Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

tua 1250

Llyfr Du Caerfyrddin

Y llyfr hynaf sydd wedi goroesi a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gwaith un copïydd amyneddgar dros flynyddoedd lawer.

Llun: Tudalen o Lyfr Du Caerfyrddin, y llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydtua 1250, gan un copïydd dros flynyddoedd lawer
Cedwir ynLlyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 1)
Enwyd ar ôlei rwymiad du, a phriordy Sant Ioan yng Nghaerfyrddin
Enwog amy llyfr hynaf a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg

Gwaith oes un copïydd

Llyfr Du Caerfyrddin yw’r llyfr hynaf sydd wedi goroesi a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg. Cred ysgolheigion modern mai gwaith un copïydd ydyw, a’i hysgrifennodd ar wahanol adegau yn ei fywyd, cyn tua’r flwyddyn 1250 ac o’i chwmpas. Mae ei dudalennau’n fach, ac mae ei law’n newid wrth i’r blynyddoedd fynd heibio, fel y gallwn bron wylio’r copïydd yn heneiddio wrth ei waith.

Beth sydd ynddo

Llyfr barddoniaeth ydyw yn anad dim. Dyma gerddi Myrddin: Yr Afallennau, lle mae’r proffwyd yn siarad â’r pren afalau melys sy’n ei guddio yng Nghoed Celyddon, Yr Oianau, ac ymddiddan Myrddin a Thaliesin. Dyma Pa Gur yv y Porthaur?, lle mae Arthur yn enwi ei arwyr wrth Lewlwyd Gafaelfawr, porthor caer, a Chai yn gyntaf yn eu plith. Dyma’r englynion i Geraint fab Erbin, a syrthiodd yn Llongborth, ac Englynion y Beddau, sy’n dweud ble gorwedd arwyr Ynys Prydain.

Yma hefyd mae ymddiddan Gwyddno Garanhir a Gwyn ap Nudd, arglwydd Annwn, penillion boddi Cantre’r Gwaelod, cerddi mawl i’r tywysogion, yn eu plith y farwnad i Fadog ap Maredudd o Bowys, a grŵp bach o drioedd am feirch yr arwyr.

Llun copïydd o’r ci Dormarch yn ymyl y Llyfr Du
Llun copïydd o’r ci Dormarch yn ymyl y Llyfr Du · Llun: Medieval scribe; National Library of Wales, Peniarth MS 1, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

O Gaerfyrddin i Aberystwyth

Cafwyd y llyfr gan Syr John Prys o Aberhonddu, yr ysgolhaig a argraffodd y llyfr Cymraeg cyntaf, pan oedd yn chwilio’r mynachlogydd a gaewyd gan Harri VIII. Roedd gyda thrysorydd Tyddewi, a dywedid iddo ddod o’r priordy yng Nghaerfyrddin. Ysgrifennodd William Salesbury, cyfieithydd y Testament Newydd, nodyn ar un o’i dudalennau. Yn yr ail ganrif ar bymtheg daeth i lyfrgell fawr Robert Vaughan yn yr Hengwrt, ger Dolgellau, ac oddi yno aeth i Beniarth, lle cafodd y rhif Peniarth 1, y cyntaf oll. Prynodd Syr John Williams y casgliad yn 1904 i’r Llyfrgell Genedlaethol newydd, lle’i cedwir heddiw.

Llyfr bach, a welwyd o’r newydd

Mae gan y Llyfr Du 54 o ddail memrwn, dim ond 17 cm wrth 12.5 cm. Yn 2002 cafodd ei sganio a’i roi ar-lein i bawb ei ddarllen, ac yn 2015 astudiodd yr Athro Paul Russell a Myriah Williams ef dan olau uwchfioled. Cawsant nodiadau a ddilëwyd o’r ymylon, lluniau o bysgodyn a dau wyneb, a cherdd Gymraeg nad oedd neb yn ei hadnabod o’r blaen.

Mewn print

Argraffodd John Gwenogvryn Evans y llyfr cyfan, llinell am linell, yn 1906, a chyhoeddodd A. O. H. Jarman ei argraffiad, Llyfr Du Caerfyrddin, yng Nghaerdydd yn 1982.

Llun copïydd o’r ci Dormarch yn ymyl y Llyfr Du
Llun copïydd o’r ci Dormarch yn ymyl y Llyfr Du · Llun: Unknown medieval scribe, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf