Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

c. 1520–c. 1584

William Salesbury

Ysgolhaig o Lansannan a luniodd y geiriadur Cymraeg–Saesneg cyntaf ac a gyfieithodd y Testament Newydd i’r Gymraeg yn 1567.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1520–c. 1584 (wedi’i gofnodi) Ysgolhaig y Testament Newydd Cymraeg Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Ysgolheigion ac athrawon
★ Y Cymro cyntaf Y geiriadur Cymraeg–Saesneg cyntaf, 1547, a’r Testament Newydd Cymraeg cyntaf, 1567
William Salesbury ar Gofeb y Cyfieithwyr, Llanelwy
William Salesbury ar Gofeb y Cyfieithwyr, Llanelwy · Llun: Wikimedia Commons · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0

William Salesbury o Lansannan a Llanrwst oedd Cymro mwyaf dysgedig ei ddydd a phrif gyfieithydd y Testament Newydd Cymraeg cyntaf, a gyhoeddwyd yn 1567. Galwodd ar ei bobl i fynnu’r ysgrythurau yn eu hiaith eu hunain, a gosododd ei waith sylfeini rhyddiaith Gymraeg fodern.

GanedTua 1520, Llansannan
Ei gartrefPlas Isa, Llanrwst
Ei ieithoeddCymraeg, Saesneg, Hebraeg, Groeg, Lladin
Ei lyfr cyntafGeiriadur Saesneg a Chymraeg, 1547
Ei waith mawrY Testament Newydd Cymraeg, 1567
Bu farwTua 1584

Bonheddwr o Ddyffryn Conwy#

Ganed William tua 1520 ym mhlwyf Llansannan, ail fab Ffwg Salesbury ac Annes, merch Wiliam ap Gruffydd ap Robin o Gochwillan. Erbyn 1540 roedd yn byw ym Mhlas Isa, ar gyrion Llanrwst, ei gartref am y rhan fwyaf o’i oes. Priododd Catrin Llwyd, chwaer Dr Elis Prys o Blas Iolyn.

Ysgolhaig y Dadeni#

Yn Rhydychen dysgodd Hebraeg, Groeg a Lladin, darllenodd lyfrau newydd Luther a Tyndale, a daeth i adnabod crefft argraffu. Fel Erasmus a Luther credai y dylai pawb gael y Beibl yn eu mamiaith. Roedd ganddo ddau nod mawr drwy’i oes: rhoi’r ysgrythurau i’r Cymry, a rhoi iddynt wybodaeth a dysg yn eu hiaith eu hunain.

Llyfrau i’r Cymry#

Yn 1547 cyhoeddodd A Dictionary in Englyshe and Welshe, efallai’r llyfr cyntaf erioed a argraffwyd yn Gymraeg, a’r un flwyddyn Oll Synnwyr pen Kembero ygyd, y 930 o ddiarhebion Cymraeg a gasglwyd gan y bardd Gruffudd Hiraethog. Yn 1550 cyhoeddodd lyfr i helpu’r Saeson i ynganu’r Gymraeg, a darn o hen gyfraith Hywel Dda. Galwyd ei Descripcion of the Sphere yn 1550 yn llyfr gwyddoniaeth cyntaf y Saesneg.

Mynwch yr yscrythur lan yn ych iaith.

William Salesbury, 1547

Yr ysgrythurau Cymraeg cyntaf#

Yn 1551 trodd i’r Gymraeg y llithoedd a ddarllenid yn y Cymun drwy’r flwyddyn, Kynniver llith a ban, ei gam mawr cyntaf tuag at y Beibl Cymraeg. Dan y Frenhines Mari bu’n rhaid iddo gadw o’r golwg, ond pan ddaeth Elisabeth i’r orsedd ailgydiodd yn y gwaith.

Testament Newydd 1567#

Pwysodd Salesbury am ddeddf 1563 a orchmynnodd i esgobion Cymru a Henffordd drefnu troi’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg. Gwahoddodd yr Esgob Richard Davies ef i’w blas yn Abergwili, ac yno y gwnaeth Salesbury y rhan fwyaf o’r gwaith. Cyfieithodd y Llyfr Gweddi cyfan a’r Testament Newydd i gyd ond Datguddiad a phum llythyr, gan weithio o’r Groeg. Daeth y Llyfr Gweddi allan ar 6 Mai 1567 a’r Testament Newydd ar 7 Hydref 1567.

Sillafu dysgedig#

Sillafai Salesbury lawer gair i ddangos ei wreiddiau yn y Lladin, ac roedd hynny’n gwneud ei dudalennau’n anodd i lawer o ddarllenwyr. Eto roeddent yn gyfieithiadau gwych o ran iaith ac arddull, a phan luniodd William Morgan y Beibl Cymraeg cyfan yn 1588 cymerodd Destament Newydd Salesbury bron yn gyfan.

Llysieuydd a meistr dysg#

Yn ei flynyddoedd olaf lluniodd lysieulyfr Cymraeg ar rinweddau meddyginiaethol planhigion, wedi’i dynnu o lysieulyfrau gorau ei ddydd; fe’i hargraffwyd o’r diwedd yn 1916. Bu farw tua 1584. Yng ngeiriau ei gofiannydd, anodd fyddai cael neb a wnaeth fwy o wasanaeth i genedl y Cymry.

Anodd fyddai cael neb a wnaeth fwy o wasanaeth i genedl y Cymry na William Salesbury.

W. Alun Mathias, Y Bywgraffiadur Cymreig

Ar y llinell amser

  1. Y geiriadur Cymraeg cyntaf

    Mae William Salesbury yn cyhoeddi A Dictionary in Englyshe and Welshe, y cyntaf o’i fath.

    Y geiriadur Cymraeg cyntaf
  2. Y Testament Newydd yn Gymraeg

    Cyhoeddir cyfieithiad William Salesbury, yr ysgrythur gyntaf i’w hargraffu yn Gymraeg.

    Y Testament Newydd yn Gymraeg

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf