Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig oedd Arthur, brenin Gwent a Glywysing, dwy deyrnas y de-ddwyrain rhwng afon Tawe ac afon Gwy.FfynhonnellThe Holy KingdomAdrian Gilbert, Alan Wilson a Baram Blackett, Bantam Press, 1998 (Saesneg)Yr achos dros Arthur fel Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Morgannwg, wedi’i osod allan yn llawn. Mae ei enw wedi’i ysgrifennu yn siarteri Llyfr LlandafFfynonellauThe Text of the Book of Llan Dâv ↗J. Gwenogvryn Evans gyda John Rhŷs (gol.), Rhydychen, 1893Testun llawn Liber Landavensis, siarteri brenhinoedd Gwent a Glywysing, lle’r enwir Athrwys fab Meurig. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.The Book of Llandaff ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru, sy’n cadw’r llawysgrif (LlGC llsgr. 17110E) (Saesneg)Y llawysgrif ei hun, a ysgrifennwyd yn Llandaf rhwng tua 1120 ac 1140., mae ei linach wedi’i chofnodi yn yr hen achau brenhinol, ac fe luniwyd pob un o’r ysgrifau cynharaf am Arthur, mewn unrhyw iaith, yng Nghymru neu gan Gymry. Ymhell cyn iddo ddod yn frenin enwocaf Ewrop, brenin y Brythoniaid oedd Arthur, ac mae ei bobl yn dal i fyw yn y wlad a reolodd.
Ei enw yn y siarteri
Athrwys ap Meurig
Ei deyrnasoedd
Gwent a Glywysing, rhwng Tawe a Gwy
Tad
Meurig ap Tewdrig, brenin Gwent a Glywysing
Mam
Onbrawst, merch Gwrgan Fawr, brenin Ergyng
Taid
Tewdrig, brenin, sant a merthyr
Mab
Morgan Mwynfawr
Ei lys
Caerllion ar Wysg, yn ôl traddodiad Cymru
Ei frenhines, yn y straeon Cymraeg
Gwenhwyfar
Ei gleddyf, yn Culhwch ac Olwen
Caledfwlch
Dyddiadau a roddir fel arfer
tua 605 hyd 655
Tŷ brenhinol o saint a rhyfelwyr
Ganed Athrwys i dŷ brenhinol Gwent a Glywysing, teulu y mae’r achau Cymreig yn ei olrhain yn ôl drwy frenhinoedd y de-ddwyrain i’r dyddiau pan adawodd y Rhufeiniaid Brydain. Yn ôl y traddodiad, cafodd Glywysing ei henw oddi wrth y Brenin Glywys, tad Gwynllyw a thaid Sant Cadog. Cafodd Gwent ei henw oddi wrth Venta Silurum, Caer-went, hen brifddinas y Silwriaid, y bobl a ddaliodd eu tir yn erbyn Rhufain am genhedlaeth dan Garadog.
Brenin a ddaeth yn feudwy oedd ei daid, Tewdrig ap Llywarch. Rhoddodd y goron i’w fab Meurig ac aeth i fyw mewn gweddi ymhlith creigiau Tyndyrn. Ond pan groesodd y Saeson afon Gwy i Went, gwisgodd yr hen frenin ei arfwisg eto, marchogaeth ar flaen byddin ei fab a’u gyrru’n ôl wrth ryd Tyndyrn. Clwyfwyd ef yn y frwydr, a bu farw yn y man lle codwyd eglwys er anrhydedd iddo: Merthyr Tewdrig, Mathern. Fe’i cofir yn sant ac yn ferthyr, ac mae ei eglwys yn sefyll o hyd ger glan Hafren.
Priododd Meurig ag Onbrawst, merch Gwrgan Fawr, brenin Ergyng, y deyrnas Gymreig rhwng afonydd Gwy a Mynwy sydd heddiw yn swydd Henffordd, a thrwyddi hi daeth Ergyng i’r teulu. Eu mab hwy oedd Athrwys. Yn y siarteri mae’n sefyll wrth ochr ei dad Meurig yn dyst i roddion o dir i’r eglwys, ac fe’i henwir yn llinach y brenhinoedd.
Ei fab oedd Morgan Mwynfawr, ac yn ôl traddodiad Cymru, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg. Teyrnasodd Ithel fab Morgan a meibion Ithel ar ei ôl, ac am fwy na thri chan mlynedd brenhinoedd y de-ddwyrain oedd etifeddion llinach Arthur.
Y brenin yn y siarteri
Ysgrifennwyd Llyfr Llandaf, Liber Landavensis, yn eglwys gadeiriol Llandaf yn y 1120au a’r 1130au.FfynonellauThe Book of Llandaff ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru, sy’n cadw’r llawysgrif (LlGC llsgr. 17110E) (Saesneg)Y llawysgrif ei hun, a ysgrifennwyd yn Llandaf rhwng tua 1120 ac 1140.The Text of the Book of Llan Dâv ↗J. Gwenogvryn Evans gyda John Rhŷs (gol.), Rhydychen, 1893Testun llawn Liber Landavensis, siarteri brenhinoedd Gwent a Glywysing, lle’r enwir Athrwys fab Meurig. Am ddim i’w ddarllen ar-lein. Copïodd y clerigwyr iddo tua 150 o siarteri: cofnodion o roddion tir a wnaed i esgobion y de-ddwyrain gan ei brenhinoedd, o oes y saint hyd yr unfed ganrif ar ddeg. Mae pob siarter yn enwi’r brenin a roddodd y tir, yr esgob a’i derbyniodd, a’r tystion a safai gerllaw, yn glerigwyr ac yn lleygwyr.
Yma, ymhlith rhoddion ei daid Tewdrig a’i dad Meurig, y mae Athrwys. Mae’r ysgolheigion a astudiodd y siarteri fanylaf, o’r ddeunawfed ganrif hyd heddiw, wedi’u defnyddio i osod allan linach brenhinoedd Gwent a Glywysing genhedlaeth wrth genhedlaeth, ac mae Athrwys yn sefyll yn ei chanol, yn fab i Feurig ac yn dad i Forgan. Mae’r llyfr ei hun wedi goroesi, ac fe’i cedwir heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth.
Pam y cred Cymru mai Arthur oedd Athrwys
Yr enw yw’r rheswm cyntaf: mae Athrwys, Arthwys ac Arthur yn agos iawn at ei gilydd. Y lle yw’r ail. Mae’r adroddiadau hynaf yn gosod llys Arthur yng Nghaerllion ar Wysg, ac roedd Caerllion yng nghanol teyrnas Meurig. Y saint yw’r trydydd. Mae Bucheddau saint y de-ddwyrain, a ysgrifennwyd yn Llancarfan ac yn eglwysi Morgannwg, yn dod ag Arthur at eu drysau dro ar ôl tro, ac mae Buchedd Illtud yn ei alw’n gefnder i’r sant. Y tir ei hun yw’r pedwerydd. Ar draws Gwent, Morgannwg, Brycheiniog a Dyfed, mae bryniau, meini a llynnoedd wedi dwyn enw Arthur cyhyd ag y mae neb wedi’u cofnodi.
Rhoddodd awduron Gwent a Morgannwg yr achos mewn print yn y ddeunawfed ganrif, ac mae wedi’i arddel yng Nghymru byth er hynny. Yn ein hoes ni gwnaeth Alan Wilson o Gaerdydd a’i bartner Baram Blackett ef yn waith eu bywydau. Gall haneswyr eraill weld pethau’n wahanol.
Y deuddeg brwydr
Ysgrifennwyd yr Historia Brittonum, Hanes y Brythoniaid, yng Ngwynedd tua 829, yn nheyrnasiad y Brenin Merfyn Frych. Dyma’r llyfr hynaf i adrodd am ryfeloedd Arthur, ac mae’n rhoi iddo deitl nad oes neb arall yn ei rannu:
Ymladdodd Arthur yn eu herbyn yn y dyddiau hynny gyda brenhinoedd y Brythoniaid, ond ef ei hun oedd arweinydd y brwydrau.
Historia Brittonum, tua 829
Yna mae’n rhestru ei ddeuddeg buddugoliaeth:
Y gyntaf
wrth aber afon Glein
Yr ail, y drydedd, y bedwaredd a’r bumed
ar afon Dubglas, yn ardal Linnuis
Y chweched
ar afon Bassas
Y seithfed
yng Nghoed Celyddon: Cat Coit Celidon
Yr wythfed
yng Nghastell Guinnion, lle cariodd Arthur ddelw Mair ar ei ysgwyddau
Y nawfed
yn Ninas y Lleng, a leolir gan draddodiad Cymru yng Nghaerllion
Y ddegfed
ar lan afon Tribruit
Yr unfed ar ddeg
ar y bryn a elwir Agned
Y ddeuddegfed
ym Mynydd Baddon
‘Syrthiodd naw cant a thrigain o wŷr mewn un diwrnod dan un rhuthr gan Arthur,’ medd yr Hanes am Faddon, ‘ac ni laddodd neb hwy ond ef ei hun. Ac ym mhob un o’i frwydrau, ef oedd y buddugwr.’
Mae’r un llyfr yn rhestru rhyfeddodau Prydain, ac mae dau ohonynt yn perthyn i Arthur. Ym Muellt, y wlad o gwmpas Llanfair-ym-Muallt, mae carnedd a maen ar ei phen ac ôl pawen ci arno. Fe’i gwnaed, medd y llyfr, gan Gafall, ci Arthur, pan oeddent yn hela’r twrch mawr Troynt, a chododd Arthur y garnedd oddi tano. Cariwch y maen ymaith am ddiwrnod a noson, a bore trannoeth bydd yn ôl ar ei garnedd. Mae’r bryn yn dal i ddwyn yr enw: Corn Gafallt, ger Rhaeadr Gwy. Yn Ergyng, gwlad mam Arthur, mae bedd Amr, mab Arthur, wrth y ffynnon a elwir Llygad Amr. Mesurwch ef mor aml ag y mynnwch, medd y llyfr, ac ni chewch yr un hyd ddwywaith.
Blwyddnodion Cymru
Cadwyd yr Annales Cambriae, Blwyddnodion Cymru, yn Nhyddewi, a’u casglu ynghyd yn y ddegfed ganrif. Ymhlith marwolaethau brenhinoedd a saint maent yn cofnodi dwy o frwydrau Arthur:
Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair noson ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a fu’n fuddugol.
Annales Cambriae, y flwyddyn a gyfrifir fel arfer yn 516
Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd; a bu haint ym Mhrydain ac yn Iwerddon.
Annales Cambriae, y flwyddyn a gyfrifir fel arfer yn 537
Y beirdd
Mae’r farddoniaeth Gymraeg hynaf yn adnabod Arthur fel mesur arwr. Yn Y Gododdin, marwnad fawr Aneirin i’r rhyfelwyr a farchogodd o Ddin Eidyn i Gatraeth tua 600, mae’r bardd yn canmol Gwawrddur, a borthai frain duon ar fur y gaer, ‘ceni bei ef Arthur’, er nad Arthur ydoedd. Ni ellid rhoi uwch clod: gallai gŵr fod yn ddewr, ond un Arthur yn unig a fu.
Ym marwnad Geraint fab Erbin, saif y bardd ar faes Llongborth:
Yn Llongborth y gwelais i Arthur, gwŷr dewr a gymynent â dur; ymherodr, llywiawdr llafur.
Marwnad Geraint fab Erbin, yn Llyfr Du Caerfyrddin
Yn ‘Pa ŵr yw’r porthor?’, hefyd yn y Llyfr Du, saif Arthur wrth borth caer ac enwi ei ryfelwyr i’r porthor, Glewlwyd Gafaelfawr: Cai Wyn, Bedwyr, Manawydan fab Llŷr, Mabon fab Modron. Yn Preiddeu Annwfn, yn Llyfr Taliesin, mae Arthur yn hwylio yn ei long Prydwen i’r Arallfyd i ennill pair hud. Ac yn Englynion y Beddau mae’r bardd yn dweud ble mae arwyr Prydain yn gorwedd, ac yna’n dweud am Arthur yn unig: ‘anoeth bid bet y Arthur’, rhyfeddod byd yw bedd Arthur.
Y Trioedd
Trioedd Ynys Prydain yw rhestrau cof y beirdd Cymraeg, ac arwyr yr ynys wedi’u gosod yn drioedd. Saif Arthur uwch eu pennau. Mae’r triawd cyntaf un yn enwi tair gorsedd frenhinol yr ynys, a’r gyntaf oll yng Nghymru:
Arthur yn Ben Teyrnedd ym Mynyw, a Dewi yn Ben Esgob, a Maelgwn Gwynedd yn Ben Henuriad.
Trioedd Ynys Prydain, y triawd cyntaf
Pan enwa’r Trioedd Dri Hael Ynys Prydain, Nudd, Mordaf a Rhydderch, maent yn ychwanegu un llinell arall: ‘ac Arthur ei hun oedd haelach na’r tri’. Mae sawl un o’r trioedd yn gweithio fel hyn. Enwir tri gŵr enwog, ac yna gosodir Arthur uwchlaw pob un ohonynt.
Culhwch ac Olwen
Culhwch ac Olwen, a ysgrifennwyd yn Gymraeg erbyn tua 1100, yw’r stori lawn hynaf am Arthur mewn unrhyw iaith. Mae Culhwch ifanc, cefnder Arthur, yn marchogaeth i lys Arthur i ofyn am ei help i ennill Olwen, merch y cawr Ysbaddaden. Mae’n gofyn ei rodd yn enw rhyfelwyr y brenin, ac mae’r stori’n enwi mwy na dau gant ohonynt, holl osgordd Ynys Prydain. Fe gaiff unrhyw beth, medd Arthur, ond y rhain:
Ei long
Prydwen
Ei fantell
Gwen
Ei gleddyf
Caledfwlch
Ei waywffon
Rhongomyniad
Ei darian
Wynebgwrthucher
Ei gyllell
Carnwennan
Ei wraig
Gwenhwyfar
Y fwyaf o’r tasgau yw hela’r Twrch Trwyth, brenin a drowyd yn faedd, sy’n cario crib, ellyn a gwellau rhwng ei glustiau. Mae’r helfa’n croesi’r de i gyd. Daw’r twrch i’r lan ym Mhorth Clais ger Tyddewi a rhedeg dros Fynydd Preseli, i lawr at afon Tywi, drwy Ddyffryn Llwchwr a thros Fynydd Amanw, drwy Ystrad Yw at afon Hafren, lle mae gwŷr Arthur yn cipio’r ellyn a’r gwellau wrth iddo blymio i’r afon. Gellid llunio map o Gymru o’r helfa’n unig.
Arthur ym Mucheddau’r saint
Roedd saint y de-ddwyrain yn adnabod Arthur fel cymydog. Ym Muchedd Illtud mae’n gefnder i’r sant, ac mae Illtud, cyn sefydlu ei ysgol fawr yn Llanilltud Fawr, yn dod i lys Arthur. Ym Muchedd Cadog mae Arthur a’i gymdeithion Cai a Bedwyr yn helpu Gwynllyw o Wynllŵg i ddod â’i briodferch Gwladys adref, a phlentyn y briodas honno oedd Cadog ei hun. Ym Muchedd Carannog mae’r sant yn rhyddhau’r arfordir rhag sarff fawr, ac mae Arthur yn rhoi tir iddo’n dâl.
Brenin enwocaf Ewrop
Tua 1136 ysgrifennodd Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, Hanes Brenhinoedd Prydain, a rhoi Arthur i’r byd. Yn llyfr Sieffre coronir Arthur yn bymtheg oed, mae’n ennill yr ynys gyfan yn ôl, ac mae’n cynnal coroni mawr y Sulgwyn yng Nghaerllion ar Wysg, lle daw brenhinoedd y byd hysbys i’w lys. O fewn ychydig flynyddoedd roedd y llyfr yn cael ei ddarllen ar draws Ewrop. Yng Nghymru fe’i troswyd i’r Gymraeg fel Brut y Brenhinedd, ac mae tua thrigain o lawysgrifau Cymraeg ohono wedi goroesi.
Cadwodd y cyfarwyddiaid, storïwyr Cymru, Arthur yng Nghaerllion. Yn y tair rhamant Gymraeg, Owain, Peredur a Geraint, cynhelir ei lys yng Nghaerllion ar Wysg. Yn Breuddwyd Rhonabwy mae milwr o Bowys yn cysgu ar groen dinawed melyn ac yn gweld Arthur yn gwersylla yn Rhyd-y-groes ar Hafren ar drothwy Baddon, yn chwarae gwyddbwyll gydag Owain ab Urien.
Y brenin a ddaw yn ôl
Ar draws Ewrop yr Oesoedd Canol dywedid bod y Brythoniaid yn dal i ddisgwyl i Arthur ddychwelyd. Proffwydodd beirdd Cymru ddyfodiad y Mab Darogan, a fyddai’n ennill yr ynys yn ôl i’r Brythoniaid. Yn ôl traddodiad Cymru mae Arthur yn cysgu gyda’i ryfelwyr mewn ogof dan y mynyddoedd, yn disgwyl am y dydd y bydd Cymru’n galw arno: dan Graig y Ddinas yng Nghwm Nedd, mewn ogof dan yr Wyddfa, ac mewn ogofâu mewn llawer rhan arall o Gymru.
Pan enillodd Harri Tudur, ŵyr Owain Tudur o Ynys Môn, y goron ym Mosworth yn 1485 dan y ddraig goch, gwelodd llawer yng Nghymru y broffwydoliaeth yn cael ei gwireddu. Olrheiniai ei linach i hen frenhinoedd y Brythoniaid, a phan aned ei fab cyntaf yn 1486 rhoddodd iddo’r enw Arthur, a’i wneud yn Dywysog Cymru.
Bymtheg canrif yn ddiweddarach, ein brenin ni yw ef o hyd: brenin y Brythoniaid, brenin Gwent a Glywysing, y mae ei enw ar fryniau pob rhan o Gymru, ac y mae ei bobl yn dal i siarad ei iaith.
Yn ôl traddodiad Cymru mae Arthur a’i ryfelwyr yn cysgu mewn ogof dan y graig.
Pen y Fan
Ysgrifennodd Gerallt Gymro yn 1188 mai Cadair Arthur oedd enw dau gopa’r Bannau.
Corn Gafallt
Wedi’i enwi ar ôl Cafall, ci Arthur, y mae’r Historia Brittonum yn cofnodi ôl ei bawen ar y garnedd.
Maen Ceti, Gŵyr
Carreg Arthur. Dywedir i Arthur ei hysgwyd o’i esgid yn sir Gaerfyrddin, ac iddi hedfan dros yr aber i Gefn Bryn.
Caerfyrddin
Mae Llyfr Du Caerfyrddin, â’i gerddi am Arthur a’i wŷr, yn cael ei enw o’r priordy yma.
Tyddewi a Phorth Clais
Mynyw, prif lys Arthur yn y cyntaf o’r Trioedd; a Phorth Clais, lle daeth y Twrch Trwyth i’r lan.Tyddewi a Phorth Clais
Mynydd Preseli
Bedd Arthur, cylch o feini ar y grib, a Charn Arthur. Islaw, yng Nghwm Gwaun, saif Cerrig Meibion Arthur.
Llyn Barfog
Carn March Arthur, ôl carn ceffyl Arthur, a adawyd pan lusgodd Arthur yr anghenfil o’r llyn.
Yr Wyddfa
Lladdodd Arthur y cawr Rhita Gawr a’i gladdu dan y garnedd ar y copa. Ym Mwlch y Saethau yr ymladdodd ei frwydr olaf, ac yn Llyn Llydaw y gorwedd Caledfwlch.Yr Wyddfa
Moel Arthur
Bryngaer ym Mryniau Clwyd sy’n dwyn enw Arthur.
Bwrdd Arthur
Bryngaer Din Sylwy ar Ynys Môn.
Llygad Amr
Yn Ergyng, gwlad ei fam: bedd Amr, mab Arthur, nad yw byth yr un hyd ddwywaith, medd yr Historia Brittonum.
Cylch Arthur
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
Y fuddugoliaeth ym Maddon (cronicl cynnar:· Gildas, y 6ed ganrif; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)
Mae’r Brythoniaid yn ennill buddugoliaeth fawr dros y Sacsoniaid ym Mynydd Baddon, sy’n dod â chenhedlaeth o heddwch. Yn ôl traddodiad Cymru, Arthur a’u harweiniodd.
Camlan (cronicl cynnar:· Annales Cambriae, y 10fed ganrif)
Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Yn ôl traddodiad Cymru mae Arthur yn cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.
Mae’r Historia Brittonum, sy’n gysylltiedig â mynach o’r enw Nennius, yn enwi Arthur fel yr arweinydd a enillodd ddeuddeg brwydr yn erbyn y Saeson. Dyma’r hanes hynaf am ei ryfeloedd.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.