Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

1885

Cymdeithas i’r Gymraeg yn yr ysgolion

Yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr mae Dan Isaac Davies a’i gyfeillion yn sefydlu cymdeithas i ddod â’r Gymraeg i’r ysgolion. O fewn blwyddyn gall y Gymraeg ennill grant i ysgol.

Llun: Dan Isaac Davies, o Gasgliad Portreadau Cymreig Llyfrgell Genedlaethol Cymru · Unknown photographer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr yn 1885 sefydlodd Dan Isaac Davies a’i gyfeillion y Society for the Utilisation of the Welsh Language, i ennill lle i’r iaith yn ysgolion Cymru.

Sefydlwyd1885, yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr
ArweinyddDan Isaac Davies (1839–1887)
Ei obaithTair Miliwn o Gymry Dwyieithawg
Y canlyniadY Gymraeg yn bwnc a enillai grant o 1886

Tair miliwn o Gymry dwyieithog#

Gosododd Davies ei obaith allan yn Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg: Cymru o dair miliwn o bobl a fyddai’n gartrefol yn y Gymraeg a’r Saesneg.

Dan Isaac Davies ar garte de visite gan Henry Alfred Chapman
Dan Isaac Davies ar garte de visite gan Henry Alfred Chapman · Llun: Henry Alfred Chapman, Public domain, Wikimedia Commons

Grant i’r Gymraeg#

Yn 1886, flwyddyn yn unig wedi sefydlu’r gymdeithas, daeth y Gymraeg yn bwnc a allai ennill grant gan y llywodraeth i ysgol.

Y comisiwn brenhinol#

Rhoddodd Davies dystiolaeth i’r comisiwn brenhinol ar addysg elfennol, ac yn 1888 mabwysiadodd y comisiwn ei syniadau.

Ysgolfeistr o Lanymddyfri#

Ganed Dan Isaac Davies yn Llanymddyfri ar 24 Ionawr 1839, yn fab i Isaac Davies, hetiwr o Landybïe, a Rachel Charles. Gofaint oedd ei daid a thri o’i ewythrod, a gwnaeth gefail ei ewythr Jacob yn Llandybïe y gatiau haearn o flaen yr eglwys yno. Aeth i’r ysgol Frutanaidd yn Llanymddyfri ac yna i Goleg Hyfforddi Borough Road.

Y Gymraeg yn y dosbarth#

Yn 1858 daeth yn brifathro ysgol Mill Street, Ysgol y Comin, yn Aberdâr, lle’r anogai ei gynorthwywyr i ddefnyddio’r Gymraeg yn y dosbarth, yn groes i arfer ysgolion Cymru ar y pryd. Yn 1867 cymerodd ysgol Evan Davies yn Abertawe.

Arolygydd ysgolion#

Yn 1868 daeth yn is-arolygydd ysgolion, ac wedi hynny gwthiodd ei ymgyrch yn galetach fyth. Aeth ei waith ag ef i Cheltenham yn 1870 ac i Fryste yn 1877. Dyfnhaodd ei flynyddoedd oddi cartref ei gariad at y Gymraeg, a mynnai ei dysgu yn yr ysgolion, nid yn unig ei defnyddio. Yn 1882 fe’i symudwyd i ardal Merthyr Tudful dan William Edwards, gan symud yno yn 1883 a gwneud ei gartref yng Nghaerdydd.

Areithiau a llythyrau#

Ymunodd â mudiad a gychwynnwyd gan Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ac a gefnogwyd gan yr Athro Thomas Powel. Siaradodd dros y Gymraeg yn yr ysgolion yn Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl yn 1884, ac yn 1885 darllenodd bapur arni i’r Cymmrodorion yn Llundain. Casglwyd ei erthyglau yn y Faner y flwyddyn honno fel Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg, ac yn 1886 cyhoeddodd Yr iaith Gymraeg, 1785, 1885, 1985!, llythyrau ar wneud y Cymry’n bobl ddwyieithog o fewn canrif.

Cyd-weithwyr yn yr achos#

Nid oedd Davies ar ei ben ei hun. Mae adroddiad y llywodraeth Welsh in Education and Life yn 1927 yn rhoi’r ‘first definite pronouncement’ o bryder dros yr iaith i Emrys ap Iwan (1851–1906), a fynnai ddysgu’r Gymraeg yn holl ysgolion Cymru, ac mae’n rhoi adran yr un i sefydlu’r gymdeithas ac i Tair Miliwn o Gymry Dwyieithog Davies.

Ei waith yn byw#

Paratôdd femorandwm i’r comisiwn brenhinol ar ddysgu mewn dwy iaith. Drwy William Edwards, ei bennaeth yn yr arolygiaeth, y daeth y Gymraeg yn bwnc a allai ennill grant. Bu farw Davies ar 28 Mai 1887, yn ddim ond pedwar deg wyth oed, gan adael gweddw a phlant, ond mabwysiadodd adroddiad 1888 y rhan fwyaf o’r hyn y gofynnodd amdano.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Colegau yng Nghaerdydd a Bangor

    Mae colegau prifysgol yn agor yng Nghaerdydd a Bangor, wedi’u codi’n rhannol gyda cheiniogau a roddwyd gan chwarelwyr, glowyr a chynulleidfaoedd capel.

    Colegau yng Nghaerdydd a Bangor
  2. Dr William Price ac amlosgi

    Mae Dr William Price o Lantrisant yn amlosgi ei fab bychan ar fryn. Mae’r llys yn dyfarnu bod amlosgi yn gyfreithlon, gan agor y ffordd iddo ledled Prydain.

    Dr William Price ac amlosgi
  3. Cymru Fydd

    Sefydlir mudiad Cymru Fydd i ennill ymreolaeth i Gymru. Mae Rhyddfrydwyr ifanc fel Tom Ellis a David Lloyd George yn ymuno.

    Cymru Fydd
  4. Agor y Gyfnewidfa Lo

    Mae’r Gyfnewidfa Lo yn agor yn Sgwâr Mount Stuart, Caerdydd. Ar ei llawr masnachu y pennir pris glo’r byd.

    Agor y Gyfnewidfa Lo

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf