Hanes Cymru / Llenyddiaeth

tua 600–1900

Yr hen destunau Cymraeg

Pob cerdd, chwedl, cronicl, cyfraith a llythyr Cymraeg cynnar, pob un â thudalen: o englynion y Juvencus a’r Gododdin i’r straeon a adroddodd pobl Eryri wrth Edward Lhuyd.

Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Dyma bob testun Cymraeg cynnar a wyddom amdano: y geiriau hynaf a ysgrifennwyd yn Gymraeg, cerddi’r beirdd cyntaf, y llyfrau mawr a’u cadwodd, y chwedlau, y trioedd, yr hanesion, y cyfreithiau a llythyrau’r tywysogion. Mae pob un yn agor ei dudalen ei hun, neu’r dudalen sy’n adrodd ei hanes.

Yn is i lawr, enwir pob cerdd unigol yn Llyfr Aneirin, Llyfr Taliesin, Llyfr Du Caerfyrddin a Llyfr Coch Hergest fesul un, yn y drefn y mae’r golygiadau modern yn eu hargraffu, gyda phob testun arall yn y Llyfr Coch.

  • 133 testun wedi’u henwi
  • 222 cerdd unigol a rhan o’r hen lyfrau
  • 33 tudalen newydd

Chwedlau Cymreig Walter Map

Ysgrifennodd Walter Map, gŵr o’r Mers a alwai’r Cymry yn gydwladwyr iddo, y chwedlau hyn tua 1180 yn ei Fân Chwedlau’r Llyswyr.

Chwedlau Eryri Edward Lhuyd

Yn 1693 ysgrifennodd yr ysgolhaig mawr Edward Lhuyd yr hyn a ddywedodd pobl Eryri wrtho am eu lleoedd.

Pob cerdd o’r hen lyfrau

Y teitlau Cymraeg yw’r rhai y mae’r cerddi’n cael eu hadnabod wrthynt. Mae teitl sy’n ddolen yn agor y dudalen sy’n sôn am y gerdd.

Llyfr Taliesin

Wedi’i ysgrifennu tua 1350 gan un copïydd, mae Llyfr Taliesin yn cadw 57 o gerddi: y caneuon i Urien Rheged a’i fab Owain, darogan Prydain, a cherddi dwfn y bardd a fu mewn llawer rhith.

  1. Prif Gyfarch Taliesin
  2. Marwnad y Milfeib
  3. Buarth Beirdd
  4. Addfwynau Taliesin
  5. Dews Duw
  6. Armes Prydein Fawr
  7. Angar Cyfyndawd
  8. Cad Goddau
  9. Mabgyfreu Taliesin
  10. Daronwy
  11. Cadau Gwallawg
  12. Glaswawd Taliesin
  13. Cadair Taliesin
  14. Cerdd Feib am Lŷr
  15. Cadair Teyrnon
  16. Cadair Ceridwen
  17. Canu y Gwynt
  18. Cychwedl a ddoddyw o Galchfynydd
  19. Canu y Medd
  20. Canu y Cwrw
  21. Edmyg Dinbych
  22. Plaau yr Aifft
  23. Trawsganu Cynan Garwyn
  24. Llath Moesen
  25. Canu y Meirch
  26. Y Gofeisws Byd
  27. Ar Clawr Elfydd
  28. Rhyfeddaf na Chiawr
  29. Ad Duw Meiddad
  30. Preiddeu Annwfn
  31. Gwaith Gwenystrad
  32. Urien Yrechwydd
  33. Eg Gorffowys
  34. Pei Lleas Urien
  35. Gwaith Argoed Llwyfain
  36. Canu i Urien Rheged
  37. Yspeil Taliesin
  38. Rhagoriaeth Gwallawg
  39. Dadolwch Urien
  40. Marwnad Ercwlf
  41. Marwnad Madawg
  42. Marwnad Corroi fab Dairy
  43. Marwnad Dylan Eil Ton
  44. Marwnad Owain ab Urien
  45. Marwnad Aeddon o Fôn
  46. Marwnad Cunedda
  47. Armes Prydein Fechan
  48. Marwnad Uthr Pendragon
  49. Cein Gyfeddwch
  50. Rhydyrchafwy Duw
  51. Y Drindod Dragwyddol
  52. Gwawd Lludd y Mawr
  53. Yn Wir Dymbi Romani Kar
  54. Ymarwar Lludd Bychan
  55. Canu y Byd Mawr
  56. Canu y Byd Bychan
  57. Darogan Cadwaladr

Llyfr Du Caerfyrddin

Y llyfr hynaf a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg, a wnaed yng Nghaerfyrddin tua 1250. Mae ei gerddi’n sôn am Fyrddin a Thaliesin, Arthur a’i wŷr, beddau’r arwyr, y saint, a thywysogion y 1100au.

  1. Ymddiddan Myrddin a Thaliesin
  2. Meigant
  3. Deus Rên
  4. Kervit vrten
  5. Kynaenad keluit
  6. Eneid kid im guneit
  7. Nac im adneirun
  8. Trioedd y Meirch
  9. Moli Duw yn nechrau a diwedd
  10. Gogoneddog Arglwydd, henffych well
  11. Ardwyreaf Tri Trined
  12. Yn enw Domni
  13. Brenhin guirthvin
  14. Mic Dinbych
  15. Dinas Maon
  16. Y Bedwenni
  17. Yr Afallennau
  18. Yr Oianau
  19. Englynion y Beddau
  20. Cyngogion Elaeth
  21. Elaeth a’i cant
  22. Geraint fab Erbin
  23. Duw yn cymorth
  24. Asswynaf nawdd Duw
  25. Tra vom kyd keredd
  26. Du dy farch, du dy gapan
  27. Cyntaf gair a ddywedaf
  28. Gvledic ar bennic
  29. Bendith y Wenwas
  30. Llym awel
  31. Pa Gŵr yw’r Porthor?
  32. Canu Gwallawg
  33. Ymddiddan Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir
  34. Kyd karhwine morva
  35. Ymddiddan Taliesin ac Ugnach
  36. Marwnad Madog ap Maredudd
  37. Ail Farwnad Madog ap Maredudd
  38. Seithennin
  39. Enwau Meibion Llywarch Hen

Cerddi Llyfr Coch Hergest

Y Llyfr Coch, a ysgrifennwyd tua 1400 i Hopcyn ap Tomos o Ynysforgan, yw’r mwyaf o’r hen lyfrau Cymraeg. Dyma ei gerddi am Fyrddin, Llywarch Hen a Heledd, ei benillion natur a’i ganeuon i Dduw.

  1. Cyfoesi Myrddin a Gwenddydd ei Chwaer
  2. Gwasgargerdd Fyrddin yn y Bedd
  3. Peiryan Faban
  4. Eiry mynydd
  5. Bid goch crib ceiliog
  6. Gnawd gwynt o’r deau
  7. Calan gaeaf
  8. Baglawg byddin
  9. Gorwyn blaen onn
  10. Claf Abercuawg
  11. Cân yr Henwr
  12. Pen Urien
  13. Llywarch a Maen
  14. Geraint fab Erbin
  15. Cadwallon
  16. Canu Heledd
  17. Anrheg Urien
  18. Mal rhod yn troi
  19. Mochdaw byd
  20. Llynges Fôn
  21. Crist Iesu, llwyr feddu lleufer
  22. Mor yw gwael gweled
  23. Prif Gyfarch Taliesin
  24. Gosymddaith Llefoed Wynebglawr

Canu Llywarch Hen

Mae englynion Llywarch Hen, hen frenin y Gogledd a gollodd ei bedwar mab ar hugain, ymhlith y cerddi Cymraeg cynnar gorau. Fe’u cedwir yn y Llyfr Coch a’r Llyfr Du.

  1. Llywarch a Gwên
  2. Cân yr Henwr
  3. Urien Rheged
  4. Llywarch a Maen
  5. Gwahodd Llywarch i Lanfawr
  6. Claf Abercuawg
  7. Mechydd ap Llywarch
  8. Enwau Meibion Llywarch Hen
  9. March Gwên
  10. Am Arwdir Eifionydd
  11. Fy newis beth
  12. Ym pedwar prif gas erioed
  13. Ym by v kyd
  14. Am ei Blant

Cerddi i Dduw gan Feirdd y Tywysogion, yn y Llyfr Coch

Tua’i ddiwedd mae’r Llyfr Coch yn cadw cerddi crefyddol tri o Feirdd y Tywysogion, a ganwyd yn y 1200au: Elidir Sais, Meilyr ap Gwalchmai, ŵyr Meilyr Brydydd, a Madog ap Gwallter, y mae ei gân i eni Crist yn un o’r cerddi harddaf yn Gymraeg.

  1. Elidir Sais: ‘Mawr awr y dawn a ddyfu’
  2. Elidir Sais: ‘Er mab cyfarchaf…’
  3. Elidir Sais: ‘Gorau yw i ddyn…’
  4. Elidir Sais: ‘Goganawl arglwydd’
  5. Meilyr ap Gwalchmai: ‘Cyfarchaf i Dduw dwyfawl weini’
  6. Meilyr ap Gwalchmai: ‘Ambo y gan Dduw ambo trugaredd’
  7. Meilyr ap Gwalchmai: ‘Eiddaf oedd…’
  8. Meilyr ap Gwalchmai: ‘Duw Arglwydd, erglyw dy foliant’
  9. Meilyr ap Gwalchmai: ‘Rhên rieddog…’
  10. Meilyr ap Gwalchmai: ‘Difri diwrnod’
  11. Meilyr ap Gwalchmai: ‘Gorau gwaredred…’
  12. Meilyr ap Gwalchmai: ‘Eidduniant i ddyn…’
  13. Meilyr ap Gwalchmai: ‘Einioes enrhydedd…’
  14. Meilyr ap Gwalchmai: ‘Gair garwffraeth…’
  15. Meilyr ap Gwalchmai: ‘Yn hyd yn hedwch…’
  16. Madog ap Gwallter: ‘Mab a rodded’

Popeth arall yn Llyfr Coch Hergest

Wrth ochr ei gerddi mae’r Llyfr Coch yn dal llyfrgell gyfan yn Gymraeg: hanesion, chwedlau, rheolau iechyd, diarhebion a gramadeg i feirdd. Yn y drefn y maent yn y llyfr:

  1. Ystorya Dared
  2. Ystorya Brenhinedd y Brytanyeit
  3. Brut y Tywysogion
  4. Gildas hen broffwyd y Brytaniaid
  5. Dechrau cantrefi a’u cymydau
  6. Cronicl Turpin
  7. Rhamant Otfel
  8. Cân Rolant
  9. Delw’r Byd
  10. Cronicl byr
  11. Hen draethawd ar hwsmonaeth
  12. Chwedlau Seith Doethon Rufein
  13. Breuddwyd Rhonabwy
  14. Proffwydoliaeth Sibli Ddoeth
  15. Cyfoesi Myrddin a’r Wasgargerdd
  16. Sant Awstin am dewder y ddaear
  17. Proffwydoliaeth yr Eryr
  18. Tri dyn a gawsant gampau Adda
  19. Pan aeth llu Llychlyn
  20. Trioedd Ynys Prydain
  21. Trioedd y Meirch
  22. Enwau Ynys Prydain
  23. Pererindod Siarlymaen
  24. Chwedl Iarlles y Ffynnon
  25. Peredur fab Efrog
  26. Breuddwyd Macsen
  27. Cyfranc Lludd a Llefelys
  28. Pedair Cainc y Mabinogi
  29. Geraint fab Erbin
  30. Culhwch ac Olwen
  31. Ystorya Bown de Hamtwn
  32. Meddygon Myddfai
  33. Y Misoedd
  34. Gollwng gwaed
  35. Meddyginiaethau
  36. Campau’r cennin
  37. Llythyr Aristotlys at Alecsander
  38. Diarhebion Cymraeg
  39. O’r ddaear hyd at y lloer
  40. Brut y Saeson
  41. O oes Gwrtheyrn hyd y Brenin Ieuan
  42. Cerddi’r Llyfr Coch (a enwir uchod)
  43. Cymdeithas Amlyn ac Amig
  44. Gramadeg y Penceirddiaid, gan Einion Offeiriad
  45. Cerddi i Dduw gan Feirdd y Tywysogion (a enwir uchod)

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf