
Oes y Cerrig
Siambr gladdu Parc le Breos
Carnedd hir mewn cwm coediog ym Mro Gŵyr, a gafwyd yn 1869 gan weithwyr yn cloddio am gerrig ffordd. Gorweddai esgyrn o leiaf deugain o bobl yn ei siambrau.
Llun: Blaengwrt muriog a chyntedd beddrod siambrog Parc le Breos, Gŵyr · Daicaregos at English Wikipedia, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Mae Parc le Breos, mewn cwm coediog tawel yng Ngŵyr, yn un o’r adeiladau hynaf ym Mhrydain. Codwyd ei charnedd hir o gerrig tua 3800 CC, rhyw 1,300 o flynyddoedd cyn Côr y Cewri, ac am ganrifoedd gosododd pobl y cwm eu meirw yn ei siambrau.FfynonellauParc le Breos Cwm ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: siambr gladdu Neolithig yng nghymuned Llanilltud Gŵyr ar Benrhyn Gŵyr, a elwir hefyd yn garn hir Parc Cwm, ymhlith yr adeiladau hynaf i’w codi yng ngwledydd Prydain, 1,300 o flynyddoedd cyn Côr y Cewri, yng Nghoed y Parc Cwm tua 13 km i’r gorllewin o Abertawe; o’r math Hafren-Cotswold, carnedd hirsgwar o gerrig wedi’i hamgáu gan wal gerrig, gyda blaengwrt ar ffurf cloch yn wynebu’r de yn arwain at fynedfa gyda dau bâr o siambrau; ail-ddarganfuwyd yn 1869 gan weithwyr yn cloddio cerrig ar gyfer gwaith ar y ffyrdd, a chloddiwyd y flwyddyn honno, gan gael esgyrn dynol dros 40 o bobl; cloddiwyd eto yn 1937 dan arweiniad Glyn Daniel; cerfiad o garw Llychlyn yn Cathole Cave ger y gromlech yw’r darn hynaf o gelf graig ym Mhrydain, a grëwyd o leiaf 14,000 o flynyddoedd yn ôl.Parc le Breos Burial Chamber; Parc Cwm Long Cairn (NPRN 93072) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: heneb gofrestredig Cadw GM122; siambr gladdu wedi’i hadfer yn rhannol gyda blaengwrt cywrain ar lawr cwm sych cul, tua 15 m uwchlaw’r môr, a enwyd ar ôl y parc ceirw canoloesol mawr o’i chwmpas; carnedd siâp lletem tua 22 m o hyd, 13 m o led yn y de a 6 m yn y gogledd; oriel tua 6 m o hyd ac 1 m o led a dau bâr o siambrau ochr, o lechi calchfaen unionsyth a waliau sych cain rhyngddynt; ni chofnodwyd meini capan; dengys dyddio radiocarbon, y rhaglen fwyaf cyflawn ar gyfer unrhyw siambr gladdu yng Nghymru, iddi gael ei defnyddio am hyd at 800 mlynedd o 3800 CC, neu am gyn lleied â 300; gosodwyd o leiaf 40 o bobl yno, gan mwyaf yn esgyrn wedi i’r cyrff orwedd yn yr awyr agored rywle arall; roedd esgyrn anifeiliaid yn cynnwys 8 ci, cath, carw coch, mochyn, dafad a gwartheg; efallai fod rhai wedi dod o Cat Hole Cave, sy’n edrych dros y safle.Parc le Breos Cwm ↗Wikipedia (Saesneg)Carn hir Parc Cwm, a elwir hefyd yn siambr gladdu Parc le Breos, y Garn Hir a Bedd y Cawr: siambr gladdu Neolithig o fath Hafren-Cotswold, wedi’i hadfer yn rhannol, a adnabuwyd felly yn 1937, a godwyd tua 5,850 o flynyddoedd yn ôl, tua 7½ milltir i’r gorllewin-de-orllewin o Abertawe yng Nghoed y Parc Cwm, Gŵyr; carnedd drapesoid o rwbel tua 22 m o hyd a 13 m o led, wedi’i dal gan wal sych isel ‘o safon gain’; mae blaengwrt ar ffurf cloch yn wynebu’r de rhwng dau gorn yn arwain at gyntedd tua 6 m o hyd wedi’i leinio â llechi calchfaen hyd at 1.5 m o uchder, a dau bâr o siambrau ochr; efallai y gosodid cyrff mewn ogofâu cyfagos nes mai dim ond esgyrn oedd ar ôl, a’u symud wedyn i’r siambr; darganfuwyd yn 1869 gan weithwyr yn cloddio am gerrig ffordd, a chloddiwyd y flwyddyn honno gan John Lubbock a Hussey Vivian, gan gael esgyrn dynol toredig (o o leiaf 40 o bobl, fel y gwyddys bellach), dannedd carw a mochyn a chrochenwaith Neolithig, rhai yn awr yn Amgueddfa’r Ashmolean; cloddiwyd eto gan Glyn Daniel yn 1937; credai Richard Atkinson iddi gael ei chodi wrth nant sydd bellach yn rhedeg dan y ddaear; dengys samplau i’r siambr fod yn cael ei defnyddio am 300 i 800 mlynedd; dengys astudiaeth o’r esgyrn mai helwyr-gasglwyr neu fugeiliaid oedd y bobl a gladdwyd yno yn hytrach na ffermwyr; un o chwe siambr gladdu ar Benrhyn Gŵyr a 17 ym Morgannwg; fe’i codwyd tua 1,500 i 1,300 o flynyddoedd cyn gorffen Côr y Cewri neu’r Pyramid Mawr; saif mewn parc ceirw canoloesol a wnaed yn y 1220au gan arglwydd Gŵyr, tua 2,000 erw, ar lawr ceunant calchfaen sych â thua 500 erw o goetir; parcio am ddim i 12–15 car tua 250 llath i ffwrdd a mynediad am ddim ar droed ar hyd trac; yng ngofal Cadw.
| Codwyd | Tua 3800 CCFfynhonnellParc le Breos Burial Chamber; Parc Cwm Long Cairn (NPRN 93072) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: heneb gofrestredig Cadw GM122; siambr gladdu wedi’i hadfer yn rhannol gyda blaengwrt cywrain ar lawr cwm sych cul, tua 15 m uwchlaw’r môr, a enwyd ar ôl y parc ceirw canoloesol mawr o’i chwmpas; carnedd siâp lletem tua 22 m o hyd, 13 m o led yn y de a 6 m yn y gogledd; oriel tua 6 m o hyd ac 1 m o led a dau bâr o siambrau ochr, o lechi calchfaen unionsyth a waliau sych cain rhyngddynt; ni chofnodwyd meini capan; dengys dyddio radiocarbon, y rhaglen fwyaf cyflawn ar gyfer unrhyw siambr gladdu yng Nghymru, iddi gael ei defnyddio am hyd at 800 mlynedd o 3800 CC, neu am gyn lleied â 300; gosodwyd o leiaf 40 o bobl yno, gan mwyaf yn esgyrn wedi i’r cyrff orwedd yn yr awyr agored rywle arall; roedd esgyrn anifeiliaid yn cynnwys 8 ci, cath, carw coch, mochyn, dafad a gwartheg; efallai fod rhai wedi dod o Cat Hole Cave, sy’n edrych dros y safle. |
|---|---|
| Gorffwysfa | O leiaf deugain o boblFfynonellauParc le Breos Burial Chamber; Parc Cwm Long Cairn (NPRN 93072) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: heneb gofrestredig Cadw GM122; siambr gladdu wedi’i hadfer yn rhannol gyda blaengwrt cywrain ar lawr cwm sych cul, tua 15 m uwchlaw’r môr, a enwyd ar ôl y parc ceirw canoloesol mawr o’i chwmpas; carnedd siâp lletem tua 22 m o hyd, 13 m o led yn y de a 6 m yn y gogledd; oriel tua 6 m o hyd ac 1 m o led a dau bâr o siambrau ochr, o lechi calchfaen unionsyth a waliau sych cain rhyngddynt; ni chofnodwyd meini capan; dengys dyddio radiocarbon, y rhaglen fwyaf cyflawn ar gyfer unrhyw siambr gladdu yng Nghymru, iddi gael ei defnyddio am hyd at 800 mlynedd o 3800 CC, neu am gyn lleied â 300; gosodwyd o leiaf 40 o bobl yno, gan mwyaf yn esgyrn wedi i’r cyrff orwedd yn yr awyr agored rywle arall; roedd esgyrn anifeiliaid yn cynnwys 8 ci, cath, carw coch, mochyn, dafad a gwartheg; efallai fod rhai wedi dod o Cat Hole Cave, sy’n edrych dros y safle.Parc le Breos Cwm ↗Wikipedia (Saesneg)Carn hir Parc Cwm, a elwir hefyd yn siambr gladdu Parc le Breos, y Garn Hir a Bedd y Cawr: siambr gladdu Neolithig o fath Hafren-Cotswold, wedi’i hadfer yn rhannol, a adnabuwyd felly yn 1937, a godwyd tua 5,850 o flynyddoedd yn ôl, tua 7½ milltir i’r gorllewin-de-orllewin o Abertawe yng Nghoed y Parc Cwm, Gŵyr; carnedd drapesoid o rwbel tua 22 m o hyd a 13 m o led, wedi’i dal gan wal sych isel ‘o safon gain’; mae blaengwrt ar ffurf cloch yn wynebu’r de rhwng dau gorn yn arwain at gyntedd tua 6 m o hyd wedi’i leinio â llechi calchfaen hyd at 1.5 m o uchder, a dau bâr o siambrau ochr; efallai y gosodid cyrff mewn ogofâu cyfagos nes mai dim ond esgyrn oedd ar ôl, a’u symud wedyn i’r siambr; darganfuwyd yn 1869 gan weithwyr yn cloddio am gerrig ffordd, a chloddiwyd y flwyddyn honno gan John Lubbock a Hussey Vivian, gan gael esgyrn dynol toredig (o o leiaf 40 o bobl, fel y gwyddys bellach), dannedd carw a mochyn a chrochenwaith Neolithig, rhai yn awr yn Amgueddfa’r Ashmolean; cloddiwyd eto gan Glyn Daniel yn 1937; credai Richard Atkinson iddi gael ei chodi wrth nant sydd bellach yn rhedeg dan y ddaear; dengys samplau i’r siambr fod yn cael ei defnyddio am 300 i 800 mlynedd; dengys astudiaeth o’r esgyrn mai helwyr-gasglwyr neu fugeiliaid oedd y bobl a gladdwyd yno yn hytrach na ffermwyr; un o chwe siambr gladdu ar Benrhyn Gŵyr a 17 ym Morgannwg; fe’i codwyd tua 1,500 i 1,300 o flynyddoedd cyn gorffen Côr y Cewri neu’r Pyramid Mawr; saif mewn parc ceirw canoloesol a wnaed yn y 1220au gan arglwydd Gŵyr, tua 2,000 erw, ar lawr ceunant calchfaen sych â thua 500 erw o goetir; parcio am ddim i 12–15 car tua 250 llath i ffwrdd a mynediad am ddim ar droed ar hyd trac; yng ngofal Cadw.Parc le Breos Burial Chamber ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: darganfuwyd yn 1869 gan weithwyr yn cloddio am gerrig ffordd; esgyrn o leiaf 40 o unigolion; 1.4 milltir i’r GGDd o Benmaen, oddi ar yr A4118. |
| Enwau eraill | Carn hir Parc Cwm, Bedd y CawrFfynhonnellParc le Breos Cwm ↗Wikipedia (Saesneg)Carn hir Parc Cwm, a elwir hefyd yn siambr gladdu Parc le Breos, y Garn Hir a Bedd y Cawr: siambr gladdu Neolithig o fath Hafren-Cotswold, wedi’i hadfer yn rhannol, a adnabuwyd felly yn 1937, a godwyd tua 5,850 o flynyddoedd yn ôl, tua 7½ milltir i’r gorllewin-de-orllewin o Abertawe yng Nghoed y Parc Cwm, Gŵyr; carnedd drapesoid o rwbel tua 22 m o hyd a 13 m o led, wedi’i dal gan wal sych isel ‘o safon gain’; mae blaengwrt ar ffurf cloch yn wynebu’r de rhwng dau gorn yn arwain at gyntedd tua 6 m o hyd wedi’i leinio â llechi calchfaen hyd at 1.5 m o uchder, a dau bâr o siambrau ochr; efallai y gosodid cyrff mewn ogofâu cyfagos nes mai dim ond esgyrn oedd ar ôl, a’u symud wedyn i’r siambr; darganfuwyd yn 1869 gan weithwyr yn cloddio am gerrig ffordd, a chloddiwyd y flwyddyn honno gan John Lubbock a Hussey Vivian, gan gael esgyrn dynol toredig (o o leiaf 40 o bobl, fel y gwyddys bellach), dannedd carw a mochyn a chrochenwaith Neolithig, rhai yn awr yn Amgueddfa’r Ashmolean; cloddiwyd eto gan Glyn Daniel yn 1937; credai Richard Atkinson iddi gael ei chodi wrth nant sydd bellach yn rhedeg dan y ddaear; dengys samplau i’r siambr fod yn cael ei defnyddio am 300 i 800 mlynedd; dengys astudiaeth o’r esgyrn mai helwyr-gasglwyr neu fugeiliaid oedd y bobl a gladdwyd yno yn hytrach na ffermwyr; un o chwe siambr gladdu ar Benrhyn Gŵyr a 17 ym Morgannwg; fe’i codwyd tua 1,500 i 1,300 o flynyddoedd cyn gorffen Côr y Cewri neu’r Pyramid Mawr; saif mewn parc ceirw canoloesol a wnaed yn y 1220au gan arglwydd Gŵyr, tua 2,000 erw, ar lawr ceunant calchfaen sych â thua 500 erw o goetir; parcio am ddim i 12–15 car tua 250 llath i ffwrdd a mynediad am ddim ar droed ar hyd trac; yng ngofal Cadw. |
Gweithwyr y ffordd
Yn 1869 torrodd gweithwyr a oedd yn cloddio am gerrig ffordd i mewn i’r garnedd. Yr un flwyddyn cloddiodd John Lubbock a Hussey Vivian hi, a chael esgyrn dynol toredig, dannedd ceirw a moch, a chrochenwaith y ffermwyr cyntaf. Cedwir rhai o’r darganfyddiadau heddiw yn Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen. Bu Glyn Daniel yn cloddio yma eto yn 1937 a dangos mai siambr gladdu hir ydoedd.FfynonellauParc le Breos Cwm ↗Wikipedia (Saesneg)Carn hir Parc Cwm, a elwir hefyd yn siambr gladdu Parc le Breos, y Garn Hir a Bedd y Cawr: siambr gladdu Neolithig o fath Hafren-Cotswold, wedi’i hadfer yn rhannol, a adnabuwyd felly yn 1937, a godwyd tua 5,850 o flynyddoedd yn ôl, tua 7½ milltir i’r gorllewin-de-orllewin o Abertawe yng Nghoed y Parc Cwm, Gŵyr; carnedd drapesoid o rwbel tua 22 m o hyd a 13 m o led, wedi’i dal gan wal sych isel ‘o safon gain’; mae blaengwrt ar ffurf cloch yn wynebu’r de rhwng dau gorn yn arwain at gyntedd tua 6 m o hyd wedi’i leinio â llechi calchfaen hyd at 1.5 m o uchder, a dau bâr o siambrau ochr; efallai y gosodid cyrff mewn ogofâu cyfagos nes mai dim ond esgyrn oedd ar ôl, a’u symud wedyn i’r siambr; darganfuwyd yn 1869 gan weithwyr yn cloddio am gerrig ffordd, a chloddiwyd y flwyddyn honno gan John Lubbock a Hussey Vivian, gan gael esgyrn dynol toredig (o o leiaf 40 o bobl, fel y gwyddys bellach), dannedd carw a mochyn a chrochenwaith Neolithig, rhai yn awr yn Amgueddfa’r Ashmolean; cloddiwyd eto gan Glyn Daniel yn 1937; credai Richard Atkinson iddi gael ei chodi wrth nant sydd bellach yn rhedeg dan y ddaear; dengys samplau i’r siambr fod yn cael ei defnyddio am 300 i 800 mlynedd; dengys astudiaeth o’r esgyrn mai helwyr-gasglwyr neu fugeiliaid oedd y bobl a gladdwyd yno yn hytrach na ffermwyr; un o chwe siambr gladdu ar Benrhyn Gŵyr a 17 ym Morgannwg; fe’i codwyd tua 1,500 i 1,300 o flynyddoedd cyn gorffen Côr y Cewri neu’r Pyramid Mawr; saif mewn parc ceirw canoloesol a wnaed yn y 1220au gan arglwydd Gŵyr, tua 2,000 erw, ar lawr ceunant calchfaen sych â thua 500 erw o goetir; parcio am ddim i 12–15 car tua 250 llath i ffwrdd a mynediad am ddim ar droed ar hyd trac; yng ngofal Cadw.Parc le Breos Cwm ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: siambr gladdu Neolithig yng nghymuned Llanilltud Gŵyr ar Benrhyn Gŵyr, a elwir hefyd yn garn hir Parc Cwm, ymhlith yr adeiladau hynaf i’w codi yng ngwledydd Prydain, 1,300 o flynyddoedd cyn Côr y Cewri, yng Nghoed y Parc Cwm tua 13 km i’r gorllewin o Abertawe; o’r math Hafren-Cotswold, carnedd hirsgwar o gerrig wedi’i hamgáu gan wal gerrig, gyda blaengwrt ar ffurf cloch yn wynebu’r de yn arwain at fynedfa gyda dau bâr o siambrau; ail-ddarganfuwyd yn 1869 gan weithwyr yn cloddio cerrig ar gyfer gwaith ar y ffyrdd, a chloddiwyd y flwyddyn honno, gan gael esgyrn dynol dros 40 o bobl; cloddiwyd eto yn 1937 dan arweiniad Glyn Daniel; cerfiad o garw Llychlyn yn Cathole Cave ger y gromlech yw’r darn hynaf o gelf graig ym Mhrydain, a grëwyd o leiaf 14,000 o flynyddoedd yn ôl.Parc le Breos Burial Chamber ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: darganfuwyd yn 1869 gan weithwyr yn cloddio am gerrig ffordd; esgyrn o leiaf 40 o unigolion; 1.4 milltir i’r GGDd o Benmaen, oddi ar yr A4118.
Tŷ i’r meirw
Mae’r garnedd ar ffurf lletem, tua 22 metr o hyd, a’i waliau sych wedi’u codi’n gain. Yn y pen deheuol llydan mae dau gorn o waliau yn crymu i mewn i wneud blaengwrt ar ffurf cloch. Oddi yno mae cyntedd chwe metr o hyd, wedi’i leinio â llechi calchfaen unionsyth, yn arwain i’r garnedd, a dau bâr o siambrau yn agor ohono.FfynonellauParc le Breos Cwm ↗Wikipedia (Saesneg)Carn hir Parc Cwm, a elwir hefyd yn siambr gladdu Parc le Breos, y Garn Hir a Bedd y Cawr: siambr gladdu Neolithig o fath Hafren-Cotswold, wedi’i hadfer yn rhannol, a adnabuwyd felly yn 1937, a godwyd tua 5,850 o flynyddoedd yn ôl, tua 7½ milltir i’r gorllewin-de-orllewin o Abertawe yng Nghoed y Parc Cwm, Gŵyr; carnedd drapesoid o rwbel tua 22 m o hyd a 13 m o led, wedi’i dal gan wal sych isel ‘o safon gain’; mae blaengwrt ar ffurf cloch yn wynebu’r de rhwng dau gorn yn arwain at gyntedd tua 6 m o hyd wedi’i leinio â llechi calchfaen hyd at 1.5 m o uchder, a dau bâr o siambrau ochr; efallai y gosodid cyrff mewn ogofâu cyfagos nes mai dim ond esgyrn oedd ar ôl, a’u symud wedyn i’r siambr; darganfuwyd yn 1869 gan weithwyr yn cloddio am gerrig ffordd, a chloddiwyd y flwyddyn honno gan John Lubbock a Hussey Vivian, gan gael esgyrn dynol toredig (o o leiaf 40 o bobl, fel y gwyddys bellach), dannedd carw a mochyn a chrochenwaith Neolithig, rhai yn awr yn Amgueddfa’r Ashmolean; cloddiwyd eto gan Glyn Daniel yn 1937; credai Richard Atkinson iddi gael ei chodi wrth nant sydd bellach yn rhedeg dan y ddaear; dengys samplau i’r siambr fod yn cael ei defnyddio am 300 i 800 mlynedd; dengys astudiaeth o’r esgyrn mai helwyr-gasglwyr neu fugeiliaid oedd y bobl a gladdwyd yno yn hytrach na ffermwyr; un o chwe siambr gladdu ar Benrhyn Gŵyr a 17 ym Morgannwg; fe’i codwyd tua 1,500 i 1,300 o flynyddoedd cyn gorffen Côr y Cewri neu’r Pyramid Mawr; saif mewn parc ceirw canoloesol a wnaed yn y 1220au gan arglwydd Gŵyr, tua 2,000 erw, ar lawr ceunant calchfaen sych â thua 500 erw o goetir; parcio am ddim i 12–15 car tua 250 llath i ffwrdd a mynediad am ddim ar droed ar hyd trac; yng ngofal Cadw.Parc le Breos Burial Chamber; Parc Cwm Long Cairn (NPRN 93072) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: heneb gofrestredig Cadw GM122; siambr gladdu wedi’i hadfer yn rhannol gyda blaengwrt cywrain ar lawr cwm sych cul, tua 15 m uwchlaw’r môr, a enwyd ar ôl y parc ceirw canoloesol mawr o’i chwmpas; carnedd siâp lletem tua 22 m o hyd, 13 m o led yn y de a 6 m yn y gogledd; oriel tua 6 m o hyd ac 1 m o led a dau bâr o siambrau ochr, o lechi calchfaen unionsyth a waliau sych cain rhyngddynt; ni chofnodwyd meini capan; dengys dyddio radiocarbon, y rhaglen fwyaf cyflawn ar gyfer unrhyw siambr gladdu yng Nghymru, iddi gael ei defnyddio am hyd at 800 mlynedd o 3800 CC, neu am gyn lleied â 300; gosodwyd o leiaf 40 o bobl yno, gan mwyaf yn esgyrn wedi i’r cyrff orwedd yn yr awyr agored rywle arall; roedd esgyrn anifeiliaid yn cynnwys 8 ci, cath, carw coch, mochyn, dafad a gwartheg; efallai fod rhai wedi dod o Cat Hole Cave, sy’n edrych dros y safle.
Esgyrn, nid cyrff
Gosodwyd o leiaf deugain o bobl yma, yn ddynion a merched, yn ifanc a hen. Gosodwyd y rhan fwyaf yn y siambr yn esgyrn, wedi i’r cyrff orwedd am gyfnod mewn man arall, efallai yn ogofâu’r cwm. Dengys dyddio radiocarbon, y mwyaf cyflawn a wnaed erioed ar siambr gladdu yng Nghymru, iddi gael ei defnyddio am rhwng 300 ac 800 mlynedd. Awgryma astudiaeth o’r esgyrn fod y bobl hyn yn dal i fyw drwy hela a bugeilio yn hytrach na thrin y tir.FfynonellauParc le Breos Burial Chamber; Parc Cwm Long Cairn (NPRN 93072) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: heneb gofrestredig Cadw GM122; siambr gladdu wedi’i hadfer yn rhannol gyda blaengwrt cywrain ar lawr cwm sych cul, tua 15 m uwchlaw’r môr, a enwyd ar ôl y parc ceirw canoloesol mawr o’i chwmpas; carnedd siâp lletem tua 22 m o hyd, 13 m o led yn y de a 6 m yn y gogledd; oriel tua 6 m o hyd ac 1 m o led a dau bâr o siambrau ochr, o lechi calchfaen unionsyth a waliau sych cain rhyngddynt; ni chofnodwyd meini capan; dengys dyddio radiocarbon, y rhaglen fwyaf cyflawn ar gyfer unrhyw siambr gladdu yng Nghymru, iddi gael ei defnyddio am hyd at 800 mlynedd o 3800 CC, neu am gyn lleied â 300; gosodwyd o leiaf 40 o bobl yno, gan mwyaf yn esgyrn wedi i’r cyrff orwedd yn yr awyr agored rywle arall; roedd esgyrn anifeiliaid yn cynnwys 8 ci, cath, carw coch, mochyn, dafad a gwartheg; efallai fod rhai wedi dod o Cat Hole Cave, sy’n edrych dros y safle.Parc le Breos Cwm ↗Wikipedia (Saesneg)Carn hir Parc Cwm, a elwir hefyd yn siambr gladdu Parc le Breos, y Garn Hir a Bedd y Cawr: siambr gladdu Neolithig o fath Hafren-Cotswold, wedi’i hadfer yn rhannol, a adnabuwyd felly yn 1937, a godwyd tua 5,850 o flynyddoedd yn ôl, tua 7½ milltir i’r gorllewin-de-orllewin o Abertawe yng Nghoed y Parc Cwm, Gŵyr; carnedd drapesoid o rwbel tua 22 m o hyd a 13 m o led, wedi’i dal gan wal sych isel ‘o safon gain’; mae blaengwrt ar ffurf cloch yn wynebu’r de rhwng dau gorn yn arwain at gyntedd tua 6 m o hyd wedi’i leinio â llechi calchfaen hyd at 1.5 m o uchder, a dau bâr o siambrau ochr; efallai y gosodid cyrff mewn ogofâu cyfagos nes mai dim ond esgyrn oedd ar ôl, a’u symud wedyn i’r siambr; darganfuwyd yn 1869 gan weithwyr yn cloddio am gerrig ffordd, a chloddiwyd y flwyddyn honno gan John Lubbock a Hussey Vivian, gan gael esgyrn dynol toredig (o o leiaf 40 o bobl, fel y gwyddys bellach), dannedd carw a mochyn a chrochenwaith Neolithig, rhai yn awr yn Amgueddfa’r Ashmolean; cloddiwyd eto gan Glyn Daniel yn 1937; credai Richard Atkinson iddi gael ei chodi wrth nant sydd bellach yn rhedeg dan y ddaear; dengys samplau i’r siambr fod yn cael ei defnyddio am 300 i 800 mlynedd; dengys astudiaeth o’r esgyrn mai helwyr-gasglwyr neu fugeiliaid oedd y bobl a gladdwyd yno yn hytrach na ffermwyr; un o chwe siambr gladdu ar Benrhyn Gŵyr a 17 ym Morgannwg; fe’i codwyd tua 1,500 i 1,300 o flynyddoedd cyn gorffen Côr y Cewri neu’r Pyramid Mawr; saif mewn parc ceirw canoloesol a wnaed yn y 1220au gan arglwydd Gŵyr, tua 2,000 erw, ar lawr ceunant calchfaen sych â thua 500 erw o goetir; parcio am ddim i 12–15 car tua 250 llath i ffwrdd a mynediad am ddim ar droed ar hyd trac; yng ngofal Cadw.
Cathole Cave
Mae Cathole Cave yn edrych dros y siambr. Ar ei mur mae cerfiad o garw Llychlyn a wnaed o leiaf 14,000 o flynyddoedd yn ôl, y gelf graig hynaf ym Mhrydain. Efallai fod rhai o’r esgyrn anifeiliaid yn y siambr, yn eu plith rhai wyth ci, wedi’u casglu o’r ogof.FfynonellauParc le Breos Cwm ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: siambr gladdu Neolithig yng nghymuned Llanilltud Gŵyr ar Benrhyn Gŵyr, a elwir hefyd yn garn hir Parc Cwm, ymhlith yr adeiladau hynaf i’w codi yng ngwledydd Prydain, 1,300 o flynyddoedd cyn Côr y Cewri, yng Nghoed y Parc Cwm tua 13 km i’r gorllewin o Abertawe; o’r math Hafren-Cotswold, carnedd hirsgwar o gerrig wedi’i hamgáu gan wal gerrig, gyda blaengwrt ar ffurf cloch yn wynebu’r de yn arwain at fynedfa gyda dau bâr o siambrau; ail-ddarganfuwyd yn 1869 gan weithwyr yn cloddio cerrig ar gyfer gwaith ar y ffyrdd, a chloddiwyd y flwyddyn honno, gan gael esgyrn dynol dros 40 o bobl; cloddiwyd eto yn 1937 dan arweiniad Glyn Daniel; cerfiad o garw Llychlyn yn Cathole Cave ger y gromlech yw’r darn hynaf o gelf graig ym Mhrydain, a grëwyd o leiaf 14,000 o flynyddoedd yn ôl.Parc le Breos Burial Chamber; Parc Cwm Long Cairn (NPRN 93072) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: heneb gofrestredig Cadw GM122; siambr gladdu wedi’i hadfer yn rhannol gyda blaengwrt cywrain ar lawr cwm sych cul, tua 15 m uwchlaw’r môr, a enwyd ar ôl y parc ceirw canoloesol mawr o’i chwmpas; carnedd siâp lletem tua 22 m o hyd, 13 m o led yn y de a 6 m yn y gogledd; oriel tua 6 m o hyd ac 1 m o led a dau bâr o siambrau ochr, o lechi calchfaen unionsyth a waliau sych cain rhyngddynt; ni chofnodwyd meini capan; dengys dyddio radiocarbon, y rhaglen fwyaf cyflawn ar gyfer unrhyw siambr gladdu yng Nghymru, iddi gael ei defnyddio am hyd at 800 mlynedd o 3800 CC, neu am gyn lleied â 300; gosodwyd o leiaf 40 o bobl yno, gan mwyaf yn esgyrn wedi i’r cyrff orwedd yn yr awyr agored rywle arall; roedd esgyrn anifeiliaid yn cynnwys 8 ci, cath, carw coch, mochyn, dafad a gwartheg; efallai fod rhai wedi dod o Cat Hole Cave, sy’n edrych dros y safle.
Parc ceirw’r arglwydd
Daw enw’r cwm o Barc le Breos, parc ceirw tua 2,000 erw a wnaed gan arglwydd Gŵyr yn y 1220au. Saif y siambr ar lawr ceunant calchfaen sych yn ei goed, dro byr o faes parcio bach am ddim.FfynonellauParc le Breos Cwm ↗Wikipedia (Saesneg)Carn hir Parc Cwm, a elwir hefyd yn siambr gladdu Parc le Breos, y Garn Hir a Bedd y Cawr: siambr gladdu Neolithig o fath Hafren-Cotswold, wedi’i hadfer yn rhannol, a adnabuwyd felly yn 1937, a godwyd tua 5,850 o flynyddoedd yn ôl, tua 7½ milltir i’r gorllewin-de-orllewin o Abertawe yng Nghoed y Parc Cwm, Gŵyr; carnedd drapesoid o rwbel tua 22 m o hyd a 13 m o led, wedi’i dal gan wal sych isel ‘o safon gain’; mae blaengwrt ar ffurf cloch yn wynebu’r de rhwng dau gorn yn arwain at gyntedd tua 6 m o hyd wedi’i leinio â llechi calchfaen hyd at 1.5 m o uchder, a dau bâr o siambrau ochr; efallai y gosodid cyrff mewn ogofâu cyfagos nes mai dim ond esgyrn oedd ar ôl, a’u symud wedyn i’r siambr; darganfuwyd yn 1869 gan weithwyr yn cloddio am gerrig ffordd, a chloddiwyd y flwyddyn honno gan John Lubbock a Hussey Vivian, gan gael esgyrn dynol toredig (o o leiaf 40 o bobl, fel y gwyddys bellach), dannedd carw a mochyn a chrochenwaith Neolithig, rhai yn awr yn Amgueddfa’r Ashmolean; cloddiwyd eto gan Glyn Daniel yn 1937; credai Richard Atkinson iddi gael ei chodi wrth nant sydd bellach yn rhedeg dan y ddaear; dengys samplau i’r siambr fod yn cael ei defnyddio am 300 i 800 mlynedd; dengys astudiaeth o’r esgyrn mai helwyr-gasglwyr neu fugeiliaid oedd y bobl a gladdwyd yno yn hytrach na ffermwyr; un o chwe siambr gladdu ar Benrhyn Gŵyr a 17 ym Morgannwg; fe’i codwyd tua 1,500 i 1,300 o flynyddoedd cyn gorffen Côr y Cewri neu’r Pyramid Mawr; saif mewn parc ceirw canoloesol a wnaed yn y 1220au gan arglwydd Gŵyr, tua 2,000 erw, ar lawr ceunant calchfaen sych â thua 500 erw o goetir; parcio am ddim i 12–15 car tua 250 llath i ffwrdd a mynediad am ddim ar droed ar hyd trac; yng ngofal Cadw.Parc le Breos Burial Chamber; Parc Cwm Long Cairn (NPRN 93072) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: heneb gofrestredig Cadw GM122; siambr gladdu wedi’i hadfer yn rhannol gyda blaengwrt cywrain ar lawr cwm sych cul, tua 15 m uwchlaw’r môr, a enwyd ar ôl y parc ceirw canoloesol mawr o’i chwmpas; carnedd siâp lletem tua 22 m o hyd, 13 m o led yn y de a 6 m yn y gogledd; oriel tua 6 m o hyd ac 1 m o led a dau bâr o siambrau ochr, o lechi calchfaen unionsyth a waliau sych cain rhyngddynt; ni chofnodwyd meini capan; dengys dyddio radiocarbon, y rhaglen fwyaf cyflawn ar gyfer unrhyw siambr gladdu yng Nghymru, iddi gael ei defnyddio am hyd at 800 mlynedd o 3800 CC, neu am gyn lleied â 300; gosodwyd o leiaf 40 o bobl yno, gan mwyaf yn esgyrn wedi i’r cyrff orwedd yn yr awyr agored rywle arall; roedd esgyrn anifeiliaid yn cynnwys 8 ci, cath, carw coch, mochyn, dafad a gwartheg; efallai fod rhai wedi dod o Cat Hole Cave, sy’n edrych dros y safle.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


