Yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr yn 1885 sefydlodd Dan Isaac Davies a’i gyfeillion y Society for the Utilisation of the Welsh Language, i ennill lle i’r iaith yn ysgolion Cymru.FfynhonnellDavies, Dan Isaac (1839–1887), a pioneer of the teaching of Welsh in schools ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruY gymdeithas a sefydlwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr yn 1885; Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg; y Gymraeg yn bwnc a enillai grant yn 1886; ei dystiolaeth i’r comisiwn brenhinol, a fabwysiadodd ei syniadau yn 1888.
| Sefydlwyd | 1885, yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr |
|---|---|
| Arweinydd | Dan Isaac Davies (1839–1887) |
| Ei obaith | Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg |
| Y canlyniad | Y Gymraeg yn bwnc a enillai grant o 1886 |
Tair miliwn o Gymry dwyieithog#
Gosododd Davies ei obaith allan yn Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg: Cymru o dair miliwn o bobl a fyddai’n gartrefol yn y Gymraeg a’r Saesneg.FfynhonnellDavies, Dan Isaac (1839–1887), a pioneer of the teaching of Welsh in schools ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruY gymdeithas a sefydlwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr yn 1885; Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg; y Gymraeg yn bwnc a enillai grant yn 1886; ei dystiolaeth i’r comisiwn brenhinol, a fabwysiadodd ei syniadau yn 1888.

Grant i’r Gymraeg#
Yn 1886, flwyddyn yn unig wedi sefydlu’r gymdeithas, daeth y Gymraeg yn bwnc a allai ennill grant gan y llywodraeth i ysgol.FfynhonnellDavies, Dan Isaac (1839–1887), a pioneer of the teaching of Welsh in schools ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruY gymdeithas a sefydlwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr yn 1885; Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg; y Gymraeg yn bwnc a enillai grant yn 1886; ei dystiolaeth i’r comisiwn brenhinol, a fabwysiadodd ei syniadau yn 1888.
Y comisiwn brenhinol#
Rhoddodd Davies dystiolaeth i’r comisiwn brenhinol ar addysg elfennol, ac yn 1888 mabwysiadodd y comisiwn ei syniadau.FfynhonnellDavies, Dan Isaac (1839–1887), a pioneer of the teaching of Welsh in schools ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruY gymdeithas a sefydlwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr yn 1885; Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg; y Gymraeg yn bwnc a enillai grant yn 1886; ei dystiolaeth i’r comisiwn brenhinol, a fabwysiadodd ei syniadau yn 1888.
Ysgolfeistr o Lanymddyfri#
Ganed Dan Isaac Davies yn Llanymddyfri ar 24 Ionawr 1839, yn fab i Isaac Davies, hetiwr o Landybïe, a Rachel Charles.FfynhonnellDavies, Dan Isaac (1839–1887), a pioneer of the teaching of Welsh in schools ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed 24 Ionawr 1839 yn Llanymddyfri, mab Isaac Davies, hetiwr o Landybïe, a Rachel Charles; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llanymddyfri a Choleg Hyfforddi Borough Road; yn 1858 yn brifathro ysgol Mill Street (‘Ysgol y Comin’), Aberdâr, lle’r anogai ei gynorthwywyr i ddefnyddio’r Gymraeg yn y dosbarth; yn 1867 cymerodd ysgol Evan Davies yn Abertawe; is-arolygydd ysgolion yn 1868, gan symud i Cheltenham yn 1870 a Bryste yn 1877; dyfnhaodd ei gyfnod oddi cartref ei gariad at y Gymraeg, a mynnai ei dysgu, nid yn unig ei defnyddio, yn yr ysgolion, gan ymuno â mudiad a gychwynnwyd gan Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ac a gefnogwyd gan yr Athro Thomas Powel (1845–1922); yn 1882 fe’i symudwyd i ardal Merthyr Tudful dan William Edwards, gan symud yn 1883 a byw yng Nghaerdydd; siaradodd yn Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl 1884 a darllen papur i’r Cymmrodorion yn Llundain yn 1885; erthyglau yn y Faner yn 1885, a ailargraffwyd fel Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg; cyhoeddodd Yr iaith Gymraeg, 1785, 1885, 1985! (Dinbych, 1886); drwy William Edwards daeth y Gymraeg yn bwnc a enillai grant yn 1886; paratôdd femorandwm ar ddwyieithrwydd i gomisiwn brenhinol 1886 ar addysg elfennol a rhoi tystiolaeth, a mabwysiadodd ei adroddiad yn 1888 ei argymhellion i raddau helaeth; bu farw 28 Mai 1887, gan adael gweddw a phlant. Gofaint oedd ei daid a thri o’i ewythrod, a gwnaeth gefail ei ewythr Jacob yn Llandybïe y gatiau haearn o flaen yr eglwys yno.FfynhonnellDan Isaac Davies ↗Wikipedia (Saesneg)Gofaint oedd ei daid Evan David a thri o’i ewythrod, a gwnaeth gefail ei ewythr Jacob Davies yn Llandybïe y gatiau haearn o flaen yr eglwys leol; bu farw yn 48 oed; cyfres o lythyrau oedd Yr Iaith Gymraeg 1785, 1885, 1985! am greu Cymry dwyieithog o fewn canrif. Aeth i’r ysgol Frutanaidd yn Llanymddyfri ac yna i Goleg Hyfforddi Borough Road.FfynhonnellDavies, Dan Isaac (1839–1887), a pioneer of the teaching of Welsh in schools ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed 24 Ionawr 1839 yn Llanymddyfri, mab Isaac Davies, hetiwr o Landybïe, a Rachel Charles; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llanymddyfri a Choleg Hyfforddi Borough Road; yn 1858 yn brifathro ysgol Mill Street (‘Ysgol y Comin’), Aberdâr, lle’r anogai ei gynorthwywyr i ddefnyddio’r Gymraeg yn y dosbarth; yn 1867 cymerodd ysgol Evan Davies yn Abertawe; is-arolygydd ysgolion yn 1868, gan symud i Cheltenham yn 1870 a Bryste yn 1877; dyfnhaodd ei gyfnod oddi cartref ei gariad at y Gymraeg, a mynnai ei dysgu, nid yn unig ei defnyddio, yn yr ysgolion, gan ymuno â mudiad a gychwynnwyd gan Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ac a gefnogwyd gan yr Athro Thomas Powel (1845–1922); yn 1882 fe’i symudwyd i ardal Merthyr Tudful dan William Edwards, gan symud yn 1883 a byw yng Nghaerdydd; siaradodd yn Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl 1884 a darllen papur i’r Cymmrodorion yn Llundain yn 1885; erthyglau yn y Faner yn 1885, a ailargraffwyd fel Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg; cyhoeddodd Yr iaith Gymraeg, 1785, 1885, 1985! (Dinbych, 1886); drwy William Edwards daeth y Gymraeg yn bwnc a enillai grant yn 1886; paratôdd femorandwm ar ddwyieithrwydd i gomisiwn brenhinol 1886 ar addysg elfennol a rhoi tystiolaeth, a mabwysiadodd ei adroddiad yn 1888 ei argymhellion i raddau helaeth; bu farw 28 Mai 1887, gan adael gweddw a phlant.
Y Gymraeg yn y dosbarth#
Yn 1858 daeth yn brifathro ysgol Mill Street, Ysgol y Comin, yn Aberdâr, lle’r anogai ei gynorthwywyr i ddefnyddio’r Gymraeg yn y dosbarth, yn groes i arfer ysgolion Cymru ar y pryd.FfynhonnellDavies, Dan Isaac (1839–1887), a pioneer of the teaching of Welsh in schools ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed 24 Ionawr 1839 yn Llanymddyfri, mab Isaac Davies, hetiwr o Landybïe, a Rachel Charles; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llanymddyfri a Choleg Hyfforddi Borough Road; yn 1858 yn brifathro ysgol Mill Street (‘Ysgol y Comin’), Aberdâr, lle’r anogai ei gynorthwywyr i ddefnyddio’r Gymraeg yn y dosbarth; yn 1867 cymerodd ysgol Evan Davies yn Abertawe; is-arolygydd ysgolion yn 1868, gan symud i Cheltenham yn 1870 a Bryste yn 1877; dyfnhaodd ei gyfnod oddi cartref ei gariad at y Gymraeg, a mynnai ei dysgu, nid yn unig ei defnyddio, yn yr ysgolion, gan ymuno â mudiad a gychwynnwyd gan Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ac a gefnogwyd gan yr Athro Thomas Powel (1845–1922); yn 1882 fe’i symudwyd i ardal Merthyr Tudful dan William Edwards, gan symud yn 1883 a byw yng Nghaerdydd; siaradodd yn Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl 1884 a darllen papur i’r Cymmrodorion yn Llundain yn 1885; erthyglau yn y Faner yn 1885, a ailargraffwyd fel Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg; cyhoeddodd Yr iaith Gymraeg, 1785, 1885, 1985! (Dinbych, 1886); drwy William Edwards daeth y Gymraeg yn bwnc a enillai grant yn 1886; paratôdd femorandwm ar ddwyieithrwydd i gomisiwn brenhinol 1886 ar addysg elfennol a rhoi tystiolaeth, a mabwysiadodd ei adroddiad yn 1888 ei argymhellion i raddau helaeth; bu farw 28 Mai 1887, gan adael gweddw a phlant.FfynhonnellYr Iaith Gymraeg 1785–1885–1985 ↗Arddangosfa ddigidol Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Anogodd Dan Isaac Davies, ysgolfeistr a gwladgarwr, ei gynorthwyydd yn ysgol Mill Street, Aberdâr, i ddefnyddio’r Gymraeg yn y dosbarth, yn groes i arfer addysg Cymru ar y pryd; wedi iddo ddod yn arolygydd ysgolion yn 1868 dwysaodd ei ymgyrch dros addysg Gymraeg. Yn 1867 cymerodd ysgol Evan Davies yn Abertawe.FfynhonnellDavies, Dan Isaac (1839–1887), a pioneer of the teaching of Welsh in schools ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed 24 Ionawr 1839 yn Llanymddyfri, mab Isaac Davies, hetiwr o Landybïe, a Rachel Charles; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llanymddyfri a Choleg Hyfforddi Borough Road; yn 1858 yn brifathro ysgol Mill Street (‘Ysgol y Comin’), Aberdâr, lle’r anogai ei gynorthwywyr i ddefnyddio’r Gymraeg yn y dosbarth; yn 1867 cymerodd ysgol Evan Davies yn Abertawe; is-arolygydd ysgolion yn 1868, gan symud i Cheltenham yn 1870 a Bryste yn 1877; dyfnhaodd ei gyfnod oddi cartref ei gariad at y Gymraeg, a mynnai ei dysgu, nid yn unig ei defnyddio, yn yr ysgolion, gan ymuno â mudiad a gychwynnwyd gan Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ac a gefnogwyd gan yr Athro Thomas Powel (1845–1922); yn 1882 fe’i symudwyd i ardal Merthyr Tudful dan William Edwards, gan symud yn 1883 a byw yng Nghaerdydd; siaradodd yn Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl 1884 a darllen papur i’r Cymmrodorion yn Llundain yn 1885; erthyglau yn y Faner yn 1885, a ailargraffwyd fel Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg; cyhoeddodd Yr iaith Gymraeg, 1785, 1885, 1985! (Dinbych, 1886); drwy William Edwards daeth y Gymraeg yn bwnc a enillai grant yn 1886; paratôdd femorandwm ar ddwyieithrwydd i gomisiwn brenhinol 1886 ar addysg elfennol a rhoi tystiolaeth, a mabwysiadodd ei adroddiad yn 1888 ei argymhellion i raddau helaeth; bu farw 28 Mai 1887, gan adael gweddw a phlant.
Arolygydd ysgolion#
Yn 1868 daeth yn is-arolygydd ysgolion, ac wedi hynny gwthiodd ei ymgyrch yn galetach fyth.FfynhonnellYr Iaith Gymraeg 1785–1885–1985 ↗Arddangosfa ddigidol Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Anogodd Dan Isaac Davies, ysgolfeistr a gwladgarwr, ei gynorthwyydd yn ysgol Mill Street, Aberdâr, i ddefnyddio’r Gymraeg yn y dosbarth, yn groes i arfer addysg Cymru ar y pryd; wedi iddo ddod yn arolygydd ysgolion yn 1868 dwysaodd ei ymgyrch dros addysg Gymraeg. Aeth ei waith ag ef i Cheltenham yn 1870 ac i Fryste yn 1877. Dyfnhaodd ei flynyddoedd oddi cartref ei gariad at y Gymraeg, a mynnai ei dysgu yn yr ysgolion, nid yn unig ei defnyddio.FfynhonnellDavies, Dan Isaac (1839–1887), a pioneer of the teaching of Welsh in schools ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed 24 Ionawr 1839 yn Llanymddyfri, mab Isaac Davies, hetiwr o Landybïe, a Rachel Charles; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llanymddyfri a Choleg Hyfforddi Borough Road; yn 1858 yn brifathro ysgol Mill Street (‘Ysgol y Comin’), Aberdâr, lle’r anogai ei gynorthwywyr i ddefnyddio’r Gymraeg yn y dosbarth; yn 1867 cymerodd ysgol Evan Davies yn Abertawe; is-arolygydd ysgolion yn 1868, gan symud i Cheltenham yn 1870 a Bryste yn 1877; dyfnhaodd ei gyfnod oddi cartref ei gariad at y Gymraeg, a mynnai ei dysgu, nid yn unig ei defnyddio, yn yr ysgolion, gan ymuno â mudiad a gychwynnwyd gan Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ac a gefnogwyd gan yr Athro Thomas Powel (1845–1922); yn 1882 fe’i symudwyd i ardal Merthyr Tudful dan William Edwards, gan symud yn 1883 a byw yng Nghaerdydd; siaradodd yn Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl 1884 a darllen papur i’r Cymmrodorion yn Llundain yn 1885; erthyglau yn y Faner yn 1885, a ailargraffwyd fel Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg; cyhoeddodd Yr iaith Gymraeg, 1785, 1885, 1985! (Dinbych, 1886); drwy William Edwards daeth y Gymraeg yn bwnc a enillai grant yn 1886; paratôdd femorandwm ar ddwyieithrwydd i gomisiwn brenhinol 1886 ar addysg elfennol a rhoi tystiolaeth, a mabwysiadodd ei adroddiad yn 1888 ei argymhellion i raddau helaeth; bu farw 28 Mai 1887, gan adael gweddw a phlant. Yn 1882 fe’i symudwyd i ardal Merthyr Tudful dan William Edwards, gan symud yno yn 1883 a gwneud ei gartref yng Nghaerdydd.FfynhonnellDavies, Dan Isaac (1839–1887), a pioneer of the teaching of Welsh in schools ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed 24 Ionawr 1839 yn Llanymddyfri, mab Isaac Davies, hetiwr o Landybïe, a Rachel Charles; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llanymddyfri a Choleg Hyfforddi Borough Road; yn 1858 yn brifathro ysgol Mill Street (‘Ysgol y Comin’), Aberdâr, lle’r anogai ei gynorthwywyr i ddefnyddio’r Gymraeg yn y dosbarth; yn 1867 cymerodd ysgol Evan Davies yn Abertawe; is-arolygydd ysgolion yn 1868, gan symud i Cheltenham yn 1870 a Bryste yn 1877; dyfnhaodd ei gyfnod oddi cartref ei gariad at y Gymraeg, a mynnai ei dysgu, nid yn unig ei defnyddio, yn yr ysgolion, gan ymuno â mudiad a gychwynnwyd gan Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ac a gefnogwyd gan yr Athro Thomas Powel (1845–1922); yn 1882 fe’i symudwyd i ardal Merthyr Tudful dan William Edwards, gan symud yn 1883 a byw yng Nghaerdydd; siaradodd yn Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl 1884 a darllen papur i’r Cymmrodorion yn Llundain yn 1885; erthyglau yn y Faner yn 1885, a ailargraffwyd fel Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg; cyhoeddodd Yr iaith Gymraeg, 1785, 1885, 1985! (Dinbych, 1886); drwy William Edwards daeth y Gymraeg yn bwnc a enillai grant yn 1886; paratôdd femorandwm ar ddwyieithrwydd i gomisiwn brenhinol 1886 ar addysg elfennol a rhoi tystiolaeth, a mabwysiadodd ei adroddiad yn 1888 ei argymhellion i raddau helaeth; bu farw 28 Mai 1887, gan adael gweddw a phlant.
Areithiau a llythyrau#
Ymunodd â mudiad a gychwynnwyd gan Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ac a gefnogwyd gan yr Athro Thomas Powel. Siaradodd dros y Gymraeg yn yr ysgolion yn Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl yn 1884, ac yn 1885 darllenodd bapur arni i’r Cymmrodorion yn Llundain.FfynhonnellDavies, Dan Isaac (1839–1887), a pioneer of the teaching of Welsh in schools ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed 24 Ionawr 1839 yn Llanymddyfri, mab Isaac Davies, hetiwr o Landybïe, a Rachel Charles; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llanymddyfri a Choleg Hyfforddi Borough Road; yn 1858 yn brifathro ysgol Mill Street (‘Ysgol y Comin’), Aberdâr, lle’r anogai ei gynorthwywyr i ddefnyddio’r Gymraeg yn y dosbarth; yn 1867 cymerodd ysgol Evan Davies yn Abertawe; is-arolygydd ysgolion yn 1868, gan symud i Cheltenham yn 1870 a Bryste yn 1877; dyfnhaodd ei gyfnod oddi cartref ei gariad at y Gymraeg, a mynnai ei dysgu, nid yn unig ei defnyddio, yn yr ysgolion, gan ymuno â mudiad a gychwynnwyd gan Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ac a gefnogwyd gan yr Athro Thomas Powel (1845–1922); yn 1882 fe’i symudwyd i ardal Merthyr Tudful dan William Edwards, gan symud yn 1883 a byw yng Nghaerdydd; siaradodd yn Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl 1884 a darllen papur i’r Cymmrodorion yn Llundain yn 1885; erthyglau yn y Faner yn 1885, a ailargraffwyd fel Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg; cyhoeddodd Yr iaith Gymraeg, 1785, 1885, 1985! (Dinbych, 1886); drwy William Edwards daeth y Gymraeg yn bwnc a enillai grant yn 1886; paratôdd femorandwm ar ddwyieithrwydd i gomisiwn brenhinol 1886 ar addysg elfennol a rhoi tystiolaeth, a mabwysiadodd ei adroddiad yn 1888 ei argymhellion i raddau helaeth; bu farw 28 Mai 1887, gan adael gweddw a phlant. Casglwyd ei erthyglau yn y Faner y flwyddyn honno fel Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg, ac yn 1886 cyhoeddodd Yr iaith Gymraeg, 1785, 1885, 1985!, llythyrau ar wneud y Cymry’n bobl ddwyieithog o fewn canrif.FfynhonnellDavies, Dan Isaac (1839–1887), a pioneer of the teaching of Welsh in schools ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed 24 Ionawr 1839 yn Llanymddyfri, mab Isaac Davies, hetiwr o Landybïe, a Rachel Charles; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llanymddyfri a Choleg Hyfforddi Borough Road; yn 1858 yn brifathro ysgol Mill Street (‘Ysgol y Comin’), Aberdâr, lle’r anogai ei gynorthwywyr i ddefnyddio’r Gymraeg yn y dosbarth; yn 1867 cymerodd ysgol Evan Davies yn Abertawe; is-arolygydd ysgolion yn 1868, gan symud i Cheltenham yn 1870 a Bryste yn 1877; dyfnhaodd ei gyfnod oddi cartref ei gariad at y Gymraeg, a mynnai ei dysgu, nid yn unig ei defnyddio, yn yr ysgolion, gan ymuno â mudiad a gychwynnwyd gan Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ac a gefnogwyd gan yr Athro Thomas Powel (1845–1922); yn 1882 fe’i symudwyd i ardal Merthyr Tudful dan William Edwards, gan symud yn 1883 a byw yng Nghaerdydd; siaradodd yn Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl 1884 a darllen papur i’r Cymmrodorion yn Llundain yn 1885; erthyglau yn y Faner yn 1885, a ailargraffwyd fel Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg; cyhoeddodd Yr iaith Gymraeg, 1785, 1885, 1985! (Dinbych, 1886); drwy William Edwards daeth y Gymraeg yn bwnc a enillai grant yn 1886; paratôdd femorandwm ar ddwyieithrwydd i gomisiwn brenhinol 1886 ar addysg elfennol a rhoi tystiolaeth, a mabwysiadodd ei adroddiad yn 1888 ei argymhellion i raddau helaeth; bu farw 28 Mai 1887, gan adael gweddw a phlant.FfynhonnellDan Isaac Davies ↗Wikipedia (Saesneg)Gofaint oedd ei daid Evan David a thri o’i ewythrod, a gwnaeth gefail ei ewythr Jacob Davies yn Llandybïe y gatiau haearn o flaen yr eglwys leol; bu farw yn 48 oed; cyfres o lythyrau oedd Yr Iaith Gymraeg 1785, 1885, 1985! am greu Cymry dwyieithog o fewn canrif.
Cyd-weithwyr yn yr achos#
Nid oedd Davies ar ei ben ei hun. Mae adroddiad y llywodraeth Welsh in Education and Life yn 1927 yn rhoi’r ‘first definite pronouncement’ o bryder dros yr iaith i Emrys ap Iwan (1851–1906), a fynnai ddysgu’r Gymraeg yn holl ysgolion Cymru, ac mae’n rhoi adran yr un i sefydlu’r gymdeithas ac i Tair Miliwn o Gymry Dwyieithog Davies.FfynhonnellWelsh in Education and Life: report of the departmental committee ↗Bwrdd Addysg, 1927 (Saesneg)Dywed yr adroddiad mai gan Emrys ap Iwan (1851–1906) y daeth y ‘first definite pronouncement’ o bryder am esgeuluso’r Gymraeg; gwrthwynebai sefydlu achosion Saesneg yn nhrefi Cymru a mynnai ddysgu’r Gymraeg yn holl ysgolion Cymru; mae ei gynnwys yn rhestru adran ar sefydlu’r Gymdeithas er Defnyddio’r Gymraeg mewn Addysg, ac un ar Tair Miliwn o Gymry Dwyieithog D. Isaac Davies.
Ei waith yn byw#
Paratôdd femorandwm i’r comisiwn brenhinol ar ddysgu mewn dwy iaith.FfynhonnellDavies, Dan Isaac (1839–1887), a pioneer of the teaching of Welsh in schools ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed 24 Ionawr 1839 yn Llanymddyfri, mab Isaac Davies, hetiwr o Landybïe, a Rachel Charles; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llanymddyfri a Choleg Hyfforddi Borough Road; yn 1858 yn brifathro ysgol Mill Street (‘Ysgol y Comin’), Aberdâr, lle’r anogai ei gynorthwywyr i ddefnyddio’r Gymraeg yn y dosbarth; yn 1867 cymerodd ysgol Evan Davies yn Abertawe; is-arolygydd ysgolion yn 1868, gan symud i Cheltenham yn 1870 a Bryste yn 1877; dyfnhaodd ei gyfnod oddi cartref ei gariad at y Gymraeg, a mynnai ei dysgu, nid yn unig ei defnyddio, yn yr ysgolion, gan ymuno â mudiad a gychwynnwyd gan Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ac a gefnogwyd gan yr Athro Thomas Powel (1845–1922); yn 1882 fe’i symudwyd i ardal Merthyr Tudful dan William Edwards, gan symud yn 1883 a byw yng Nghaerdydd; siaradodd yn Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl 1884 a darllen papur i’r Cymmrodorion yn Llundain yn 1885; erthyglau yn y Faner yn 1885, a ailargraffwyd fel Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg; cyhoeddodd Yr iaith Gymraeg, 1785, 1885, 1985! (Dinbych, 1886); drwy William Edwards daeth y Gymraeg yn bwnc a enillai grant yn 1886; paratôdd femorandwm ar ddwyieithrwydd i gomisiwn brenhinol 1886 ar addysg elfennol a rhoi tystiolaeth, a mabwysiadodd ei adroddiad yn 1888 ei argymhellion i raddau helaeth; bu farw 28 Mai 1887, gan adael gweddw a phlant. Drwy William Edwards, ei bennaeth yn yr arolygiaeth, y daeth y Gymraeg yn bwnc a allai ennill grant.FfynhonnellDavies, Dan Isaac (1839–1887), a pioneer of the teaching of Welsh in schools ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed 24 Ionawr 1839 yn Llanymddyfri, mab Isaac Davies, hetiwr o Landybïe, a Rachel Charles; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llanymddyfri a Choleg Hyfforddi Borough Road; yn 1858 yn brifathro ysgol Mill Street (‘Ysgol y Comin’), Aberdâr, lle’r anogai ei gynorthwywyr i ddefnyddio’r Gymraeg yn y dosbarth; yn 1867 cymerodd ysgol Evan Davies yn Abertawe; is-arolygydd ysgolion yn 1868, gan symud i Cheltenham yn 1870 a Bryste yn 1877; dyfnhaodd ei gyfnod oddi cartref ei gariad at y Gymraeg, a mynnai ei dysgu, nid yn unig ei defnyddio, yn yr ysgolion, gan ymuno â mudiad a gychwynnwyd gan Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ac a gefnogwyd gan yr Athro Thomas Powel (1845–1922); yn 1882 fe’i symudwyd i ardal Merthyr Tudful dan William Edwards, gan symud yn 1883 a byw yng Nghaerdydd; siaradodd yn Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl 1884 a darllen papur i’r Cymmrodorion yn Llundain yn 1885; erthyglau yn y Faner yn 1885, a ailargraffwyd fel Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg; cyhoeddodd Yr iaith Gymraeg, 1785, 1885, 1985! (Dinbych, 1886); drwy William Edwards daeth y Gymraeg yn bwnc a enillai grant yn 1886; paratôdd femorandwm ar ddwyieithrwydd i gomisiwn brenhinol 1886 ar addysg elfennol a rhoi tystiolaeth, a mabwysiadodd ei adroddiad yn 1888 ei argymhellion i raddau helaeth; bu farw 28 Mai 1887, gan adael gweddw a phlant. Bu farw Davies ar 28 Mai 1887, yn ddim ond pedwar deg wyth oed, gan adael gweddw a phlant, ond mabwysiadodd adroddiad 1888 y rhan fwyaf o’r hyn y gofynnodd amdano.FfynhonnellDavies, Dan Isaac (1839–1887), a pioneer of the teaching of Welsh in schools ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed 24 Ionawr 1839 yn Llanymddyfri, mab Isaac Davies, hetiwr o Landybïe, a Rachel Charles; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llanymddyfri a Choleg Hyfforddi Borough Road; yn 1858 yn brifathro ysgol Mill Street (‘Ysgol y Comin’), Aberdâr, lle’r anogai ei gynorthwywyr i ddefnyddio’r Gymraeg yn y dosbarth; yn 1867 cymerodd ysgol Evan Davies yn Abertawe; is-arolygydd ysgolion yn 1868, gan symud i Cheltenham yn 1870 a Bryste yn 1877; dyfnhaodd ei gyfnod oddi cartref ei gariad at y Gymraeg, a mynnai ei dysgu, nid yn unig ei defnyddio, yn yr ysgolion, gan ymuno â mudiad a gychwynnwyd gan Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ac a gefnogwyd gan yr Athro Thomas Powel (1845–1922); yn 1882 fe’i symudwyd i ardal Merthyr Tudful dan William Edwards, gan symud yn 1883 a byw yng Nghaerdydd; siaradodd yn Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl 1884 a darllen papur i’r Cymmrodorion yn Llundain yn 1885; erthyglau yn y Faner yn 1885, a ailargraffwyd fel Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg; cyhoeddodd Yr iaith Gymraeg, 1785, 1885, 1985! (Dinbych, 1886); drwy William Edwards daeth y Gymraeg yn bwnc a enillai grant yn 1886; paratôdd femorandwm ar ddwyieithrwydd i gomisiwn brenhinol 1886 ar addysg elfennol a rhoi tystiolaeth, a mabwysiadodd ei adroddiad yn 1888 ei argymhellion i raddau helaeth; bu farw 28 Mai 1887, gan adael gweddw a phlant.FfynhonnellDan Isaac Davies ↗Wikipedia (Saesneg)Gofaint oedd ei daid Evan David a thri o’i ewythrod, a gwnaeth gefail ei ewythr Jacob Davies yn Llandybïe y gatiau haearn o flaen yr eglwys leol; bu farw yn 48 oed; cyfres o lythyrau oedd Yr Iaith Gymraeg 1785, 1885, 1985! am greu Cymry dwyieithog o fewn canrif.
Ffynonellau a darllen pellach






