

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
y ddegfed ganrif; copïau tua 1100–1288
Annales Cambriae
Cronicl hynaf Cymru, a gadwyd yn Nhyddewi: brwydr Baddon a gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur, marwolaethau Maelgwn, Rhodri Mawr a Hywel Dda.
Llun: Anodau Cymru yn Harley 3859, y copi hynaf o Hanes y Brythoniaid · Medieval scribe; British Library, Harley MS 3859, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Cadwyd | yn Nhyddewi, flwyddyn ar ôl blwyddyn, hyd y ddegfed ganrif |
|---|---|
| Copi hynaf | y Llyfrgell Brydeinig, Harley MS 3859, tua 1100 |
| Copïau eraill | yr Archifau Gwladol (E 164/1) a’r Llyfrgell Brydeinig (Cotton Domitian A. i), diwedd y drydedd ganrif ar ddeg |
| Iaith | Lladin |
Blwyddlyfr y Brythoniaid
Yr Annales Cambriae, Anodau Cymru, yw cronicl hynaf Cymru: rhestr o flynyddoedd, gyda llinell wrth rai ohonynt am y pethau pwysicaf, marwolaethau brenhinoedd a saint, brwydrau, pla a gaeafau caled. Fe’u cadwyd gan glerigwyr Tyddewi, ac maent wedi goroesi mewn tair llawysgrif ganoloesol.FfynhonnellAnnales Cambriae ↗Wicipedia (Saesneg)Testun A: Harley 3859, ff. 190r–193r, llaw o tua 1100–1130, cofnod olaf 954; testun B: yr Archifau Gwladol E 164/1, diwedd y 13eg ganrif, Nedd yn ôl pob tebyg, hyd 1286; testun C: Cotton Domitian A. i, Tyddewi, diwedd y 13eg ganrif, hyd 1288. Baddon ym mlwyddyn 72 (516), Camlan ym mlwyddyn 93 (537).
Arthur yn yr anodau
Mae dau o’u cofnodion ymhlith y llinellau enwocaf yn hanes Prydain. Wrth y flwyddyn 516 ysgrifennwyd: ‘Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur groes ein Harglwydd Iesu Grist ar ei ysgwyddau dridiau a theirnos, a’r Brythoniaid a orfu.’ Wrth 537: ‘Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd; a bu marwolaeth fawr ym Mhrydain ac yn Iwerddon.’ Dyma’r cofnod hynaf o Arthur mewn cronicl, wedi’i osod i lawr gan y Brythoniaid eu hunain.
Wrth ochr Arthur saif enwau mawr eraill canrifoedd cyntaf Cymru: marwolaeth Dewi, pla mawr 547 ‘pan fu farw Maelgwn, brenin Gwynedd’, marwolaeth Rhodri Mawr yn nwylo’r Saeson, ac yn 950 marwolaeth Hywel, ‘brenin y Brythoniaid’.

Y tair llawysgrif
Ysgrifennwyd y copi hynaf, testun A, tua 1100 ar bedair dalen o lawysgrif Harley 3859 yn y Llyfrgell Brydeinig, gyda Hanes y Brythoniaid ac achau brenhinoedd Cymru. Mae ei gofnod olaf ar gyfer 954, felly fe’i lluniwyd yn ail hanner y ddegfed ganrif, yn nyddiau Owain ap Hywel Dda.
Ysgrifennwyd testun B, yn yr Archifau Gwladol yn Kew, ar ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg, yn abaty Sistersaidd Nedd yn ôl pob tebyg, ac mae’n rhedeg hyd 1286. Ysgrifennwyd testun C, yng nghasgliad Cotton y Llyfrgell Brydeinig, yn Nhyddewi ac mae’n rhedeg hyd 1288. Mae’r ddau’n dwyn y stori ymlaen drwy oes y tywysogion, a hwy yw’r gwreiddiau y tyfodd croniclau Cymru, y Brutiau, ohonynt.
Croniclau Hendy-gwyn
Ysgrifennwyd dau gronicl arall o’r un teulu, testunau D ac E, yn abaty Sistersaidd Hendy-gwyn yn niwedd y 1200au, ac fe’u cedwir heddiw yn Llyfrgell Eglwys Gadeiriol Caerwysg. Mae un yn rhedeg hyd 1285, a’r llall, y Cronica de Wallia, yn cwmpasu’r blynyddoedd 1190 i 1266.FfynhonnellAnnales Cambriae ↗Wikipedia (Saesneg)Testun A, Harley 3859, tua 1100–1130; B, yr Archifau Cenedlaethol E 164/1, a ysgrifennwyd yng Nghastell-nedd yn ôl pob tebyg, hyd 1286; C, Cotton Domitian A. i, a ysgrifennwyd yn Nhyddewi, hyd 1288; D ac E yn Llyfrgell Eglwys Gadeiriol Caerwysg MS 3514, a ysgrifennwyd yn abaty Sistersaidd Hendy-gwyn yn niwedd y 13eg ganrif, D hyd 1285 ac E, y Cronica de Wallia, o 1190 hyd 1266; argraffiadau gan John Williams ab Ithel (1860), Egerton Phillimore, gyda’r achau Hen Gymraeg, yn Y Cymmrodor 9 (1888), a David Dumville, testunau A–C ochr yn ochr (2002).
Mewn print
Argraffodd John Williams ab Ithel yr anodau yn 1860, cyhoeddodd Egerton Phillimore destun A gyda’r achau Hen Gymraeg yn Y Cymmrodor yn 1888, a gosododd David Dumville destunau A, B ac C ochr yn ochr yn 2002.FfynhonnellAnnales Cambriae ↗Wikipedia (Saesneg)Testun A, Harley 3859, tua 1100–1130; B, yr Archifau Cenedlaethol E 164/1, a ysgrifennwyd yng Nghastell-nedd yn ôl pob tebyg, hyd 1286; C, Cotton Domitian A. i, a ysgrifennwyd yn Nhyddewi, hyd 1288; D ac E yn Llyfrgell Eglwys Gadeiriol Caerwysg MS 3514, a ysgrifennwyd yn abaty Sistersaidd Hendy-gwyn yn niwedd y 13eg ganrif, D hyd 1285 ac E, y Cronica de Wallia, o 1190 hyd 1266; argraffiadau gan John Williams ab Ithel (1860), Egerton Phillimore, gyda’r achau Hen Gymraeg, yn Y Cymmrodor 9 (1888), a David Dumville, testunau A–C ochr yn ochr (2002).
Hanes y Brythoniaid → Y Brutiau: croniclau Cymru → Arthur → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf




