Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Wedi’i gadw yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400

O oes Gwrtheyrn hyd y Brenin Ieuan

Cronicl Cymraeg byr sy’n cyfrif y blynyddoedd o Wrtheyrn i Faddon, Camlan, Arfderydd, Hywel Dda a’r tywysogion, hyd 1211.

Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Cedwir ynLlyfr Coch Hergest, colofnau 1020–1022, tua 1400
Agor‘O oes Gwrtheyrn Gwrthenau hyd waith Baddon…’
Cwmpasuo Wrtheyrn hyd 1211
Argraffwydgan John Rhŷs a J. Gwenogvryn Evans, The Text of the Bruts, 1890

Cyn y Brutiau roedd croniclau byrion, rhestrau a gyfrifai’r blynyddoedd o un digwyddiad mawr i’r nesaf fel y gellid cadw trefn ar y gorffennol. Mae Llyfr Coch Hergest yn cadw un yn Gymraeg, yn dechrau yn oes Gwrtheyrn ac yn gorffen yn nyddiau Llywelyn ab Iorwerth.

Cyfrif y blynyddoedd

O Wrtheyrn hyd Faddon128 o flynyddoedd: ‘yd ymladdodd Arthur a’i heniaid â’r Saeson, ac y gorfu Arthur a’i heniaid’
O Faddon hyd Gamlan22 o flynyddoedd
O Gamlan hyd farw Maelgwn10 mlynedd
Hyd waith Arfderydd7 mlynedd, ‘pan las Gwrgi a Pheredur’
Hyd fynd Cadwaladr i Rufain48 o flynyddoedd wedi gwaith Meigen
Hyd y tân o’r nef yn Negannwyyn oes Owain ap Maredudd
Hyd daith Hywel Dda i Rufainyna 19 mlynedd hyd ei farw
Hyd waith Machawypan orfu Gruffudd ap Llywelyn, ac y las esgob y Saeson
Hyd waith Mynydd Carnpan orfu Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr
Hyd eni Llywelyn ab Iorwerthdwy flynedd a hanner wedi marw Owain Gwynedd

Golwg Gymreig ar y gorffennol

Mae’r cronicl yn adrodd hanes Cymru wrth gerrig milltir Cymreig. Buddugoliaeth Arthur ym Maddon yw ei ddyddiad mawr cyntaf. Mae’n cyfrif y blynyddoedd wrth farwolaethau a buddugoliaethau Maelgwn, Cadwaladr, Merfyn Frych, Rhodri Mawr, Hywel Dda, Gruffudd ap Llywelyn, Gruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd, ac mae’n gorffen gyda Llywelyn ab Iorwerth, tywysog ei ddydd ei hun, yn mynd i Rufain ac yn ymladd dros ei wlad. Mae’r tabl yn y Llyfr Coch yn hanes cyfan Cymru mewn ychydig gannoedd o eiriau.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf