Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

tua 750–1500

Llawysgrifau canoloesol Cymru

Pob llyfr mawr a ysgrifennwyd â llaw yng Nghymru’r Oesoedd Canol, yr hynaf yn gyntaf: pryd yr ysgrifennwyd ef, ble y’i cedwir heddiw, a ble y gallwch droi ei dudalennau eich hun.

Llun: Brenin â theyrnwialen yn Llyfr Oriau Llanbeblig, Macsen Wledig efallai, yr ymerawdwr y mae traddodiad Cymru’n ei gysylltu â Chaernarfon · Medieval artist; National Library of Wales (NLW MS 17520A), CC0 · Wikimedia Commons

Mae’r rhan fwyaf o’r hyn a wyddom am Gymru gynnar, ei barddoniaeth, ei chyfreithiau, ei chwedlau, ei saint a’i brenhinoedd, wedi dod i lawr atom mewn llyfrau a ysgrifennwyd â llaw. Mae tua wyth can mlynedd ohonynt wedi goroesi, o’r nodiadau Cymraeg yn ymylon llyfr efengylau o’r wythfed ganrif hyd lyfrau’r beirdd eu hunain yn y bymthegfed.

Cyfrifodd Daniel Huws, a fu’n geidwad llawysgrifau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, fod dros hanner cant o lyfrau Cymraeg wedi goroesi o’r can mlynedd rhwng canol y drydedd ganrif ar ddeg a chanol y bedwaredd ar ddeg yn unig. Dyma’r mwyaf o holl lawysgrifau canoloesol Cymru: pryd yr ysgrifennwyd pob un, ble y’i cedwir heddiw, a ble y gallwch droi ei dudalennau eich hun, am ddim, ar-lein.

  • 34 llawysgrif
  • 21 i’w darllen dudalen wrth dudalen ar-lein
  • 7 llyfrgell yn eu cadw
  • 725 mlynedd o’r cyntaf i’r olaf

Cyn 1000

  1. yr wythfed ganrif

    Efengylau Llandeilo

    Eglwys Gadeiriol Caerlwytgoed, Caerlwytgoed · St Chad Gospels

  2. tua 817–835

    Llyfr Commoneus

    Llyfrgelloedd Bodley a Choleg Iesu, Rhydychen · MS. Auct. F. 4. 32

    Cofnod y llyfrgell ↗
  3. y nawfed ganrif

    Englynion y Juvencus

    Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt a Choleg Corpus Christi, Caergrawnt · MS Ff.4.42

    Pob tudalen ar-lein ↗
  4. y nawfed ganrif

    Martianus Capella Corpus

    Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt a Choleg Corpus Christi, Caergrawnt · Corpus Christi College MS 153

    Pob tudalen ar-lein ↗
  5. dechrau’r ddegfed ganrif

    Y Darn Computus

    Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt a Choleg Corpus Christi, Caergrawnt · Add. MS 4543

    Cofnod y llyfrgell ↗

1000–1199

  1. tua 1080

    Sallwyr Rhygyfarch

    Coleg y Drindod, Dulyn, Dulyn · MS 50

  2. tua 1085–1095

    Awstin Ieuan ap Sulien

    Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt a Choleg Corpus Christi, Caergrawnt · Corpus Christi College MS 199

    Pob tudalen ar-lein ↗
  3. tua 829; copi tua 1100

    Historia Brittonum

    y Llyfrgell Brydeinig, Llundain · Harley MS 3859

  4. y ddegfed ganrif; copïau tua 1100–1288

    Annales Cambriae

    y Llyfrgell Brydeinig, Llundain · yr Archifau Gwladol, Kew, Llundain · Harley 3859; E 164/1; Cotton Domitian A. i

  5. tua 1120–1134

    Llyfr Llandaf

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · NLW MS 17110E

    Pob tudalen ar-lein ↗
  6. diwedd y ddeuddegfed ganrif

    Bucheddau Saint Cymru

    y Llyfrgell Brydeinig, Llundain · Cotton MS Vespasian A. xiv

    Cofnod y llyfrgell ↗

Y 1200au

  1. tua 1225–1250

    Llanstephan 1: Brut Cymraeg cynnar

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Llanstephan MS 1

    Cofnod y llyfrgell ↗
  2. tua 1250

    Llyfr Du Caerfyrddin

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 1

    Pob tudalen ar-lein ↗
  3. tua 1250

    Llyfr Du’r Waun

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 29

  4. y drydedd ganrif ar ddeg

    Peniarth 28: y llyfr cyfraith â lluniau

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 28

    Pob tudalen ar-lein ↗
  5. tua 1265

    Llyfr Aneirin

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Cardiff MS 2.81

    Pob tudalen ar-lein ↗
  6. y drydedd ganrif ar ddeg

    Peniarth 6: y Mabinogi hynaf

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 6

    Pob tudalen ar-lein ↗
  7. y 13eg–15fed ganrif

    Peniarth 16: y Trioedd hynaf

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 16

    Pob tudalen ar-lein ↗
  8. y drydedd ganrif ar ddeg

    Peniarth 17: Hanes Gruffudd ap Cynan

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 17

    Pob tudalen ar-lein ↗

Y 1300au

  1. tua 1300 ymlaen

    Llawysgrif Hendregadredd

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · NLW MS 6680B

    Pob tudalen ar-lein ↗
  2. tua 1325–1350

    Llyfr Taliesin

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 2

    Pob tudalen ar-lein ↗
  3. y drydedd a’r bedwaredd ganrif ar ddeg

    Brut y Tywysogion

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 20

    Pob tudalen ar-lein ↗
  4. 1346

    Llyfr Ancr Llanddewibrefi

    Llyfrgelloedd Bodley a Choleg Iesu, Rhydychen · Jesus College MS 119

    Pob tudalen ar-lein ↗
  5. tua 1350

    Llyfr Gwyn Rhydderch

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MSS 4 and 5

    Pob tudalen ar-lein ↗
  6. y bedwaredd ganrif ar ddeg

    Llyfr Meddygon Myddfai

    y Llyfrgell Brydeinig, Llundain · Add. MS 14912

    Cofnod y llyfrgell ↗
  7. tua 1350–1400

    Llawysgrif Boston

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · NLW MS 24029A

    Pob tudalen ar-lein ↗
  8. tua 1382–1410

    Llyfr Coch Hergest

    Llyfrgelloedd Bodley a Choleg Iesu, Rhydychen · Jesus College MS 111

    Cofnod y llyfrgell ↗
  9. y 1390au

    Llyfr Oriau Llanbeblig

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · NLW MS 17520A

    Pob tudalen ar-lein ↗

Y 1400au

  1. tua 1400

    Coleg Iesu 20: yr achau

    Llyfrgelloedd Bodley a Choleg Iesu, Rhydychen · Jesus College MS 20

    Cofnod y llyfrgell ↗
  2. tua 1400

    Llyfr Coch Talgarth

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Llanstephan MS 27

    Pob tudalen ar-lein ↗
  3. tua 1445

    Y Cwta Cyfarwydd

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 50

    Pob tudalen ar-lein ↗
  4. tua 1450

    Llyfr Gwyn Hergest (ar goll)

    Ar goll · llosgwyd yn nechrau’r 1800au

  5. y bymthegfed ganrif

    Llyfr Du Basing

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · NLW MS 7006D

    Pob tudalen ar-lein ↗
  6. y 1470au

    Llyfr Lewys Glyn Cothi

    Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 109

    Pob tudalen ar-lein ↗

Troi’r tudalennau eich hun

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi ffotograffu pob tudalen o’i llawysgrifau canoloesol mawr, a gall unrhyw un eu darllen ar-lein, am ddim: Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfrau Aneirin a Thaliesin, Llyfr Gwyn Rhydderch, Llawysgrif Hendregadredd, y llyfrau cyfraith, y Brutiau a llawer mwy. Mae Coleg Iesu a Llyfrgelloedd Bodley wedi gwneud yr un peth i Lyfr Coch Hergest a Llyfr Ancr, Llyfrgell Parker yng Nghaergrawnt i lyfrau Llanbadarn a’r Martianus Capella, a Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt i’r Juvencus.

O ble daw’r enwau

Adwaenir llawer o’r llawysgrifau wrth y casgliadau y daethant ynddynt. Llawysgrifau Peniarth yw’r llyfrgell fawr a gasglwyd gan Robert Vaughan o’r Hengwrt yn yr ail ganrif ar bymtheg ac a gadwyd ym Mheniarth, ger Tywyn. Casglwyd llawysgrifau Llanstephan gan Samuel a Moses Williams yn y ddeunawfed ganrif. Prynodd Syr John Williams y ddau i’r Llyfrgell Genedlaethol newydd, a agorodd yn 1907.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf