Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

y ddegfed ganrif; copïau tua 1100–1288

Annales Cambriae

Cronicl hynaf Cymru, a gadwyd yn Nhyddewi: brwydr Baddon a gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur, marwolaethau Maelgwn, Rhodri Mawr a Hywel Dda.

Llun: Anodau Cymru yn Harley 3859, y copi hynaf o Hanes y Brythoniaid · Medieval scribe; British Library, Harley MS 3859, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Cadwydyn Nhyddewi, flwyddyn ar ôl blwyddyn, hyd y ddegfed ganrif
Copi hynafy Llyfrgell Brydeinig, Harley MS 3859, tua 1100
Copïau eraillyr Archifau Gwladol (E 164/1) a’r Llyfrgell Brydeinig (Cotton Domitian A. i), diwedd y drydedd ganrif ar ddeg
IaithLladin

Blwyddlyfr y Brythoniaid

Yr Annales Cambriae, Anodau Cymru, yw cronicl hynaf Cymru: rhestr o flynyddoedd, gyda llinell wrth rai ohonynt am y pethau pwysicaf, marwolaethau brenhinoedd a saint, brwydrau, pla a gaeafau caled. Fe’u cadwyd gan glerigwyr Tyddewi, ac maent wedi goroesi mewn tair llawysgrif ganoloesol.

Arthur yn yr anodau

Mae dau o’u cofnodion ymhlith y llinellau enwocaf yn hanes Prydain. Wrth y flwyddyn 516 ysgrifennwyd: ‘Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur groes ein Harglwydd Iesu Grist ar ei ysgwyddau dridiau a theirnos, a’r Brythoniaid a orfu.’ Wrth 537: ‘Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd; a bu marwolaeth fawr ym Mhrydain ac yn Iwerddon.’ Dyma’r cofnod hynaf o Arthur mewn cronicl, wedi’i osod i lawr gan y Brythoniaid eu hunain.

Wrth ochr Arthur saif enwau mawr eraill canrifoedd cyntaf Cymru: marwolaeth Dewi, pla mawr 547 ‘pan fu farw Maelgwn, brenin Gwynedd’, marwolaeth Rhodri Mawr yn nwylo’r Saeson, ac yn 950 marwolaeth Hywel, ‘brenin y Brythoniaid’.

Anodau Cymru yn Harley 3859: ‘marwolaeth fawr ym Mhrydain, pan fu farw Cadwaladr fab Cadwallon’
Anodau Cymru yn Harley 3859: ‘marwolaeth fawr ym Mhrydain, pan fu farw Cadwaladr fab Cadwallon’ · Llun: Medieval scribe; British Library, Harley MS 3859, Public domain, Wikimedia Commons

Y tair llawysgrif

Ysgrifennwyd y copi hynaf, testun A, tua 1100 ar bedair dalen o lawysgrif Harley 3859 yn y Llyfrgell Brydeinig, gyda Hanes y Brythoniaid ac achau brenhinoedd Cymru. Mae ei gofnod olaf ar gyfer 954, felly fe’i lluniwyd yn ail hanner y ddegfed ganrif, yn nyddiau Owain ap Hywel Dda.

Ysgrifennwyd testun B, yn yr Archifau Gwladol yn Kew, ar ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg, yn abaty Sistersaidd Nedd yn ôl pob tebyg, ac mae’n rhedeg hyd 1286. Ysgrifennwyd testun C, yng nghasgliad Cotton y Llyfrgell Brydeinig, yn Nhyddewi ac mae’n rhedeg hyd 1288. Mae’r ddau’n dwyn y stori ymlaen drwy oes y tywysogion, a hwy yw’r gwreiddiau y tyfodd croniclau Cymru, y Brutiau, ohonynt.

Croniclau Hendy-gwyn

Ysgrifennwyd dau gronicl arall o’r un teulu, testunau D ac E, yn abaty Sistersaidd Hendy-gwyn yn niwedd y 1200au, ac fe’u cedwir heddiw yn Llyfrgell Eglwys Gadeiriol Caerwysg. Mae un yn rhedeg hyd 1285, a’r llall, y Cronica de Wallia, yn cwmpasu’r blynyddoedd 1190 i 1266.

Mewn print

Argraffodd John Williams ab Ithel yr anodau yn 1860, cyhoeddodd Egerton Phillimore destun A gyda’r achau Hen Gymraeg yn Y Cymmrodor yn 1888, a gosododd David Dumville destunau A, B ac C ochr yn ochr yn 2002.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf