
Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
diwedd y ddeuddegfed ganrif
Bucheddau Saint Cymru
Un llyfr sy’n cadw bucheddau Lladin sylfaenwyr eglwysi Cymru: Gwynllyw a Chadog, Illtud, Teilo, Dyfrig, Dewi, Padarn, Tathan a rhagor, gyda’r calendr eglwysig Cymreig hynaf a theuluoedd Brychan a Cheredig.
Llun: Eglwys Sant Illtud, Llanilltud Fawr, ar safle ysgol fynachaidd gynnar Illtud · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | diwedd y ddeuddegfed ganrif, ym mhriordy Trefynwy yn ôl pob tebyg |
|---|---|
| Ysgrifennwyd gan | o leiaf naw copïydd |
| Cedwir yn | y Llyfrgell Brydeinig, Llundain (Cotton MS Vespasian A. xiv) |
| Trysor | bucheddau saint Cymru, a’r calendr eglwysig Cymreig hynaf |
Llyfr y saint
Os Llyfr Llandaf yw llyfr eglwys Teilo, dyma lyfr holl saint de Cymru. Fe’i hysgrifennwyd yn nhraean olaf y ddeuddegfed ganrif gan o leiaf naw copïydd, ym mhriordy Benedictaidd Trefynwy yn ôl pob tebyg, ac mae’n casglu i un gyfrol fucheddau Lladin sylfaenwyr eglwysi Cymru.FfynhonnellCotton Vespasian A. xiv ↗saints.wales (Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru) (Saesneg)Llawiau Eingl-Normanaidd o draean olaf y ddeuddegfed ganrif, o leiaf naw copïydd; cytunir yn gyffredinol iddo gael ei ysgrifennu ym mhriordy Benedictaidd Trefynwy; calendr, De situ Brecheniauc, Progenies Keredic a’r bucheddau; nodiadau gan Syr John Prys; wedi’i ddigido’n llawn.
Beth sydd ynddo
Mae’n agor â chalendr o ddyddiau gŵyl y saint, y calendr eglwysig Cymreig hynaf sydd wedi goroesi. Yna daw teuluoedd y saint a’r brenhinoedd: hanes sefydlu Brycheiniog a phlant niferus Brychan, a disgynyddion Ceredig, a roddodd ei enw i Geredigion.
Yna’r bucheddau: Gwynllyw, brenin rhyfelgar Gwynllŵg, a’i fab Cadog o Lancarfan; Illtud o Lanilltud Fawr, athro’r saint; Teilo a Dyfrig, esgobion Llandaf; Dewi o Dyddewi; Brynach, Padarn, Clydog, Cybi, Tathan, Carannog, Aeddan a Brendan y mordwywr. Heb yr un llyfr hwn, byddai’r rhan fwyaf o’r bucheddau hyn ar goll.
Ei daith
Yn yr unfed ganrif ar bymtheg darllenwyd y llyfr a gwnaed nodiadau ynddo gan Syr John Prys o Aberhonddu, y gŵr a argraffodd y llyfr Cymraeg cyntaf, a allai fod wedi’i gael pan gaewyd y mynachlogydd. Yna aeth i Syr Robert Cotton, y mae ei lyfrgell fawr yn y Llyfrgell Brydeinig heddiw. Argraffwyd y bucheddau gan A. W. Wade-Evans yn 1944 fel Vitae Sanctorum Britanniae et Genealogiae, a dilynodd argraffiad newydd gan Scott Lloyd yn 2013. Mae’r llyfr cyfan wedi’i ffotograffu a gellir ei ddarllen ar-lein.
Cofnod y llyfrgell ohono ↗ Saint Cymru → Sant Cadog → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf









