Hanes Cymru / Oes y Seintiau

c. 605–655

Arthur

Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 15 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 605–655 (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829; Llyfr Llandaf, tua 1125) Brenin y Brythoniaid Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Y Brenin Arthur yn un o’r Naw Gwron, manylyn o dapestri tua 1385 yn The Cloisters, Efrog Newydd
Y Brenin Arthur yn un o’r Naw Gwron, manylyn o dapestri tua 1385 yn The Cloisters, Efrog Newydd · Llun: Unknown weaver, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig oedd Arthur, brenin Gwent a Glywysing, dwy deyrnas y de-ddwyrain rhwng afon Tawe ac afon Gwy. Mae ei enw wedi’i ysgrifennu yn siarteri Llyfr Llandaf, mae ei linach wedi’i chofnodi yn yr hen achau brenhinol, ac fe luniwyd pob un o’r ysgrifau cynharaf am Arthur, mewn unrhyw iaith, yng Nghymru neu gan Gymry. Ymhell cyn iddo ddod yn frenin enwocaf Ewrop, brenin y Brythoniaid oedd Arthur, ac mae ei bobl yn dal i fyw yn y wlad a reolodd.

Ei enw yn y siarteriAthrwys ap Meurig
Ei deyrnasoeddGwent a Glywysing, rhwng Tawe a Gwy
TadMeurig ap Tewdrig, brenin Gwent a Glywysing
MamOnbrawst, merch Gwrgan Fawr, brenin Ergyng
TaidTewdrig, brenin, sant a merthyr
MabMorgan Mwynfawr
Ei lysCaerllion ar Wysg, yn ôl traddodiad Cymru
Ei frenhines, yn y straeon CymraegGwenhwyfar
Ei gleddyf, yn Culhwch ac OlwenCaledfwlch
Dyddiadau a roddir fel arfertua 605 hyd 655

Tŷ brenhinol o saint a rhyfelwyr

Ganed Athrwys i dŷ brenhinol Gwent a Glywysing, teulu y mae’r achau Cymreig yn ei olrhain yn ôl drwy frenhinoedd y de-ddwyrain i’r dyddiau pan adawodd y Rhufeiniaid Brydain. Yn ôl y traddodiad, cafodd Glywysing ei henw oddi wrth y Brenin Glywys, tad Gwynllyw a thaid Sant Cadog. Cafodd Gwent ei henw oddi wrth Venta Silurum, Caer-went, hen brifddinas y Silwriaid, y bobl a ddaliodd eu tir yn erbyn Rhufain am genhedlaeth dan Garadog.

Brenin a ddaeth yn feudwy oedd ei daid, Tewdrig ap Llywarch. Rhoddodd y goron i’w fab Meurig ac aeth i fyw mewn gweddi ymhlith creigiau Tyndyrn. Ond pan groesodd y Saeson afon Gwy i Went, gwisgodd yr hen frenin ei arfwisg eto, marchogaeth ar flaen byddin ei fab a’u gyrru’n ôl wrth ryd Tyndyrn. Clwyfwyd ef yn y frwydr, a bu farw yn y man lle codwyd eglwys er anrhydedd iddo: Merthyr Tewdrig, Mathern. Fe’i cofir yn sant ac yn ferthyr, ac mae ei eglwys yn sefyll o hyd ger glan Hafren.

Priododd Meurig ag Onbrawst, merch Gwrgan Fawr, brenin Ergyng, y deyrnas Gymreig rhwng afonydd Gwy a Mynwy sydd heddiw yn swydd Henffordd, a thrwyddi hi daeth Ergyng i’r teulu. Eu mab hwy oedd Athrwys. Yn y siarteri mae’n sefyll wrth ochr ei dad Meurig yn dyst i roddion o dir i’r eglwys, ac fe’i henwir yn llinach y brenhinoedd.

Ei fab oedd Morgan Mwynfawr, ac yn ôl traddodiad Cymru, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg. Teyrnasodd Ithel fab Morgan a meibion Ithel ar ei ôl, ac am fwy na thri chan mlynedd brenhinoedd y de-ddwyrain oedd etifeddion llinach Arthur.

Y brenin yn y siarteri

Ysgrifennwyd Llyfr Llandaf, Liber Landavensis, yn eglwys gadeiriol Llandaf yn y 1120au a’r 1130au. Copïodd y clerigwyr iddo tua 150 o siarteri: cofnodion o roddion tir a wnaed i esgobion y de-ddwyrain gan ei brenhinoedd, o oes y saint hyd yr unfed ganrif ar ddeg. Mae pob siarter yn enwi’r brenin a roddodd y tir, yr esgob a’i derbyniodd, a’r tystion a safai gerllaw, yn glerigwyr ac yn lleygwyr.

Yma, ymhlith rhoddion ei daid Tewdrig a’i dad Meurig, y mae Athrwys. Mae’r ysgolheigion a astudiodd y siarteri fanylaf, o’r ddeunawfed ganrif hyd heddiw, wedi’u defnyddio i osod allan linach brenhinoedd Gwent a Glywysing genhedlaeth wrth genhedlaeth, ac mae Athrwys yn sefyll yn ei chanol, yn fab i Feurig ac yn dad i Forgan. Mae’r llyfr ei hun wedi goroesi, ac fe’i cedwir heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth.

Pam y cred Cymru mai Arthur oedd Athrwys

Yr enw yw’r rheswm cyntaf: mae Athrwys, Arthwys ac Arthur yn agos iawn at ei gilydd. Y lle yw’r ail. Mae’r adroddiadau hynaf yn gosod llys Arthur yng Nghaerllion ar Wysg, ac roedd Caerllion yng nghanol teyrnas Meurig. Y saint yw’r trydydd. Mae Bucheddau saint y de-ddwyrain, a ysgrifennwyd yn Llancarfan ac yn eglwysi Morgannwg, yn dod ag Arthur at eu drysau dro ar ôl tro, ac mae Buchedd Illtud yn ei alw’n gefnder i’r sant. Y tir ei hun yw’r pedwerydd. Ar draws Gwent, Morgannwg, Brycheiniog a Dyfed, mae bryniau, meini a llynnoedd wedi dwyn enw Arthur cyhyd ag y mae neb wedi’u cofnodi.

Rhoddodd awduron Gwent a Morgannwg yr achos mewn print yn y ddeunawfed ganrif, ac mae wedi’i arddel yng Nghymru byth er hynny. Yn ein hoes ni gwnaeth Alan Wilson o Gaerdydd a’i bartner Baram Blackett ef yn waith eu bywydau. Gall haneswyr eraill weld pethau’n wahanol.

Y deuddeg brwydr

Ysgrifennwyd yr Historia Brittonum, Hanes y Brythoniaid, yng Ngwynedd tua 829, yn nheyrnasiad y Brenin Merfyn Frych. Dyma’r llyfr hynaf i adrodd am ryfeloedd Arthur, ac mae’n rhoi iddo deitl nad oes neb arall yn ei rannu:

Ymladdodd Arthur yn eu herbyn yn y dyddiau hynny gyda brenhinoedd y Brythoniaid, ond ef ei hun oedd arweinydd y brwydrau.

Historia Brittonum, tua 829

Yna mae’n rhestru ei ddeuddeg buddugoliaeth:

Y gyntafwrth aber afon Glein
Yr ail, y drydedd, y bedwaredd a’r bumedar afon Dubglas, yn ardal Linnuis
Y chwechedar afon Bassas
Y seithfedyng Nghoed Celyddon: Cat Coit Celidon
Yr wythfedyng Nghastell Guinnion, lle cariodd Arthur ddelw Mair ar ei ysgwyddau
Y nawfedyn Ninas y Lleng, a leolir gan draddodiad Cymru yng Nghaerllion
Y ddegfedar lan afon Tribruit
Yr unfed ar ddegar y bryn a elwir Agned
Y ddeuddegfedym Mynydd Baddon

‘Syrthiodd naw cant a thrigain o wŷr mewn un diwrnod dan un rhuthr gan Arthur,’ medd yr Hanes am Faddon, ‘ac ni laddodd neb hwy ond ef ei hun. Ac ym mhob un o’i frwydrau, ef oedd y buddugwr.’

Mae’r un llyfr yn rhestru rhyfeddodau Prydain, ac mae dau ohonynt yn perthyn i Arthur. Ym Muellt, y wlad o gwmpas Llanfair-ym-Muallt, mae carnedd a maen ar ei phen ac ôl pawen ci arno. Fe’i gwnaed, medd y llyfr, gan Gafall, ci Arthur, pan oeddent yn hela’r twrch mawr Troynt, a chododd Arthur y garnedd oddi tano. Cariwch y maen ymaith am ddiwrnod a noson, a bore trannoeth bydd yn ôl ar ei garnedd. Mae’r bryn yn dal i ddwyn yr enw: Corn Gafallt, ger Rhaeadr Gwy. Yn Ergyng, gwlad mam Arthur, mae bedd Amr, mab Arthur, wrth y ffynnon a elwir Llygad Amr. Mesurwch ef mor aml ag y mynnwch, medd y llyfr, ac ni chewch yr un hyd ddwywaith.

Blwyddnodion Cymru

Cadwyd yr Annales Cambriae, Blwyddnodion Cymru, yn Nhyddewi, a’u casglu ynghyd yn y ddegfed ganrif. Ymhlith marwolaethau brenhinoedd a saint maent yn cofnodi dwy o frwydrau Arthur:

Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair noson ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a fu’n fuddugol.

Annales Cambriae, y flwyddyn a gyfrifir fel arfer yn 516

Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd; a bu haint ym Mhrydain ac yn Iwerddon.

Annales Cambriae, y flwyddyn a gyfrifir fel arfer yn 537

Y beirdd

Mae’r farddoniaeth Gymraeg hynaf yn adnabod Arthur fel mesur arwr. Yn Y Gododdin, marwnad fawr Aneirin i’r rhyfelwyr a farchogodd o Ddin Eidyn i Gatraeth tua 600, mae’r bardd yn canmol Gwawrddur, a borthai frain duon ar fur y gaer, ‘ceni bei ef Arthur’, er nad Arthur ydoedd. Ni ellid rhoi uwch clod: gallai gŵr fod yn ddewr, ond un Arthur yn unig a fu.

Ym marwnad Geraint fab Erbin, saif y bardd ar faes Llongborth:

Yn Llongborth y gwelais i Arthur, gwŷr dewr a gymynent â dur; ymherodr, llywiawdr llafur.

Marwnad Geraint fab Erbin, yn Llyfr Du Caerfyrddin

Yn ‘Pa ŵr yw’r porthor?’, hefyd yn y Llyfr Du, saif Arthur wrth borth caer ac enwi ei ryfelwyr i’r porthor, Glewlwyd Gafaelfawr: Cai Wyn, Bedwyr, Manawydan fab Llŷr, Mabon fab Modron. Yn Preiddeu Annwfn, yn Llyfr Taliesin, mae Arthur yn hwylio yn ei long Prydwen i’r Arallfyd i ennill pair hud. Ac yn Englynion y Beddau mae’r bardd yn dweud ble mae arwyr Prydain yn gorwedd, ac yna’n dweud am Arthur yn unig: ‘anoeth bid bet y Arthur’, rhyfeddod byd yw bedd Arthur.

Y Trioedd

Trioedd Ynys Prydain yw rhestrau cof y beirdd Cymraeg, ac arwyr yr ynys wedi’u gosod yn drioedd. Saif Arthur uwch eu pennau. Mae’r triawd cyntaf un yn enwi tair gorsedd frenhinol yr ynys, a’r gyntaf oll yng Nghymru:

Arthur yn Ben Teyrnedd ym Mynyw, a Dewi yn Ben Esgob, a Maelgwn Gwynedd yn Ben Henuriad.

Trioedd Ynys Prydain, y triawd cyntaf

Pan enwa’r Trioedd Dri Hael Ynys Prydain, Nudd, Mordaf a Rhydderch, maent yn ychwanegu un llinell arall: ‘ac Arthur ei hun oedd haelach na’r tri’. Mae sawl un o’r trioedd yn gweithio fel hyn. Enwir tri gŵr enwog, ac yna gosodir Arthur uwchlaw pob un ohonynt.

Culhwch ac Olwen

Culhwch ac Olwen, a ysgrifennwyd yn Gymraeg erbyn tua 1100, yw’r stori lawn hynaf am Arthur mewn unrhyw iaith. Mae Culhwch ifanc, cefnder Arthur, yn marchogaeth i lys Arthur i ofyn am ei help i ennill Olwen, merch y cawr Ysbaddaden. Mae’n gofyn ei rodd yn enw rhyfelwyr y brenin, ac mae’r stori’n enwi mwy na dau gant ohonynt, holl osgordd Ynys Prydain. Fe gaiff unrhyw beth, medd Arthur, ond y rhain:

Ei longPrydwen
Ei fantellGwen
Ei gleddyfCaledfwlch
Ei waywffonRhongomyniad
Ei darianWynebgwrthucher
Ei gyllellCarnwennan
Ei wraigGwenhwyfar

Y fwyaf o’r tasgau yw hela’r Twrch Trwyth, brenin a drowyd yn faedd, sy’n cario crib, ellyn a gwellau rhwng ei glustiau. Mae’r helfa’n croesi’r de i gyd. Daw’r twrch i’r lan ym Mhorth Clais ger Tyddewi a rhedeg dros Fynydd Preseli, i lawr at afon Tywi, drwy Ddyffryn Llwchwr a thros Fynydd Amanw, drwy Ystrad Yw at afon Hafren, lle mae gwŷr Arthur yn cipio’r ellyn a’r gwellau wrth iddo blymio i’r afon. Gellid llunio map o Gymru o’r helfa’n unig.

Arthur ym Mucheddau’r saint

Roedd saint y de-ddwyrain yn adnabod Arthur fel cymydog. Ym Muchedd Illtud mae’n gefnder i’r sant, ac mae Illtud, cyn sefydlu ei ysgol fawr yn Llanilltud Fawr, yn dod i lys Arthur. Ym Muchedd Cadog mae Arthur a’i gymdeithion Cai a Bedwyr yn helpu Gwynllyw o Wynllŵg i ddod â’i briodferch Gwladys adref, a phlentyn y briodas honno oedd Cadog ei hun. Ym Muchedd Carannog mae’r sant yn rhyddhau’r arfordir rhag sarff fawr, ac mae Arthur yn rhoi tir iddo’n dâl.

Brenin enwocaf Ewrop

Tua 1136 ysgrifennodd Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, Hanes Brenhinoedd Prydain, a rhoi Arthur i’r byd. Yn llyfr Sieffre coronir Arthur yn bymtheg oed, mae’n ennill yr ynys gyfan yn ôl, ac mae’n cynnal coroni mawr y Sulgwyn yng Nghaerllion ar Wysg, lle daw brenhinoedd y byd hysbys i’w lys. O fewn ychydig flynyddoedd roedd y llyfr yn cael ei ddarllen ar draws Ewrop. Yng Nghymru fe’i troswyd i’r Gymraeg fel Brut y Brenhinedd, ac mae tua thrigain o lawysgrifau Cymraeg ohono wedi goroesi.

Cadwodd y cyfarwyddiaid, storïwyr Cymru, Arthur yng Nghaerllion. Yn y tair rhamant Gymraeg, Owain, Peredur a Geraint, cynhelir ei lys yng Nghaerllion ar Wysg. Yn Breuddwyd Rhonabwy mae milwr o Bowys yn cysgu ar groen dinawed melyn ac yn gweld Arthur yn gwersylla yn Rhyd-y-groes ar Hafren ar drothwy Baddon, yn chwarae gwyddbwyll gydag Owain ab Urien.

Y brenin a ddaw yn ôl

Ar draws Ewrop yr Oesoedd Canol dywedid bod y Brythoniaid yn dal i ddisgwyl i Arthur ddychwelyd. Proffwydodd beirdd Cymru ddyfodiad y Mab Darogan, a fyddai’n ennill yr ynys yn ôl i’r Brythoniaid. Yn ôl traddodiad Cymru mae Arthur yn cysgu gyda’i ryfelwyr mewn ogof dan y mynyddoedd, yn disgwyl am y dydd y bydd Cymru’n galw arno: dan Graig y Ddinas yng Nghwm Nedd, mewn ogof dan yr Wyddfa, ac mewn ogofâu mewn llawer rhan arall o Gymru.

Pan enillodd Harri Tudur, ŵyr Owain Tudur o Ynys Môn, y goron ym Mosworth yn 1485 dan y ddraig goch, gwelodd llawer yng Nghymru y broffwydoliaeth yn cael ei gwireddu. Olrheiniai ei linach i hen frenhinoedd y Brythoniaid, a phan aned ei fab cyntaf yn 1486 rhoddodd iddo’r enw Arthur, a’i wneud yn Dywysog Cymru.

Bymtheg canrif yn ddiweddarach, ein brenin ni yw ef o hyd: brenin y Brythoniaid, brenin Gwent a Glywysing, y mae ei enw ar fryniau pob rhan o Gymru, ac y mae ei bobl yn dal i siarad ei iaith.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Llinach Arthur

  1. Tewdrig ap Llywarch Brenin, sant a merthyr
  2. Meurig ap Tewdrig Brenin Gwent a Glywysing
  3. Athrwys ap Meurig Arthur
  4. Morgan Mwynfawr Yn ôl traddodiad, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg
  5. Ithel ap Morgan Brenin Glywysing a Gwent

Cymru Arthur

Pedwar ar bymtheg o leoedd yng Nghymru, ac yn Ergyng ar yr hen ffin, sy’n dwyn enw Arthur neu ei hanes. Tapiwch rif i ddarllen amdano.

  1. Caerllion

    Llys Arthur yn ôl traddodiad Cymru ac yn Hanes Sieffre. Am ganrifoedd galwyd yr amffitheatr Rufeinig yn Ford Gron Arthur.Caerllion

  2. Caer-went

    Hen brifddinas Gwent. Yn ôl traddodiad, oddi yma y rheolai Caradog Freichfras, un o ryfelwyr Arthur.Caer-went

  3. Tyndyrn

    Lle bu ei daid Tewdrig yn byw’n feudwy, a lle gyrrodd y Saeson yn ôl wrth y rhyd.Tyndyrn

  4. Merthyr Tewdrig

    Eglwys Tewdrig, brenin, sant a merthyr, ger glan Hafren.

  5. Llandaf

    Yr eglwys gadeiriol lle ysgrifennwyd Llyfr Llandaf, â siarteri brenhinoedd Gwent a Glywysing.

  6. Llancarfan

    Mynachlog Sant Cadog, y mae ei Fuchedd yn adrodd am Arthur, Cai a Bedwyr.

  7. Llanilltud Fawr

    Ysgol fawr Illtud, cefnder Arthur.Llanilltud Fawr

  8. Craig y Ddinas

    Yn ôl traddodiad Cymru mae Arthur a’i ryfelwyr yn cysgu mewn ogof dan y graig.

  9. Pen y Fan

    Ysgrifennodd Gerallt Gymro yn 1188 mai Cadair Arthur oedd enw dau gopa’r Bannau.

  10. Corn Gafallt

    Wedi’i enwi ar ôl Cafall, ci Arthur, y mae’r Historia Brittonum yn cofnodi ôl ei bawen ar y garnedd.

  11. Maen Ceti, Gŵyr

    Carreg Arthur. Dywedir i Arthur ei hysgwyd o’i esgid yn sir Gaerfyrddin, ac iddi hedfan dros yr aber i Gefn Bryn.

  12. Caerfyrddin

    Mae Llyfr Du Caerfyrddin, â’i gerddi am Arthur a’i wŷr, yn cael ei enw o’r priordy yma.

  13. Tyddewi a Phorth Clais

    Mynyw, prif lys Arthur yn y cyntaf o’r Trioedd; a Phorth Clais, lle daeth y Twrch Trwyth i’r lan.Tyddewi a Phorth Clais

  14. Mynydd Preseli

    Bedd Arthur, cylch o feini ar y grib, a Charn Arthur. Islaw, yng Nghwm Gwaun, saif Cerrig Meibion Arthur.

  15. Llyn Barfog

    Carn March Arthur, ôl carn ceffyl Arthur, a adawyd pan lusgodd Arthur yr anghenfil o’r llyn.

  16. Yr Wyddfa

    Lladdodd Arthur y cawr Rhita Gawr a’i gladdu dan y garnedd ar y copa. Ym Mwlch y Saethau yr ymladdodd ei frwydr olaf, ac yn Llyn Llydaw y gorwedd Caledfwlch.Yr Wyddfa

  17. Moel Arthur

    Bryngaer ym Mryniau Clwyd sy’n dwyn enw Arthur.

  18. Bwrdd Arthur

    Bryngaer Din Sylwy ar Ynys Môn.

  19. Llygad Amr

    Yn Ergyng, gwlad ei fam: bedd Amr, mab Arthur, nad yw byth yr un hyd ddwywaith, medd yr Historia Brittonum.

Ar y llinell amser

  1. Yr amffitheatr yng Nghaerllion (archaeoleg)

    Codir amffitheatr i chwe mil o bobl ger caer Caerllion. Yn ddiweddarach roedd traddodiad Cymru yn ei chofio fel Bord Gron Arthur.

    Yr amffitheatr yng Nghaerllion
  2. Dyfrig Sant (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Dyfrig, un o seintiau mawr cyntaf Cymru, yn dysgu yn Ergyng ger afon Gwy. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur.

    Dyfrig Sant
  3. Y fuddugoliaeth ym Maddon (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae’r Brythoniaid yn ennill buddugoliaeth fawr dros y Sacsoniaid ym Mynydd Baddon, sy’n dod â chenhedlaeth o heddwch. Yn ôl traddodiad Cymru, Arthur a’u harweiniodd.

    Y fuddugoliaeth ym Maddon
  4. Camlan (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Yn ôl traddodiad Cymru mae Arthur yn cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.

    Camlan
  5. Hanes y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

    Mae’r Historia Brittonum, sy’n gysylltiedig â mynach o’r enw Nennius, yn enwi Arthur fel yr arweinydd a enillodd ddeuddeg brwydr yn erbyn y Saeson. Dyma’r hanes hynaf am ei ryfeloedd.

    Hanes y Brythoniaid
  6. Annales Cambriae (wedi’i gofnodi)

    Yn Nhyddewi, mae mynachod yn casglu Annales Cambriae ynghyd, cofnod blwyddyn wrth flwyddyn sy’n enwi Arthur ym Maddon a Chamlan.

    Annales Cambriae
  7. Llyfr Du Caerfyrddin

    Mae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.

    Llyfr Du Caerfyrddin
  8. Tywysog o’r enw Arthur

    Mae Harri VII yn enwi ei fab cyntaf yn Arthur, er anrhydedd i frenin traddodiad Cymru.

    Tywysog o’r enw Arthur

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf