Hanes Cymru / Oes y Cerrig

Oes y Cerrig

Maen Ceti

Siambr gladdu Neolithig â maen capan anferth ar gefnen Cefn Bryn ym Mro Gŵyr. Mae’r hen stori’n dweud mai Arthur a daflodd y maen yma o Lanelli.

Llun: Maen Ceti (Carreg Arthur), capfaen mawr beddrod Neolithig ar Gefn Bryn, Gŵyr · Richard Whitaker, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 3000 BC 51.594° N, 4.180° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Mae Maen Ceti, Arthur’s Stone, yn coroni Cefn Bryn, y gefnen hir yng nghanol Gŵyr. Codwyd ei faen capan, un clogfaen o ddeg tunnell ar hugain neu ragor, gan ffermwyr cyntaf Gŵyr, ac mae triawd Cymraeg o’r 1500au yn ei gyfrif ymhlith tri gorchest ynys Prydain.

CodwydOes Newydd y Cerrig, rhwng tua 3500 a 2500 CC
Maen capanTua phedwar metr o hyd, wedi’i bwyso’n 30 i 35 tunnell
GwarchodHeneb gofrestredig GM003

Asgwrn cefn Gŵyr

Cefnen o hen dywodfaen coch bum milltir o hyd yw Cefn Bryn, a geilw pobl leol hi’n asgwrn cefn Gŵyr. Saif y siambr ychydig i’r gogledd o’i chopa, tua 150 metr uwchlaw’r môr, gyda golygfeydd dros y tir a’r môr i bob cyfeiriad.

Clogfaen a godwyd oddi tano

Ni lusgodd yr adeiladwyr y maen mawr yma. Clogfaen naturiol ydoedd, yn gorwedd ar y ddaear eisoes, a chloddiwyd oddi tano a gosod meini unionsyth dano i’w ddal i fyny. Dyna pam y mae’r siambr mewn pant, a chlawdd isel o gerrig tua 23 metr ar draws o’i chwmpas. O dan y maen capan mae dwy siambr fechan, ac mae naw o’r meini unionsyth yn sefyll o hyd.

Y darn a dorrodd

Mae tua chwarter y maen capan, llech hanner metr o drwch, wedi syrthio i’r gorllewin yn dri darn. Rhew yn gweithio mewn hollt naturiol a’i holltodd, mae’n debyg. Tua 1800 cofnododd Iolo Morganwg y stori mai Dewi Sant a holltodd y maen â’i gleddyf, i brofi nad oedd yn sanctaidd.

Maen Arthur

Yn y triawd, saif codi Maen Ceti ochr yn ochr â dwy gamp fawr arall yr ynys. Clywodd Edward Lhuyd bobl Gŵyr yn defnyddio’r enw Saesneg yn 1695. Yn ôl traddodiad Cymru, cafodd Arthur, yn Llanelli, garreg fach yn ei esgid a’i thaflu dros yr aber, a glaniodd yma ar Gefn Bryn.

Bryn y meirw

Nid yw Maen Ceti ar ei ben ei hun. Mae dros drigain o garneddau dan redyn Cefn Bryn, a chloddiwyd tair fawr ychydig i’r gogledd-orllewin o’r maen, a’r fwyaf yw’r Garnedd Fawr, cylch o gerrig dros fedd canolog. Yn Oes yr Efydd ymddengys mai man seremoni oedd y gefnen gyfan.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf