghaerdydd a Bangor

    Mae colegau prifysgol yn agor yng Nghaerdydd a Bangor, wedi’u codi’n rhannol gyda cheiniogau a roddwyd gan chwarelwyr, glowyr a chynulleidfaoedd capel.

    Colegau yng Nghaerdydd a Bangor
  47. Dr William Price ac amlosgi

    Mae Dr William Price o Lantrisant yn amlosgi ei fab bychan ar fryn. Mae’r llys yn dyfarnu bod amlosgi yn gyfreithlon, gan agor y ffordd iddo ledled Prydain.

    Dr William Price ac amlosgi
  48. Cymdeithas i’r Gymraeg yn yr ysgolion

    Yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr mae Dan Isaac Davies a’i gyfeillion yn sefydlu cymdeithas i ddod â’r Gymraeg i’r ysgolion. O fewn blwyddyn gall y Gymraeg ennill grant i ysgol.

    Cymdeithas i’r Gymraeg yn yr ysgolion
  49. Cymru Fydd

    Sefydlir mudiad Cymru Fydd i ennill ymreolaeth i Gymru. Mae Rhyddfrydwyr ifanc fel Tom Ellis a David Lloyd George yn ymuno.

    Cymru Fydd
  50. Agor y Gyfnewidfa Lo

    Mae’r Gyfnewidfa Lo yn agor yn Sgwâr Mount Stuart, Caerdydd. Ar ei llawr masnachu y pennir pris glo’r byd.

    Agor y Gyfnewidfa Lo
  51. Ysgolion i bob sir

    Mae Deddf Addysg Ganolraddol Cymru yn creu ysgolion uwchradd sirol, flynyddoedd cyn bod gan Loegr drefn debyg.

    Ysgolion i bob sir
  52. Agor Dociau’r Barri

    Mae David Davies, Llandinam, a’r perchnogion glo yn agor Dociau’r Barri. Erbyn 1913 y Barri yw porthladd glo prysuraf y byd.

    Agor Dociau’r Barri
  53. Ethol Lloyd George

    Mae David Lloyd George, yn 27 oed, yn ennill Bwrdeistrefi Caernarfon o ddeunaw pleidlais. Mae’n dal y sedd am 55 mlynedd.

    Ethol Lloyd George
  54. Y Gymraeg yn y cyfrifiad

    Mae’r cyfrifiad yn holi am iaith am y tro cyntaf: mae mwy na hanner pobl Cymru yn siarad Cymraeg.

    Y Gymraeg yn y cyfrifiad
  55. Prifysgol Cymru

    Mae colegau Aberystwyth, Bangor a Chaerdydd yn uno i ffurfio prifysgol genedlaethol, a dalwyd yn rhannol gan gasgliadau’r capeli.

    Prifysgol Cymru
  56. Radio dros y môr

    Mae Guglielmo Marconi, gyda chymorth William Preece o Gaernarfon, yn anfon y signalau radio cyntaf dros y môr agored, rhwng Trwyn Larnog ac Ynys Echni.

    Radio dros y môr
  57. Y Ffed

    Sefydlir Ffederasiwn Glowyr De Cymru. Daw’r ‘Ffed’ yn llais i’r maes glo am hanner canrif.

    Y Ffed
  58. Llechi Cymru ar eu hanterth

    Mae tua 17,000 o ddynion yn cynhyrchu tua hanner miliwn tunnell o lechi mewn blwyddyn, y prysuraf y bu’r diwydiant erioed.

    Llechi Cymru ar eu hanterth
  59. Y Llydawiaid yn yr Orsedd

    Daw ugain o Lydawiaid i’r Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaerdydd a’u derbyn i Orsedd y Beirdd. Y flwyddyn wedyn sefydlant Orsedd Llydaw.

    Y Llydawiaid yn yr Orsedd
  60. Streic Fawr y Penrhyn

    Mae chwarelwyr Bethesda allan am dair blynedd, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain.

    Streic Fawr y Penrhyn
  61. Keir Hardie dros Ferthyr

    Mae Merthyr Tudful yn ethol Keir Hardie, un o’r ddau aelod seneddol Llafur cyntaf.

    Keir Hardie dros Ferthyr
  62. Gwrthryfel Cymru

    Dan arweiniad Lloyd George, mae cynghorau sir Cymru yn gwrthod gweithredu Deddf Addysg 1902.

    Gwrthryfel Cymru
  63. Diwygiad 1904

    Mae Evan Roberts yn arwain diwygiad crefyddol sy’n llenwi capeli ledled Cymru ac yn lledu dramor.

    Diwygiad 1904
  64. Y siec filiwn punt gyntaf

    Llofnodir y siec gyntaf yn y byd am filiwn o bunnoedd ar lawr masnachu’r Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd, am fargen mewn glo Cymreig.

    Y siec filiwn punt gyntaf
  65. Cymru’n curo’r Crysau Duon

    Mae Cymru’n ennill o 3–0 ar Barc yr Arfau, a daw Caerdydd yn ddinas yr un flwyddyn.

    Cymru’n curo’r Crysau Duon
  66. Caerdydd yn dod yn ddinas

    Gwneir Caerdydd, a dyfodd yn gyfoethog ar lo, yn ddinas. Cyn hir mae ei chanolfan ddinesig wen ym Mharc Cathays yn un o’r gorau ym Mhrydain.

    Caerdydd yn dod yn ddinas
  67. Y Llyfrgell a’r Amgueddfa Genedlaethol

    Mae siarteri brenhinol yn creu Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth a’r Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd.

    Y Llyfrgell a’r Amgueddfa Genedlaethol
  68. Y Gamp Lawn gyntaf

    Mae Cymru’n curo Lloegr, yr Alban, Iwerddon a Ffrainc mewn un tymor, y Gamp Lawn gyntaf yn hanes rygbi.

    Y Gamp Lawn gyntaf
  69. Y pensiynau henoed cyntaf

    Telir y pensiynau henoed cyntaf, a gyflwynwyd gan y Canghellor o Gymro David Lloyd George.

    Y pensiynau henoed cyntaf
  70. Terfysgoedd Tonypandy

    Mae glowyr ar streic yn gwrthdaro â’r heddlu yn y Rhondda, ac anfonir milwyr i’r cymoedd.

    Terfysgoedd Tonypandy
  71. Terfysgoedd Llanelli

    Yn ystod streic genedlaethol y rheilffyrdd, mae milwyr yn saethu dau ddyn ifanc yn farw yn Llanelli. Bu farw pedwar arall pan aeth wagen o ffrwydron ar dân.

    Terfysgoedd Llanelli
  72. Senghennydd

    Mae ffrwydrad ym Mhwll yr Universal yn lladd 439 o ddynion a bechgyn, y trychineb glofaol gwaethaf ym Mhrydain. Mae cynnyrch glo Cymru ar ei uchaf yr un flwyddyn.

    Senghennydd
  73. Anterth y glo

    Mae maes glo’r de yn cyrraedd ei anterth: 56 miliwn tunnell o lo, a 232,800 o ddynion yn gweithio yn ei byllau.

    Anterth y glo

Pobl

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones
1784–1877

John Frost

Arweinydd Gwrthryfel Casnewydd (wedi’i gofnodi)

Dilledydd a maer Casnewydd a arweiniodd filoedd o Siartwyr i’r dref yn 1839 i fynnu’r bleidlais i’r gweithwyr.

John Frost
1787–1848

Thomas Price (Carnhuanawc)

Hanesydd a gwladgarwr a galonogodd yr Arglwyddes Charlotte Guest (wedi’i gofnodi)

Ficer Cwm-du, hanesydd Cymru, pencampwr yr iaith Gymraeg a’r delyn deires, ac un o arweinwyr Cymreigyddion y Fenni, a galonogodd yr Arglwyddes Charlotte Guest i gyfieithu’r Mabinogion.

Thomas Price (Carnhuanawc)
1788–1867

William Crawshay II

Brenin Haearn Cyfarthfa (wedi’i gofnodi)

Y meistr haearn a redodd waith Cyfarthfa ym Merthyr Tudful, y mwyaf yn y byd bryd hynny, a gododd Gastell Cyfarthfa uwch ei ben, ac a safai yng nghanol Gwrthryfel Merthyr 1831.

William Crawshay II
1789–1860

Betsi Cadwaladr

Nyrs (wedi’i gofnodi)

O’r Bala, bu’n nyrsio milwyr yn Rhyfel y Crimea, gan anghytuno weithiau â Florence Nightingale.

Betsi Cadwaladr
1789–1864

Richard Roberts

Dyfeisiwr y mul hunanweithiol (wedi’i gofnodi)

Mab y chwarelwr o Lanymynech y gyrrodd ei ddyfeisiadau’r oes ddiwydiannol: y mul nyddu hunanweithiol, a’r peiriannau a wnâi beiriannau.

Richard Roberts
1790–1866

John Gibson

Cerflunydd yn Rhufain (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed ger Conwy a daeth yn gerflunydd Prydeinig enwocaf ei ddydd, gan weithio yn Rhufain am bron i hanner can mlynedd.

John Gibson
1792–1863

David Griffiths

Cyfieithydd y Beibl Malagaseg (wedi’i gofnodi)

Cenhadwr o Gymro a roddodd, gyda’i gyd-Gymro David Jones, iaith ysgrifenedig a’i Beibl cyflawn cyntaf i Fadagasgar, yn 1835.

David Griffiths
1792–1852

John Jones (Tegid)

Ysgolhaig a gopïodd y Llyfr Coch i’r Arglwyddes Charlotte Guest (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig ac offeiriad o’r Bala, caplan Eglwys Crist, Rhydychen, a gopïodd chwedlau Llyfr Coch Hergest ac a helpodd yr Arglwyddes Charlotte Guest i gyfieithu’r Mabinogion.

John Jones (Tegid)
1793–1847

Lewsyn yr Heliwr

Arweinydd Gwrthryfel Merthyr (wedi’i gofnodi)

Y glöwr a’r halier a arweiniodd weithwyr Merthyr yng ngwrthryfel 1831, ac yr arbedwyd ei fywyd tra aeth Dic Penderyn i’r crocbren.

Lewsyn yr Heliwr
1794–1882

David Thomas

Tad haearn glo carreg America (wedi’i gofnodi)

Meistr haearn o Gwm Nedd a wnaeth haearn â glo carreg yn Ynyscedwyn yn 1837 ac a aeth â’r dull i Bennsylvania.

David Thomas
1800–1893

Dr William Price

Meddyg gwrthryfelgar Llantrisant (wedi’i gofnodi)

Siartydd, derwydd a meddyg llysieuol yr arweiniodd ei amlosgiad o’i fab bach at gyfreithloni amlosgi.

Dr William Price
1802–1896

Arglwyddes Llanofer

Gwenynen Gwent (wedi’i gofnodi)

Noddwr diwylliant Cymru a hyrwyddodd y delyn, yr iaith a’r wisg Gymreig.

Arglwyddes Llanofer
c. 1806–1876

Twm Carnabwth

Y Becca gyntaf (wedi’i gofnodi)

Thomas Rees o Fynachlog-ddu, a arweiniodd ymosodiad cyntaf Merched Beca ar dollborth, yn Efail-wen yn 1839.

Twm Carnabwth
1808–1831

Dic Penderyn

Richard Lewis (wedi’i gofnodi)

Crogwyd ar ôl Gwrthryfel Merthyr am drosedd y credai llawer na wnaeth ei chyflawni.

Dic Penderyn
1808–1881

Syr Hugh Owen

Adeiladydd addysg Cymru (wedi’i gofnodi)

Ymgyrchydd o Fôn a wnaeth fwy na neb i roi i Gymru ei hysgolion, ei choleg prifysgol cyntaf a’r Eisteddfod Genedlaethol fodern.

Syr Hugh Owen
1809–1878

Evan James a James James

Tad a mab yr anthem (wedi’i gofnodi)

Gwehydd Pontypridd a’i fab y telynor a gyfansoddodd Hen Wlad Fy Nhadau yn Ionawr 1856, anthem genedlaethol Cymru.

Evan James a James James
1811–1896

Syr William Grove

Tad y gell danwydd (wedi’i gofnodi)

Barnwr a gwyddonydd o Abertawe a adeiladodd y gell danwydd gyntaf yn 1842, y dechnoleg y tu ôl i ynni hydrogen heddiw.

Syr William Grove
1812–1888

Henry Richard

Apostol Heddwch (wedi’i gofnodi)

AS Merthyr a ymgyrchodd dros gyflafareddu rhyngwladol a thros hawliau tenantiaid Cymru.

Henry Richard
1812–1895

Arglwyddes Charlotte Guest

Cyfieithydd y Mabinogion (wedi’i gofnodi)

Dysgodd Gymraeg yn Nowlais, cyfieithodd y Mabinogion i’r Saesneg a rheolodd waith haearn mwyaf y byd.

Arglwyddes Charlotte Guest
1814–1889

John Hughes

Sylfaenydd dinas yn Wcráin (wedi’i gofnodi)

Peiriannydd o Ferthyr a sefydlodd y gwaith haearn a thref Hughesovka yn Wcráin yn 1869, y ddinas a elwir heddiw’n Donetsk.

John Hughes
1815–1898

Thomas Gee

Cyhoeddwr Dinbych (wedi’i gofnodi)

Cyhoeddwr ac ymgyrchydd o Ddinbych y gwnaeth ei bapur newydd Baner ac Amserau Cymru a’i wyddoniadur Cymraeg deg cyfrol, Y Gwyddoniadur, ef yn gawr cyhoeddi Cymru.

Thomas Gee
1816–1906

Mary Dillwyn

Y ffotograffydd benywaidd cyntaf yng Nghymru (wedi’i gofnodi)

Arloeswr ffotograffiaeth o Abertawe y mae ei lluniau hamddenol o deulu, plant ac anifeiliaid o’r 1850au yn cynnwys y llun hynaf y gwyddys amdano o ddyn eira.

Mary Dillwyn
1818–1890

David Davies, Llandinam

Top Sawyer (wedi’i gofnodi)

Mab llifiwr o Landinam a adeiladodd reilffyrdd ar draws canolbarth Cymru, suddo pyllau cyfoethocaf y Rhondda ac adeiladu Dociau’r Barri.

David Davies, Llandinam
1818–1898

John Jones, Seryddwr

Seryddwr y cei llechi (wedi’i gofnodi)

Llafurwr o Fôn ar gei llechi Bangor a ddysgodd seryddiaeth ei hun, a luniodd lensys a drychau ei delesgopau ei hun, ac a ysgrifennodd ac a ddarlithiodd am y sêr yn Gymraeg.

John Jones, Seryddwr
1822–1898

Michael D. Jones

Tad y Wladfa (wedi’i gofnodi)

Gweinidog o’r Bala a freuddwydiodd am famwlad Gymraeg dros y môr ac a arweiniodd y cynllun i wladychu Patagonia.

Michael D. Jones
1823–1913

Alfred Russel Wallace

Darganfyddwr dethol naturiol (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed ger Brynbuga; darganfu esblygiad drwy ddethol naturiol ar ei ben ei hun a’i gyhoeddi ar y cyd â Darwin.

Alfred Russel Wallace
1829–1904

Isaac Roberts

Ffotograffydd y galaethau (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o gyffiniau Dinbych a dynnodd y ffotograff cyntaf i ddangos mai troell yw nifwl Andromeda, yn 1888.

Isaac Roberts
1831–1900

David Edward Hughes

Dyfeisiwr y meicroffon (wedi’i gofnodi)

Dyfeisiwr o deulu o Gorwen a adeiladodd y meicroffon carbon yn 1878 ac a oedd y cyntaf i anfon a derbyn tonnau radio, yn 1879.

David Edward Hughes
1832–1887

Ceiriog

Bardd caneuon Cymru (wedi’i gofnodi)

John Ceiriog Hughes, telynegwr mwyaf annwyl Cymru’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, a ysgrifennodd eiriau llawer o’r caneuon y mae’r Cymry’n eu canu o hyd.

Ceiriog
1832–1878

Islwyn

Bardd Y Storm (wedi’i gofnodi)

William Thomas o Ynys-ddu yng Ngwent, bardd meddylgar mawr Cymru oes Victoria, a geisiodd ystyr bywyd yn ei gerdd hir Y Storm wedi marw’r ferch a garai.

Islwyn
1834–1891

Hugh Owen Thomas

Tad llawfeddygaeth orthopedig (wedi’i gofnodi)

Mab i deulu o feddygon esgyrn o Fôn; achubodd sblint Thomas ddegau o filoedd o fywydau yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Hugh Owen Thomas
1834–1920

Syr Pryce Pryce-Jones

Dyfeisiwr archebu drwy’r post (wedi’i gofnodi)

Dilledydd o’r Drenewydd a ddechreuodd fusnes archebu drwy’r post cyntaf y byd yn 1861, gan werthu gwlanen Gymreig i’r Frenhines Fictoria a Florence Nightingale.

Syr Pryce Pryce-Jones
1834–1913

Syr William Preece

Hyrwyddwr y diwifr (wedi’i gofnodi)

Peiriannydd o Gaernarfon a ddaeth â’r ffôn i Brydain ac a gefnogodd neges ddiwifr gyntaf Marconi dros y môr, o Gymru yn 1897.

Syr William Preece
1834–1897

Caradog

Arweinydd y Côr Mawr (wedi’i gofnodi)

Y gof o Drecynon a arweiniodd Gôr Mawr De Cymru i fuddugoliaeth yn y Palas Grisial yn 1872 a 1873, ac a wnaeth y Cymry’n wlad y gân yng ngolwg y byd.

Caradog
1836–1895

Daniel Owen

Nofelydd mawr y Gymraeg (wedi’i gofnodi)

Teiliwr o’r Wyddgrug y gwnaeth ei nofelau Rhys Lewis ac Enoc Huws ef yn nofelydd Cymraeg mwyaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Daniel Owen
1836–1904

Lewis Jones

Sylfaenydd Trelew (wedi’i gofnodi)

Argraffydd o Gaernarfon a helpodd i sefydlu’r Wladfa ym Mhatagonia, adeiladu ei rheilffordd a rhoi ei enw i dref Trelew.

Lewis Jones
1836–1907

George Sholto Douglas-Pennant, ail Arglwydd Penrhyn

Perchennog chwarel y Penrhyn adeg y Streic Fawr (wedi’i gofnodi)

Perchennog chwarel y Penrhyn, chwarel lechi fwyaf y byd bryd hynny, drwy’r anghydfod yn 1896–97 a Streic Fawr Bethesda yn 1900–1903.

George Sholto Douglas-Pennant, ail Arglwydd Penrhyn
1839–1916

Cranogwen

Morwr, bardd a golygydd (wedi’i gofnodi)

Sarah Jane Rees o Langrannog, athrawes morwriaeth, bardd buddugol a golygydd cylchgrawn Cymraeg i fenywod.

Cranogwen
1840–1926

Syr John Williams

Sylfaenydd y Llyfrgell Genedlaethol (wedi’i gofnodi)

Meddyg y Frenhines Fictoria o Wynfe yn Sir Gaerfyrddin, y sefydlodd ei gasgliad mawr o lawysgrifau Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

Syr John Williams
1840–1915

Syr John Rhŷs

Ysgolhaig mawr yr ieithoedd Brythonig (wedi’i gofnodi)

Y bachgen fferm o Bonterwyd a ddaeth yn athro Celteg cyntaf Rhydychen, a gasglodd lên gwerin Cymru, ac a fu’n brifathro Coleg Iesu.

Syr John Rhŷs
1841–1903

Joseph Parry

Cyfansoddwr ‘Myfanwy’ (wedi’i gofnodi)

Bachgen o Ferthyr a weithiodd yn y gwaith haearn yn ddeg oed ac a ddaeth yn gyfansoddwr Cymreig enwocaf ei oes.

Joseph Parry
1841–1904

Syr Henry Morton Stanley

Fforiwr Affrica (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yn John Rowlands yn Ninbych, a’i fagu yn wyrcws Llanelwy; daeth o hyd i Livingstone ac ef oedd y cyntaf i ddilyn afon Congo i’r môr.

Syr Henry Morton Stanley
1842–1927

William John Parry

Pencampwr y chwarelwyr (wedi’i gofnodi)

Y cyfrifydd o Fethesda a helpodd i sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn 1874, ei ysgrifennydd cyntaf, a phencampwr y chwarelwyr drwy anghydfod mawr y Penrhyn rhwng 1900 a 1903.

William John Parry
1843–1927

Frances Hoggan

Meddyg arloesol (wedi’i gofnodi)

Ganed yn Aberhonddu; y fenyw gyntaf o Brydain i ennill doethuriaeth mewn meddygaeth mewn prifysgol yn Ewrop, yn Zurich yn 1870.

Frances Hoggan
1845–1920

Syr Samuel Griffith

Awdur Cyfansoddiad Awstralia (wedi’i gofnodi)

Mab y gweinidog o Ferthyr Tudful a ddaeth yn Brif Weinidog Queensland, a ysgrifennodd ddrafft cyntaf Cyfansoddiad Awstralia ac a fu’n Brif Ustus cyntaf Awstralia.

Syr Samuel Griffith
1845–1935

Amy Dillwyn

Nofelydd a diwydiannwr Abertawe (wedi’i gofnodi)

Y nofelydd o Abertawe a gymerodd waith sinc dyledus ei thad yn 1892, a dalodd bob dyledwr a’i wneud yn llwyddiant, un o’r menywod cyntaf i redeg busnes diwydiannol mawr ym Mhrydain.

Amy Dillwyn
1848–1935

Bill Frost

Arloeswr hedfan Saundersfoot (wedi’i gofnodi)

Saer o Saundersfoot a gafodd batent ar beiriant hedfan yn 1894. Yn ôl traddodiad Cymru fe’i hedfanodd yn 1896, saith mlynedd cyn y brodyr Wright.

Bill Frost
1848–1906

Emrys ap Iwan

Pencampwr yr iaith Gymraeg (wedi’i gofnodi)

Y gweinidog a’r ysgrifwr o Abergele a alwodd ar y Cymry i ddefnyddio’u hiaith eu hunain ym mhob rhan o fywyd, ac y mae ei ryddiaith ymhlith y gorau yn y Gymraeg.

Emrys ap Iwan
1848–1920

Gwyrosydd

Awdur geiriau Calon Lân (wedi’i gofnodi)

Y bardd o weithiwr haearn o Dreboeth y mae ei emyn Calon Lân yn cael ei ganu gan bob tyrfa Gymreig, o’r capel i’r stadiwm rygbi.

Gwyrosydd
1848–1917

William Hugh Williams (Arafon)

Arweinydd chwarelwyr y Penrhyn (wedi’i gofnodi)

Arweinydd y chwarelwyr o Fynydd Llandygái a arweiniodd ddynion y Penrhyn yn anghydfod 1896 ac a safodd wrth eu hochr yn gynghorwr drwy Streic Fawr 1900–1903.

William Hugh Williams (Arafon)
1851–1925

Elizabeth Phillips Hughes

Arloeswraig addysg merched (wedi’i gofnodi)

Addysgwraig o Gaerfyrddin a ddaeth yn brifathrawes gyntaf Coleg Hyfforddi Merched Caergrawnt, sef Hughes Hall heddiw, ac a helpodd i lunio siarter Prifysgol Cymru.

Elizabeth Phillips Hughes
1857–1933

Syr Robert Jones

Llawfeddyg y clwyfedigion (wedi’i gofnodi)

Llawfeddyg o’r Rhyl, un o’r cyntaf yn y byd i ddefnyddio pelydr-X i drin claf, a achubodd filoedd o filwyr yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Syr Robert Jones
1858–1920

Syr O. M. Edwards

Y gŵr a roddodd ei hanes yn ôl i Gymru (wedi’i gofnodi)

Hanesydd o Lanuwchllyn a ysgrifennodd i bobl gyffredin Cymru, sefydlodd Cymru’r Plant a rhoi’r Gymraeg yn ôl yn yr ysgolion.

Syr O. M. Edwards
1859–1899

Tom Ellis

Gobaith Cymru Fydd (wedi’i gofnodi)

Mab y fferm o Gefnddwysarn a ddaeth yn aelod seneddol Meirionnydd yn saith ar hugain oed, a siaradodd dros Gymru hunanlywodraethol ac a gododd yn Brif Chwip y Rhyddfrydwyr.

Tom Ellis
1861–1943

Clara Novello Davies

Arweinydd Côr Merched Cymru (wedi’i gofnodi)

Yr athrawes ganu o Gaerdydd yr enillodd ei Chôr Merched Cymru yn Ffair y Byd Chicago yn 1893 ac a ganodd o flaen y Frenhines Victoria, a mam Ivor Novello.

Clara Novello Davies
1862–1909

Llwyd ap Iwan

Tirfesurydd a fforiwr y Wladfa (wedi’i gofnodi)

Mab Michael D. Jones a fapiodd diroedd y gwladfawyr Cymreig ym Mhatagonia ac a fforiodd ddyffrynnoedd yr Andes.

Llwyd ap Iwan
fl. 1904

Thomas a Walter Davies

Dyfeiswyr yr olwyn sbâr (wedi’i gofnodi)

Brodyr o haearnwerthwyr Stryd Stepney, Llanelli, a ddyfeisiodd yr olwyn sbâr yn 1904. Yn India gelwir olwyn sbâr yn ‘stepney’ o hyd.

Thomas a Walter Davies
1874–1958

Billy Meredith

Y Dewin Cymreig (wedi’i gofnodi)

Pêl-droediwr o’r Waun a chwaraeodd dros Gymru am 25 mlynedd, helpodd i sefydlu undeb y chwaraewyr a chwarae mewn rownd gynderfynol Cwpan FA yn 49 oed.

Billy Meredith
1876–1912

Edgar Evans

I Begwn y De (wedi’i gofnodi)

Is-swyddog o Rosili, un o bump o griw Scott a gyrhaeddodd Begwn y De ar 17 Ionawr 1912.

Edgar Evans
1878–1951

Evan Roberts

Llais diwygiad 1904 (wedi’i gofnodi)

Cyn-löwr o Gasllwchwr y taniodd ei bregethu’r diwygiad crefyddol mawr olaf yng Nghymru.

Evan Roberts

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf