

tua 600–1900
Yr hen destunau Cymraeg
Pob cerdd, chwedl, cronicl, cyfraith a llythyr Cymraeg cynnar, pob un â thudalen: o englynion y Juvencus a’r Gododdin i’r straeon a adroddodd pobl Eryri wrth Edward Lhuyd.
Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Dyma bob testun Cymraeg cynnar a wyddom amdano: y geiriau hynaf a ysgrifennwyd yn Gymraeg, cerddi’r beirdd cyntaf, y llyfrau mawr a’u cadwodd, y chwedlau, y trioedd, yr hanesion, y cyfreithiau a llythyrau’r tywysogion. Mae pob un yn agor ei dudalen ei hun, neu’r dudalen sy’n adrodd ei hanes.
Yn is i lawr, enwir pob cerdd unigol yn Llyfr Aneirin, Llyfr Taliesin, Llyfr Du Caerfyrddin a Llyfr Coch Hergest fesul un, yn y drefn y mae’r golygiadau modern yn eu hargraffu, gyda phob testun arall yn y Llyfr Coch.
- 133 testun wedi’u henwi
- 222 cerdd unigol a rhan o’r hen lyfrau
- 33 tudalen newydd
Hen lyfrau Cymru → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol → Llenyddiaeth Cymru →
Yr Hen Gymraeg ysgrifenedig hynaf
Cyn llyfrau mawr yr Oesoedd Canol, roedd y Gymraeg eisoes yn cael ei hysgrifennu: penillion ar ymylon llyfrau Lladin, nodiadau rhwng y llinellau, geiriau wedi’u torri mewn carreg.
Englynion y Juvencus The Juvencus englynion
Englyn ffon Padarn The englyn on Padarn’s staff
Eiry mynydd: englyn Hen Gymraeg Snow on the mountain: an Old Welsh englyn
Cofnod Surexit yn Efengylau Teilo The Surexit memorandum in the St Chad Gospels
Breint Teilo Breint Teilo, the privilege of Teilo
Darn y Cyfrifiadur The Computus Fragment
Y nodiadau Cymraeg ar bwysau a mesurau The Welsh notes on weights and measures
Carreg Tywyn The Tywyn stone
Colofn Eliseg The Pillar of ElisegY llyfrau mawr
Y llawysgrifau a gadwodd gerddi a chwedlau’r Cymry. Enwir pob cerdd unigol ynddynt yn is i lawr y dudalen hon.
Y Mabinogion
Un chwedl ar ddeg fawr Cymru’r Oesoedd Canol, pob un â’i chanllaw ei hun.
Pwyll Pendefig Dyfed Pwyll, Prince of Dyfed
Branwen ferch Llŷr Branwen, daughter of Llŷr
Manawydan fab Llŷr Manawydan, son of Llŷr
Math fab Mathonwy Math, son of Mathonwy
Cyfranc Lludd a Llefelys Lludd and Llefelys
Breuddwyd Macsen Wledig The Dream of Macsen Wledig
Culhwch ac Olwen Culhwch and Olwen
Breuddwyd Rhonabwy The Dream of Rhonabwy
Owain, neu Iarlles y Ffynnon Owain, or the Lady of the Fountain
Geraint fab Erbin Geraint, son of ErbinRhagor o chwedlau’r hen Gymry
Chwedlau byrrach a gadwyd yn y llawysgrifau wrth ochr y Mabinogion: am Arthur, Taliesin, Maelgwn ac arwyr y Gogledd.
Twyll Huan The deceiving of Huan
Arthur a Chaledfwlch Arthur and Caledfwlch
Cladedigaeth Arthur The burial of Arthur
Yr Olew Bendigaid The Holy Oil
Hanes Taliesin The Tale of Taliesin
Clustiau March King March’s ears
Trystan ac Esyllt Trystan and Esyllt
Urien a Modron Urien and Modron
Buchedd Collen The Life of Collen
Myrddin Wyllt Myrddin the Wild
Arthur a Huail fab Caw Arthur and Huail son of Caw
Am ddewis brenin How Maelgwn became king
Breiniau Arfon The privileges of Arfon
Marwnad Drudwas The death of Drudwas
Marwolaeth Maelgwn Gwynedd The death of Maelgwn Gwynedd
Achos brwydr Arfderydd The cause of the battle of Arfderydd
Ateb Dunod The answer of Dunod
Araith Iolo Goch Iolo Goch’s speech
Yr Anifeiliaid Hynaf The oldest animalsChwedlau o dramor, yn Gymraeg
Rhoddodd ysgolheigion Cymru’r Oesoedd Canol storïau mawr Ewrop yn Gymraeg: y Saith Doethion, Siarlymaen a Rolant, y Greal Sanctaidd, Bown, Troelus.
Chwedlau Seith Doethon Rufein The Seven Sages of Rome
Proffwydoliaeth Sibli Ddoeth The Prophecy of the Sibyl
Cronicl Turpin The Chronicle of Turpin
Rhamant Otfel The Romance of Otuel
Cân Rolant The Song of Roland
Pererindod Siarlymaen The Pilgrimage of Charlemagne
Cymdeithas Amlyn ac Amig Amlyn and Amig
Y Seint Greal The Holy Grail
Ystorya Bown de Hamtwn Bevis of Hampton
Gwlad Ieuan Fendigaid The Land of Prester John
Troelus a Chresyd Troilus and CressidaChwedlau Cymreig Walter Map
Ysgrifennodd Walter Map, gŵr o’r Mers a alwai’r Cymry yn gydwladwyr iddo, y chwedlau hyn tua 1180 yn ei Fân Chwedlau’r Llyswyr.
Chwedlau Eryri Edward Lhuyd
Yn 1693 ysgrifennodd yr ysgolhaig mawr Edward Lhuyd yr hyn a ddywedodd pobl Eryri wrtho am eu lleoedd.
Straeon y Tylwyth Teg gan Glasynys
Casglodd Owen Wynne Jones, Glasynys, mab i chwarelwr o Rostryfan, straeon tylwyth teg Eryri yn y 1860au.
Cerddi byrion a dywediadau doeth
Englynion a chanu gwirebol: misoedd y flwyddyn, beddau’r arwyr, arwyddion y tywydd, dywediadau’r doethion.
Peiryan Faban Peiryan Faban, a poem in the voice of Myrddin
Coronog Faban Coronog Faban, the crowned child
Ymddiddan Arthur a’r Eryr Arthur and the eagle
Marwnad Duran The death of Duran son of Arthur
Ymddiddan Melwas a Gwenhwyfar Melwas and Gwenhwyfar
Englynion Cad Goddau The stanzas of the Battle of the Trees
Englynion y Clywaid The stanzas of ‘Have you heard?’
Englynion y Misoedd The stanzas of the months
Englynion y Beddau The stanzas of the graves
Clywais garan I heard a crane
Y Bidiau The Bidiau
Marwnad Cynddylan The death of Cynddylan
Moliant Cadwallon In praise of Cadwallon
Gofara Braint The flood of the Braint
Cyssul Addaon The counsel of Addaon
Arwyddion y flwyddyn The signs of the year
Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain The Thirteen Treasures of the Island of Britain
Corn Brân Galed o’r Gogledd The horn of Brân Galed
Gweddi i Wyn ap Nudd A charm to Gwyn ap NuddYr hanesion
Ystorya Dared The history of Dares the Phrygian
Brut y Brenhinedd The history of the kings of Britain
Brut y Tywysogion The chronicle of the princes
Brut Tysilio The Brut of Tysilio
Hanes Gruffudd ap Cynan The history of Gruffudd ap Cynan
O oes Gwrtheyrn hyd y Brenin Ieuan From Vortigern to King John
Cronicl y Chwe Oes Elis Gruffydd’s chronicle of the six ages
Ystorie KymruLlythyrau’r tywysogion
Llywelyn ab Iorwerth at Stephen de Segrave Llywelyn ab Iorwerth to Stephen de Segrave
Llythyr Pennal The Pennal letter
Owain Glyndŵr at frenin yr Alban Owain Glyndŵr to the king of Scotland
Owain Glyndŵr at arglwyddi Iwerddon Owain Glyndŵr to the lords of Ireland
Annales Oweni Glyndwr The annals of Owain GlyndŵrPob cerdd o’r hen lyfrau
Y teitlau Cymraeg yw’r rhai y mae’r cerddi’n cael eu hadnabod wrthynt. Mae teitl sy’n ddolen yn agor y dudalen sy’n sôn am y gerdd.
Llyfr Aneirin
Llyfr bach a ysgrifennwyd tua 1265, yn cadw’r gerdd hir hynaf yn Gymraeg: Y Gododdin, cân gwŷr Gododdin a farchogodd i Gatraeth, gyda’r pedair gwarchan sy’n perthyn iddi.
- Y Gododdin: penillion y llaw gyntaf (testun A)
- Y Gododdin: penillion hŷn yr ail law (testun B)
- Pais Dinogad
- Gwarchan Tudfwlch
- Gwarchan Adebon
- Gwarchan Cynfelyn
- Gwarchan Maelderw
- Englynion y Misoedd (a enwir ar Aneirin mewn llyfrau diweddarach)
- Ymddiddan y sant a Chybi (a enwir ar Aneirin mewn llyfrau diweddarach)
Llyfr Taliesin
Wedi’i ysgrifennu tua 1350 gan un copïydd, mae Llyfr Taliesin yn cadw 57 o gerddi: y caneuon i Urien Rheged a’i fab Owain, darogan Prydain, a cherddi dwfn y bardd a fu mewn llawer rhith.
- Prif Gyfarch Taliesin
- Marwnad y Milfeib
- Buarth Beirdd
- Addfwynau Taliesin
- Dews Duw
- Armes Prydein Fawr
- Angar Cyfyndawd
- Cad Goddau
- Mabgyfreu Taliesin
- Daronwy
- Cadau Gwallawg
- Glaswawd Taliesin
- Cadair Taliesin
- Cerdd Feib am Lŷr
- Cadair Teyrnon
- Cadair Ceridwen
- Canu y Gwynt
- Cychwedl a ddoddyw o Galchfynydd
- Canu y Medd
- Canu y Cwrw
- Edmyg Dinbych
- Plaau yr Aifft
- Trawsganu Cynan Garwyn
- Llath Moesen
- Canu y Meirch
- Y Gofeisws Byd
- Ar Clawr Elfydd
- Rhyfeddaf na Chiawr
- Ad Duw Meiddad
- Preiddeu Annwfn
- Gwaith Gwenystrad
- Urien Yrechwydd
- Eg Gorffowys
- Pei Lleas Urien
- Gwaith Argoed Llwyfain
- Canu i Urien Rheged
- Yspeil Taliesin
- Rhagoriaeth Gwallawg
- Dadolwch Urien
- Marwnad Ercwlf
- Marwnad Madawg
- Marwnad Corroi fab Dairy
- Marwnad Dylan Eil Ton
- Marwnad Owain ab Urien
- Marwnad Aeddon o Fôn
- Marwnad Cunedda
- Armes Prydein Fechan
- Marwnad Uthr Pendragon
- Cein Gyfeddwch
- Rhydyrchafwy Duw
- Y Drindod Dragwyddol
- Gwawd Lludd y Mawr
- Yn Wir Dymbi Romani Kar
- Ymarwar Lludd Bychan
- Canu y Byd Mawr
- Canu y Byd Bychan
- Darogan Cadwaladr
Llyfr Du Caerfyrddin
Y llyfr hynaf a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg, a wnaed yng Nghaerfyrddin tua 1250. Mae ei gerddi’n sôn am Fyrddin a Thaliesin, Arthur a’i wŷr, beddau’r arwyr, y saint, a thywysogion y 1100au.
- Ymddiddan Myrddin a Thaliesin
- Meigant
- Deus Rên
- Kervit vrten
- Kynaenad keluit
- Eneid kid im guneit
- Nac im adneirun
- Trioedd y Meirch
- Moli Duw yn nechrau a diwedd
- Gogoneddog Arglwydd, henffych well
- Ardwyreaf Tri Trined
- Yn enw Domni
- Brenhin guirthvin
- Mic Dinbych
- Dinas Maon
- Y Bedwenni
- Yr Afallennau
- Yr Oianau
- Englynion y Beddau
- Cyngogion Elaeth
- Elaeth a’i cant
- Geraint fab Erbin
- Duw yn cymorth
- Asswynaf nawdd Duw
- Tra vom kyd keredd
- Du dy farch, du dy gapan
- Cyntaf gair a ddywedaf
- Gvledic ar bennic
- Bendith y Wenwas
- Llym awel
- Pa Gŵr yw’r Porthor?
- Canu Gwallawg
- Ymddiddan Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir
- Kyd karhwine morva
- Ymddiddan Taliesin ac Ugnach
- Marwnad Madog ap Maredudd
- Ail Farwnad Madog ap Maredudd
- Seithennin
- Enwau Meibion Llywarch Hen
Cerddi Llyfr Coch Hergest
Y Llyfr Coch, a ysgrifennwyd tua 1400 i Hopcyn ap Tomos o Ynysforgan, yw’r mwyaf o’r hen lyfrau Cymraeg. Dyma ei gerddi am Fyrddin, Llywarch Hen a Heledd, ei benillion natur a’i ganeuon i Dduw.
- Cyfoesi Myrddin a Gwenddydd ei Chwaer
- Gwasgargerdd Fyrddin yn y Bedd
- Peiryan Faban
- Eiry mynydd
- Bid goch crib ceiliog
- Gnawd gwynt o’r deau
- Calan gaeaf
- Baglawg byddin
- Gorwyn blaen onn
- Claf Abercuawg
- Cân yr Henwr
- Pen Urien
- Llywarch a Maen
- Geraint fab Erbin
- Cadwallon
- Canu Heledd
- Anrheg Urien
- Mal rhod yn troi
- Mochdaw byd
- Llynges Fôn
- Crist Iesu, llwyr feddu lleufer
- Mor yw gwael gweled
- Prif Gyfarch Taliesin
- Gosymddaith Llefoed Wynebglawr
Canu Llywarch Hen
Mae englynion Llywarch Hen, hen frenin y Gogledd a gollodd ei bedwar mab ar hugain, ymhlith y cerddi Cymraeg cynnar gorau. Fe’u cedwir yn y Llyfr Coch a’r Llyfr Du.
Canu Myrddin
Y cerddi a leferir yn llais Myrddin, bardd Gwenddolau a ffodd i goed Celyddon wedi brwydr Arfderydd, a’r cerddi a’r chwedlau amdano.
Taliesin mewn llyfrau eraill
Mae Taliesin yn llefaru mewn cerddi a gadwyd y tu allan i’w lyfr ei hun hefyd, ac adroddwyd hanes ei eni yn Gymraeg am ganrifoedd.
Cerddi i Dduw gan Feirdd y Tywysogion, yn y Llyfr Coch
Tua’i ddiwedd mae’r Llyfr Coch yn cadw cerddi crefyddol tri o Feirdd y Tywysogion, a ganwyd yn y 1200au: Elidir Sais, Meilyr ap Gwalchmai, ŵyr Meilyr Brydydd, a Madog ap Gwallter, y mae ei gân i eni Crist yn un o’r cerddi harddaf yn Gymraeg.
- Elidir Sais: ‘Mawr awr y dawn a ddyfu’
- Elidir Sais: ‘Er mab cyfarchaf…’
- Elidir Sais: ‘Gorau yw i ddyn…’
- Elidir Sais: ‘Goganawl arglwydd’
- Meilyr ap Gwalchmai: ‘Cyfarchaf i Dduw dwyfawl weini’
- Meilyr ap Gwalchmai: ‘Ambo y gan Dduw ambo trugaredd’
- Meilyr ap Gwalchmai: ‘Eiddaf oedd…’
- Meilyr ap Gwalchmai: ‘Duw Arglwydd, erglyw dy foliant’
- Meilyr ap Gwalchmai: ‘Rhên rieddog…’
- Meilyr ap Gwalchmai: ‘Difri diwrnod’
- Meilyr ap Gwalchmai: ‘Gorau gwaredred…’
- Meilyr ap Gwalchmai: ‘Eidduniant i ddyn…’
- Meilyr ap Gwalchmai: ‘Einioes enrhydedd…’
- Meilyr ap Gwalchmai: ‘Gair garwffraeth…’
- Meilyr ap Gwalchmai: ‘Yn hyd yn hedwch…’
- Madog ap Gwallter: ‘Mab a rodded’
Popeth arall yn Llyfr Coch Hergest
Wrth ochr ei gerddi mae’r Llyfr Coch yn dal llyfrgell gyfan yn Gymraeg: hanesion, chwedlau, rheolau iechyd, diarhebion a gramadeg i feirdd. Yn y drefn y maent yn y llyfr:
- Ystorya Dared
- Ystorya Brenhinedd y Brytanyeit
- Brut y Tywysogion
- Gildas hen broffwyd y Brytaniaid
- Dechrau cantrefi a’u cymydau
- Cronicl Turpin
- Rhamant Otfel
- Cân Rolant
- Delw’r Byd
- Cronicl byr
- Hen draethawd ar hwsmonaeth
- Chwedlau Seith Doethon Rufein
- Breuddwyd Rhonabwy
- Proffwydoliaeth Sibli Ddoeth
- Cyfoesi Myrddin a’r Wasgargerdd
- Sant Awstin am dewder y ddaear
- Proffwydoliaeth yr Eryr
- Tri dyn a gawsant gampau Adda
- Pan aeth llu Llychlyn
- Trioedd Ynys Prydain
- Trioedd y Meirch
- Enwau Ynys Prydain
- Pererindod Siarlymaen
- Chwedl Iarlles y Ffynnon
- Peredur fab Efrog
- Breuddwyd Macsen
- Cyfranc Lludd a Llefelys
- Pedair Cainc y Mabinogi
- Geraint fab Erbin
- Culhwch ac Olwen
- Ystorya Bown de Hamtwn
- Meddygon Myddfai
- Y Misoedd
- Gollwng gwaed
- Meddyginiaethau
- Campau’r cennin
- Llythyr Aristotlys at Alecsander
- Diarhebion Cymraeg
- O’r ddaear hyd at y lloer
- Brut y Saeson
- O oes Gwrtheyrn hyd y Brenin Ieuan
- Cerddi’r Llyfr Coch (a enwir uchod)
- Cymdeithas Amlyn ac Amig
- Gramadeg y Penceirddiaid, gan Einion Offeiriad
- Cerddi i Dduw gan Feirdd y Tywysogion (a enwir uchod)
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

















