
Oes y Cerrig
Maen Ceti
Siambr gladdu Neolithig â maen capan anferth ar gefnen Cefn Bryn ym Mro Gŵyr. Mae’r hen stori’n dweud mai Arthur a daflodd y maen yma o Lanelli.
Llun: Maen Ceti (Carreg Arthur), capfaen mawr beddrod Neolithig ar Gefn Bryn, Gŵyr · Richard Whitaker, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Mae Maen Ceti, Arthur’s Stone, yn coroni Cefn Bryn, y gefnen hir yng nghanol Gŵyr. Codwyd ei faen capan, un clogfaen o ddeg tunnell ar hugain neu ragor, gan ffermwyr cyntaf Gŵyr, ac mae triawd Cymraeg o’r 1500au yn ei gyfrif ymhlith tri gorchest ynys Prydain.FfynonellauArthur’s Stone, Gower ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Maen Ceti, man claddu Neolithig ychydig i’r gogledd o gopa Cefn Bryn; wedi’i enwi o’r stori i Arthur daflu maen mawr o Lanelli.Maen Ceti; Arthur’s Stone, Cefn Bryn (NPRN 95736) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: siambr gladdu Neolithig ar Gefn Bryn, Gŵyr, tua 150 m uwchlaw’r môr; mae’r enw Cymraeg i’w gael gyntaf mewn triawd o’r 16eg ganrif, sy’n cyfrif codi’r maen ymhlith ‘tri gorchest ynys Prydain’; nododd Lhuyd yr enw Saesneg yn 1695 fel un a ddefnyddid ‘gan y werin’, o’r stori am garreg fach o esgid cawr a daflwyd gan Arthur o Lanelli; cofnodwyd y stori mai Dewi Sant a holltodd y maen capan â’i gleddyf gan Iolo Morganwg tua 1800; mae’r maen capan o gyd-dyrfaen lleol llawn cwarts tua 4 m o hyd, 4 m o led a 2.2 m o uchder, a’i bwysau wedi’i fesur yn 30 a 35 tunnell; mae tua chwarter ohono, llech 0.5 m o drwch, wedi syrthio i’r gorllewin yn un darn mawr a dau ddarn llai, gan rew yn gweithio mewn hollt naturiol mae’n debyg; mae dwy siambr oddi tano, pob un tua 1.4 m wrth 1.2 m, a naw maen unionsyth yn eu lle o hyd, y tri canol yn cario’r rhan fwyaf o’r pwysau; saif y siambr mewn pant y tu mewn i glawdd isel caregog tua 23 m ar draws, a wnaed drwy gloddio dan glogfaen naturiol a orweddai ar wyneb y tir a’i gynnal.
| Codwyd | Oes Newydd y Cerrig, rhwng tua 3500 a 2500 CCFfynhonnellArthur’s Stone, Cefn Bryn (GM003) ↗Aubrey Research, o restr henebion Cadw (Saesneg)Siambr gladdu Neolithig o tua 3500–2500 CC ar Gefn Bryn, Gŵyr, wedi’i gwarchod gan Cadw fel heneb gofrestredig GM003. |
|---|---|
| Maen capan | Tua phedwar metr o hyd, wedi’i bwyso’n 30 i 35 tunnellFfynhonnellMaen Ceti; Arthur’s Stone, Cefn Bryn (NPRN 95736) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: siambr gladdu Neolithig ar Gefn Bryn, Gŵyr, tua 150 m uwchlaw’r môr; mae’r enw Cymraeg i’w gael gyntaf mewn triawd o’r 16eg ganrif, sy’n cyfrif codi’r maen ymhlith ‘tri gorchest ynys Prydain’; nododd Lhuyd yr enw Saesneg yn 1695 fel un a ddefnyddid ‘gan y werin’, o’r stori am garreg fach o esgid cawr a daflwyd gan Arthur o Lanelli; cofnodwyd y stori mai Dewi Sant a holltodd y maen capan â’i gleddyf gan Iolo Morganwg tua 1800; mae’r maen capan o gyd-dyrfaen lleol llawn cwarts tua 4 m o hyd, 4 m o led a 2.2 m o uchder, a’i bwysau wedi’i fesur yn 30 a 35 tunnell; mae tua chwarter ohono, llech 0.5 m o drwch, wedi syrthio i’r gorllewin yn un darn mawr a dau ddarn llai, gan rew yn gweithio mewn hollt naturiol mae’n debyg; mae dwy siambr oddi tano, pob un tua 1.4 m wrth 1.2 m, a naw maen unionsyth yn eu lle o hyd, y tri canol yn cario’r rhan fwyaf o’r pwysau; saif y siambr mewn pant y tu mewn i glawdd isel caregog tua 23 m ar draws, a wnaed drwy gloddio dan glogfaen naturiol a orweddai ar wyneb y tir a’i gynnal. |
| Gwarchod | Heneb gofrestredig GM003FfynhonnellArthur’s Stone, Cefn Bryn (GM003) ↗Aubrey Research, o restr henebion Cadw (Saesneg)Siambr gladdu Neolithig o tua 3500–2500 CC ar Gefn Bryn, Gŵyr, wedi’i gwarchod gan Cadw fel heneb gofrestredig GM003. |
Asgwrn cefn Gŵyr
Cefnen o hen dywodfaen coch bum milltir o hyd yw Cefn Bryn, a geilw pobl leol hi’n asgwrn cefn Gŵyr. Saif y siambr ychydig i’r gogledd o’i chopa, tua 150 metr uwchlaw’r môr, gyda golygfeydd dros y tir a’r môr i bob cyfeiriad.FfynonellauArthur’s Stone, Gower ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Maen Ceti, man claddu Neolithig ychydig i’r gogledd o gopa Cefn Bryn; wedi’i enwi o’r stori i Arthur daflu maen mawr o Lanelli.Maen Ceti; Arthur’s Stone, Cefn Bryn (NPRN 95736) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: siambr gladdu Neolithig ar Gefn Bryn, Gŵyr, tua 150 m uwchlaw’r môr; mae’r enw Cymraeg i’w gael gyntaf mewn triawd o’r 16eg ganrif, sy’n cyfrif codi’r maen ymhlith ‘tri gorchest ynys Prydain’; nododd Lhuyd yr enw Saesneg yn 1695 fel un a ddefnyddid ‘gan y werin’, o’r stori am garreg fach o esgid cawr a daflwyd gan Arthur o Lanelli; cofnodwyd y stori mai Dewi Sant a holltodd y maen capan â’i gleddyf gan Iolo Morganwg tua 1800; mae’r maen capan o gyd-dyrfaen lleol llawn cwarts tua 4 m o hyd, 4 m o led a 2.2 m o uchder, a’i bwysau wedi’i fesur yn 30 a 35 tunnell; mae tua chwarter ohono, llech 0.5 m o drwch, wedi syrthio i’r gorllewin yn un darn mawr a dau ddarn llai, gan rew yn gweithio mewn hollt naturiol mae’n debyg; mae dwy siambr oddi tano, pob un tua 1.4 m wrth 1.2 m, a naw maen unionsyth yn eu lle o hyd, y tri canol yn cario’r rhan fwyaf o’r pwysau; saif y siambr mewn pant y tu mewn i glawdd isel caregog tua 23 m ar draws, a wnaed drwy gloddio dan glogfaen naturiol a orweddai ar wyneb y tir a’i gynnal.Arthur’s Stone, Cefn Bryn (GM003) ↗Aubrey Research, o restr henebion Cadw (Saesneg)Siambr gladdu Neolithig o tua 3500–2500 CC ar Gefn Bryn, Gŵyr, wedi’i gwarchod gan Cadw fel heneb gofrestredig GM003.
Clogfaen a godwyd oddi tano
Ni lusgodd yr adeiladwyr y maen mawr yma. Clogfaen naturiol ydoedd, yn gorwedd ar y ddaear eisoes, a chloddiwyd oddi tano a gosod meini unionsyth dano i’w ddal i fyny. Dyna pam y mae’r siambr mewn pant, a chlawdd isel o gerrig tua 23 metr ar draws o’i chwmpas. O dan y maen capan mae dwy siambr fechan, ac mae naw o’r meini unionsyth yn sefyll o hyd.FfynhonnellMaen Ceti; Arthur’s Stone, Cefn Bryn (NPRN 95736) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: siambr gladdu Neolithig ar Gefn Bryn, Gŵyr, tua 150 m uwchlaw’r môr; mae’r enw Cymraeg i’w gael gyntaf mewn triawd o’r 16eg ganrif, sy’n cyfrif codi’r maen ymhlith ‘tri gorchest ynys Prydain’; nododd Lhuyd yr enw Saesneg yn 1695 fel un a ddefnyddid ‘gan y werin’, o’r stori am garreg fach o esgid cawr a daflwyd gan Arthur o Lanelli; cofnodwyd y stori mai Dewi Sant a holltodd y maen capan â’i gleddyf gan Iolo Morganwg tua 1800; mae’r maen capan o gyd-dyrfaen lleol llawn cwarts tua 4 m o hyd, 4 m o led a 2.2 m o uchder, a’i bwysau wedi’i fesur yn 30 a 35 tunnell; mae tua chwarter ohono, llech 0.5 m o drwch, wedi syrthio i’r gorllewin yn un darn mawr a dau ddarn llai, gan rew yn gweithio mewn hollt naturiol mae’n debyg; mae dwy siambr oddi tano, pob un tua 1.4 m wrth 1.2 m, a naw maen unionsyth yn eu lle o hyd, y tri canol yn cario’r rhan fwyaf o’r pwysau; saif y siambr mewn pant y tu mewn i glawdd isel caregog tua 23 m ar draws, a wnaed drwy gloddio dan glogfaen naturiol a orweddai ar wyneb y tir a’i gynnal.
Y darn a dorrodd
Mae tua chwarter y maen capan, llech hanner metr o drwch, wedi syrthio i’r gorllewin yn dri darn. Rhew yn gweithio mewn hollt naturiol a’i holltodd, mae’n debyg. Tua 1800 cofnododd Iolo Morganwg y stori mai Dewi Sant a holltodd y maen â’i gleddyf, i brofi nad oedd yn sanctaidd.FfynhonnellMaen Ceti; Arthur’s Stone, Cefn Bryn (NPRN 95736) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: siambr gladdu Neolithig ar Gefn Bryn, Gŵyr, tua 150 m uwchlaw’r môr; mae’r enw Cymraeg i’w gael gyntaf mewn triawd o’r 16eg ganrif, sy’n cyfrif codi’r maen ymhlith ‘tri gorchest ynys Prydain’; nododd Lhuyd yr enw Saesneg yn 1695 fel un a ddefnyddid ‘gan y werin’, o’r stori am garreg fach o esgid cawr a daflwyd gan Arthur o Lanelli; cofnodwyd y stori mai Dewi Sant a holltodd y maen capan â’i gleddyf gan Iolo Morganwg tua 1800; mae’r maen capan o gyd-dyrfaen lleol llawn cwarts tua 4 m o hyd, 4 m o led a 2.2 m o uchder, a’i bwysau wedi’i fesur yn 30 a 35 tunnell; mae tua chwarter ohono, llech 0.5 m o drwch, wedi syrthio i’r gorllewin yn un darn mawr a dau ddarn llai, gan rew yn gweithio mewn hollt naturiol mae’n debyg; mae dwy siambr oddi tano, pob un tua 1.4 m wrth 1.2 m, a naw maen unionsyth yn eu lle o hyd, y tri canol yn cario’r rhan fwyaf o’r pwysau; saif y siambr mewn pant y tu mewn i glawdd isel caregog tua 23 m ar draws, a wnaed drwy gloddio dan glogfaen naturiol a orweddai ar wyneb y tir a’i gynnal.
Maen Arthur
Yn y triawd, saif codi Maen Ceti ochr yn ochr â dwy gamp fawr arall yr ynys. Clywodd Edward Lhuyd bobl Gŵyr yn defnyddio’r enw Saesneg yn 1695. Yn ôl traddodiad Cymru, cafodd Arthur, yn Llanelli, garreg fach yn ei esgid a’i thaflu dros yr aber, a glaniodd yma ar Gefn Bryn.FfynonellauMaen Ceti; Arthur’s Stone, Cefn Bryn (NPRN 95736) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: siambr gladdu Neolithig ar Gefn Bryn, Gŵyr, tua 150 m uwchlaw’r môr; mae’r enw Cymraeg i’w gael gyntaf mewn triawd o’r 16eg ganrif, sy’n cyfrif codi’r maen ymhlith ‘tri gorchest ynys Prydain’; nododd Lhuyd yr enw Saesneg yn 1695 fel un a ddefnyddid ‘gan y werin’, o’r stori am garreg fach o esgid cawr a daflwyd gan Arthur o Lanelli; cofnodwyd y stori mai Dewi Sant a holltodd y maen capan â’i gleddyf gan Iolo Morganwg tua 1800; mae’r maen capan o gyd-dyrfaen lleol llawn cwarts tua 4 m o hyd, 4 m o led a 2.2 m o uchder, a’i bwysau wedi’i fesur yn 30 a 35 tunnell; mae tua chwarter ohono, llech 0.5 m o drwch, wedi syrthio i’r gorllewin yn un darn mawr a dau ddarn llai, gan rew yn gweithio mewn hollt naturiol mae’n debyg; mae dwy siambr oddi tano, pob un tua 1.4 m wrth 1.2 m, a naw maen unionsyth yn eu lle o hyd, y tri canol yn cario’r rhan fwyaf o’r pwysau; saif y siambr mewn pant y tu mewn i glawdd isel caregog tua 23 m ar draws, a wnaed drwy gloddio dan glogfaen naturiol a orweddai ar wyneb y tir a’i gynnal.Arthur’s Stone, Gower ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Maen Ceti, man claddu Neolithig ychydig i’r gogledd o gopa Cefn Bryn; wedi’i enwi o’r stori i Arthur daflu maen mawr o Lanelli.
Bryn y meirw
Nid yw Maen Ceti ar ei ben ei hun. Mae dros drigain o garneddau dan redyn Cefn Bryn, a chloddiwyd tair fawr ychydig i’r gogledd-orllewin o’r maen, a’r fwyaf yw’r Garnedd Fawr, cylch o gerrig dros fedd canolog. Yn Oes yr Efydd ymddengys mai man seremoni oedd y gefnen gyfan.FfynhonnellArthur’s Stone, Gower ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Maen Ceti, man claddu Neolithig ychydig i’r gogledd o gopa Cefn Bryn; wedi’i enwi o’r stori i Arthur daflu maen mawr o Lanelli.
Pobl y lle hwn
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf



