Hanes Cymru / Oriel luniau

Ddoe a heddiw

Cymru ddoe a heddiw

29 o gestyll, abatai a threfi Cymru fel y gwelodd yr hen artistiaid a ffotograffwyr hwy, ochr yn ochr â ffotograff o’r un fan, fwy neu lai, heddiw. Llusgwch ar draws pob llun i symud o ddoe i heddiw.

Llun: Castell Conwy, Tua 1895: Pont grog Thomas Telford a’r castell, o’r afon · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Castell Conwy

Tua 1895 · heddiw

Conwy Castle today: the castle and the suspension bridge
Conwy Castle, About 1895: Thomas Telford’s suspension bridge and the castle, from the river
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Mae pont grog Telford o 1826 yn dal i redeg at borth y castell. Yn y 1890au roedd pob cert a choets yn ei chroesi i Gonwy; ers agor y bont ffordd newydd wrth ei hochr yn 1958, cerddwyr yn unig sy’n ei defnyddio.

Ddoe: Pont grog Thomas Telford a’r castell, o’r afon · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y castell a’r bont grog · Rude Health, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Castell Caerffili

Tua 1895 · heddiw

Caerphilly Castle today: the castle across its lake
Caerphilly Castle, About 1895: the castle across the dry bed of its lake
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Yn y 1890au roedd llynnoedd mawr Caerffili wedi hen sychu, gan adael dôl a nant. Cawsant eu llenwi eto yn y 1950au, ac mae’r castell yn sefyll yn ei ddŵr unwaith eto, yr ail gastell mwyaf ym Mhrydain.

Ddoe: y castell dros wely sych ei lyn · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y castell dros ei lyn · Gareth James, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Castell Rhaglan

Tua 1895 · heddiw

Raglan Castle today: the gatehouse today
Raglan Castle, About 1895: the gatehouse under ivy
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Roedd ymwelwyr Oes Victoria wrth eu bodd â Rhaglan dan eiddew. Tynnwyd yr eiddew yn y 1900au i achub y garreg, ac mae tyrau Syr William ap Thomas a’i fab William Herbert i’w gweld yn glir eto.

Ddoe: y porthdy dan eiddew · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y porthdy heddiw · Stuart Wilding, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Castell Penfro

Tua 1895 · heddiw

Pembroke Castle today: the castle from the Mill Pond
Pembroke Castle, About 1895: the castle on its rock above the Mill Pond
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Ganwyd Harri Tudur, y Cymro a gipiodd y goron yn 1485, yn y castell hwn yn 1457. Adfail oedd yn y 1890au; o 1928 ymlaen ailgododd Syr Ivor Philipps ei furiau a’i dyrau, ac mae coed bellach yn gorchuddio’r graig oddi tano.

Ddoe: y castell ar ei graig uwchben y Pwll Melin · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y castell o’r Pwll Melin · Athena Flickr, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Castell Cricieth

Tua 1895 · heddiw

Criccieth Castle today: the castle and the beach
Criccieth Castle, About 1895: the castle on its headland, from the parade
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Llywelyn ab Iorwerth a gododd y castell ar y pentir hwn yn y 1230au. Mae’r dref glan môr fach oddi tano wedi tyfu ar hyd y traeth ers y 1890au, ond mae’r castell yn dal i wylio dros Fae Ceredigion.

Ddoe: y castell ar ei bentir, o’r promenâd · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y castell a’r traeth · Mark Percy, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Castell Dolwyddelan

1742 · heddiw

Dolwyddelan Castle today: the keep on its ridge
Dolwyddelan Castle, 1742: the east view of the castle
1742Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Roedd gorthwr Llywelyn ab Iorwerth heb do pan dynnodd y brodyr Buck ei lun yn 1742. Rhwng 1848 a 1850 cafodd lawr uchaf a bylchfuriau newydd, a dyna pam ei fod yn edrych yn fwy cyflawn heddiw nag yr oedd bryd hynny.

Ddoe: golwg o’r dwyrain ar y castell · Samuel and Nathaniel Buck, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y gorthwr ar ei grib · Nicolas Raymond, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Castell Caernarfon

1742 · heddiw

Caernarfon Castle today: the castle across the harbour
Caernarfon Castle, 1742: the south-east view across the Seiont
1742Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Mae’r tyrau a dynnodd y brodyr Buck yn 1742 yn sefyll fel yr oeddent, gyda’u bandiau o garreg liw. Lle bu llongau masnach wrth y muriau mae cychod bach heddiw, ac mae pont sy’n troi yn croesi’r Seiont.

Ddoe: golwg o’r de-ddwyrain dros afon Seiont · Samuel and Nathaniel Buck, CC0, Wikimedia CommonsHeddiw: y castell dros yr harbwr · ohefin, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Castell Biwmares

Tua 1780 · heddiw

Beaumaris Castle today: the outer walls across the moat
Beaumaris Castle, About 1780: the castle from the land, with the Menai behind
Tua 1780Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Dechreuwyd Biwmares yn 1295 ac ni chafodd ei orffen erioed: ni chyrhaeddodd ei dyrau eu huchder llawn. Heddiw mae’r ffos yn llawn dŵr a’r muriau allanol isel yn codi’n syth ohoni.

Ddoe: y castell o’r tir, gyda’r Fenai y tu ôl · Benjamin Ralph, engraved by John Ryland, CC0, Wikimedia CommonsHeddiw: y muriau allanol dros y ffos · Christine Matthews, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Castell Cas-gwent

Tua 1895 · heddiw

Chepstow Castle today: the castle from the far bank of the Wye
Chepstow Castle, About 1895: the castle on its cliff above the Wye
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Cafodd ei ddechrau’n fuan ar ôl 1067, ac mae Cas-gwent yn un o’r cestyll carreg hynaf ym Mhrydain. Prin fod llinell hir ei furiau ar y clogwyn uwchben Gwy wedi newid ers y 1890au.

Ddoe: y castell ar ei glogwyn uwchben Gwy · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y castell o lan bellaf Gwy · Andy Dingley, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Castell Dolbadarn

Tua 1895 · heddiw

Dolbadarn Castle today: the tower and the mountains of Eryri
Dolbadarn Castle, About 1895: the round tower above Llyn Peris
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Mae tŵr crwn Llywelyn ab Iorwerth wedi gwarchod Bwlch Llanberis ers wyth can mlynedd. Rhwng y ddau lun, prin fod dim wedi newid ond y tywydd.

Ddoe: y tŵr crwn uwchben Llyn Peris · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y tŵr a mynyddoedd Eryri · Garry Platt, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Castell Rhuddlan

Tua 1895 · heddiw

Rhuddlan Castle today: the castle above the Clwyd
Rhuddlan Castle, About 1895: cattle in the Clwyd below the castle
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Yn y 1890au deuai gwartheg i yfed yn afon Clwyd o dan furiau’r castell. Heddiw mae’r glannau dan laswellt a ffens, ac mae tyrau dwbl y pyrth yn sefyll uwchben yr afon fel cynt.

Ddoe: gwartheg yn afon Clwyd o dan y castell · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y castell uwchben afon Clwyd · Simaron, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Castell Aberystwyth

Tua 1895 · heddiw

Aberystwyth Castle today: the ruins from the south-east
Aberystwyth Castle, About 1895: the ruins on the headland
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Owain Glyndŵr oedd yn dal y castell hwn o 1404 hyd 1408. Roedd ei dyrau drylliedig ger y môr eisoes yn barc i ymwelwyr yn y 1890au, ac mae’r llwybrau a’r lawntiau yno o hyd.

Ddoe: yr adfeilion ar y pentir · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: yr adfeilion o’r de-ddwyrain · Rob Farrow, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Castell Abertawe

1786 · heddiw

Swansea Castle today: the castle in the middle of the city
Swansea Castle, 1786: the castle among the houses of the town
1786Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Yn 1786 roedd tai a gweithdai’n gwasgu o gwmpas y castell, gyda rhes o fwâu’n uchel ar ei fur. Mae’r tai wedi mynd, ac mae’r castell bellach yn sefyll yn agored yng nghanol y ddinas.

Ddoe: y castell ymhlith tai’r dref · Paul Sandby, engraved by Richard Bernard Godfrey, CC0, Wikimedia CommonsHeddiw: y castell yng nghanol y ddinas · Tiia Monto, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Castell Caeriw

1820 · heddiw

Carew Castle today: the castle across the mill pond
Carew Castle, 1820: the castle across the mill pond
1820Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Gwnaeth Syr Rhys ap Thomas, cynghreiriad mawr Cymreig Harri Tudur, Gaeriw yn gartref iddo, a chynhaliodd dwrnamaint enwog yma yn 1507. Ddau gan mlynedd ar ôl y print hwn, mae’r castell yn dal i edrych i’r un dŵr llonydd.

Ddoe: y castell dros y pwll melin · Charles Norris, engraved by Daniel Havell, CC0, Wikimedia CommonsHeddiw: y castell dros y pwll melin · M Packwood Ace, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Castell Powys

1775 · heddiw

Powis Castle today: the red castle above its garden terraces
Powis Castle, 1775: the castle on its rock
1775Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Dechreuodd Castell Powys fel cadarnle rheolwyr Powys. Yn 1775 safai ar graig foel; heddiw mae terasau’r ardd oddi tano, a osodwyd gyntaf tua 1700, yn llawn ywen fawr a blodau.

Ddoe: y castell ar ei graig · Richard Bernard Godfrey, CC0, Wikimedia CommonsHeddiw: y castell coch uwchben terasau’r ardd · Julian Paren, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Castell Penrhyn

Tua 1895 · heddiw

Penrhyn Castle today: the keep from the park
Penrhyn Castle, About 1895: the keep above the trees of the park
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Nid castell canoloesol yw Penrhyn o gwbl: Thomas Hopper a’i cododd rhwng 1820 a 1837 ar safle hen dŷ teulu’r Penrhyn. Mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1951.

Ddoe: y gorthwr uwchben coed y parc · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y gorthwr o’r parc · TCExplorer, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Abaty Tyndyrn

Tua 1890 · heddiw

Tintern Abbey today: the abbey church and the cloister floors
Tintern Abbey, About 1890: the abbey church from the south-west
Tua 1890Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Prynodd y Goron Dyndyrn yn 1901 a thynnu’r eiddew oddi ar ei furiau. Codwyd y glaswellt o’i flaen i ddangos lloriau adeiladau’r mynachod, wrth yr eglwys a ddechreuodd y Sistersiaid yn 1131.

Ddoe: eglwys yr abaty o’r de-orllewin · Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: eglwys yr abaty a lloriau’r clas · Saffron Blaze, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Abaty Tyndyrn o afon Gwy

Tua 1895 · heddiw

Tintern Abbey from the Wye today: the abbey above the Wye
Tintern Abbey from the Wye, About 1895: the abbey from the ferry across the Wye
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Ar un adeg roedd fferi’n cludo ymwelwyr dros Wy i’r abaty. Mae’r fferi wedi mynd a’r coed wedi tyfu, ond mae’r hen eglwys yn dal i godi uwchben yr afon ar lan Cymru.

Ddoe: yr abaty o’r fferi ar draws Gwy · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: yr abaty uwchben Gwy · Chris McKenna, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Eglwys Gadeiriol Llandaf

1741 · heddiw

Llandaff Cathedral today: the cathedral from the north
Llandaff Cathedral, 1741: the north-west view of the cathedral
1741Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Pan dynnodd y brodyr Buck lun Llandaf yn 1741 roedd ei phen gorllewinol yn adfail heb do. Fe’i hailgodwyd rhwng y 1840au a’r 1860au, pan roddodd John Prichard o Landaf feindwr newydd iddi, a’i thrwsio eto wedi i fom ddisgyn arni yn 1941.

Ddoe: golwg o’r gogledd-orllewin ar yr eglwys gadeiriol · Samuel and Nathaniel Buck, CC0, Wikimedia CommonsHeddiw: yr eglwys gadeiriol o’r gogledd · Peter Broster, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Eglwys Gadeiriol Tyddewi

1740 · heddiw

St Davids Cathedral today: the cathedral and the palace from the south-east
St Davids Cathedral, 1740: the cathedral and the Bishop’s Palace from the south-east
1740Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Eglwys Dewi Sant yn ei phant ger y môr, wedi’i darlunio ar 5 Ebrill 1740. Adferwyd yr eglwys gadeiriol gan George Gilbert Scott o’r 1860au ymlaen, ac mae Llys yr Esgob mawr wrth ei hochr yng ngofal Cadw heddiw.

Ddoe: yr eglwys gadeiriol a Llys yr Esgob o’r de-ddwyrain · Samuel and Nathaniel Buck, CC0, Wikimedia CommonsHeddiw: yr eglwys gadeiriol a’r llys o’r de-ddwyrain · Christopher Hilton, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Abaty Nedd

1813 · heddiw

Neath Abbey today: the ruins on their lawns
Neath Abbey, 1813: the ruins of the abbey
1813Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Sefydlwyd Abaty Nedd yn 1130, ac roedd yn un o abatai cyfoethocaf Cymru; canodd y beirdd ei glod fel plas. Yn 1813 roedd yr adfeilion yn wyllt ac yn llawn cerrig wedi cwympo; heddiw maent yn sefyll yn glir ar lawntiau agored.

Ddoe: adfeilion yr abaty · John Preston Neale, engraved by William Raymond Smith, CC0, Wikimedia CommonsHeddiw: yr adfeilion ar eu lawntiau · hugh llewelyn, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Priordy Llanddewi Nant Hodni

Tua 1835 · heddiw

Llanthony Priory today: the arches of the nave
Llanthony Priory, About 1835: cattle grazing in the ruined priory
Tua 1835Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Yn ôl traddodiad Cymru roedd gan Ddewi Sant gell yn y cwm hwn, a dyna sy’n rhoi ei enw i Landdewi Nant Hodni. Yn y 1830au roedd gwartheg yn pori yng nghorff yr eglwys; lawnt sydd yno heddiw, ac mae rhan o’r priordy yn dafarn fach.

Ddoe: gwartheg yn pori yn adfail y priordy · Unknown artist, CC0, Wikimedia CommonsHeddiw: bwâu corff yr eglwys · Philip Pankhurst, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Pont Grog y Borth

Tua 1890 · heddiw

Menai Suspension Bridge today: the bridge over the Menai Strait
Menai Suspension Bridge, About 1890: the bridge from the Anglesey shore
Tua 1890Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Pont Thomas Telford o 1826 oedd y bont grog fawr gyntaf yn y byd. Newidiwyd ei chadwyni haearn am rai dur rhwng 1938 a 1940, ond mae’r tyrau carreg a llinell y ffordd yn union fel y gwnaeth ef hwy.

Ddoe: y bont o lan Môn · Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y bont dros Afon Menai · Stephen McKay, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Traphont Pontcysyllte

Tua 1895 · heddiw

Pontcysyllte Aqueduct today: the aqueduct above the wooded gorge
Pontcysyllte Aqueduct, About 1895: the aqueduct high above the Dee
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Mae traphont Telford a Jessop o 1805 yn dal i gario’r gamlas yn ei chafn haearn 38 metr uwchben Dyfrdwy. Mae coed y ceunant wedi tewhau ers y 1890au, ac ers 2009 mae’n Safle Treftadaeth y Byd.

Ddoe: y draphont yn uchel uwchben Dyfrdwy · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y draphont uwchben y ceunant coediog · kitmasterbloke, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Llangollen a Dyfrdwy

Tua 1895 · heddiw

Llangollen and the Dee today: the Dee and the old bridge
Llangollen and the Dee, About 1895: a fisherman with his coracle on the Dee
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Yn y 1890au roedd pysgotwr yn dal i gario’i gwrwgl, cwch bach crwn y Brythoniaid, ar ei gefn i’r afon. Mae’r hen bont garreg, un o Saith Rhyfeddod Cymru, yn dal i gario’r ffordd i’r dref.

Ddoe: pysgotwr gyda’i gwrwgl ar afon Dyfrdwy · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: Dyfrdwy a’r hen bont · Roger Kidd, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Dinbych-y-pysgod

Tua 1895 · heddiw

Tenby today: the harbour and North Beach
Tenby, About 1895: the harbour and the town on its rock
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Roedd Dinbych-y-pysgod eisoes yn hoff dref glan môr yn y 1890au. Mae’r harbwr, y traeth a’r tai ar ben y clogwyn yn debyg iawn heddiw, wedi’u peintio bellach mewn lliwiau llachar.

Ddoe: yr harbwr a’r dref ar ei chraig · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: yr harbwr a’r Traeth Gogleddol · Dylan Moore, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Pont-y-pair, Betws-y-coed

Tua 1895 · heddiw

Pont-y-pair, Betws-y-Coed today: the bridge and the falls below it
Pont-y-pair, Betws-y-Coed, About 1895: the bridge over the Llugwy
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Galwodd print y 1890au hi’n bont Rufeinig, ond codwyd Pont-y-pair yn y 1400au. Mae’n dal i gario’r ffordd dros greigiau afon Llugwy.

Ddoe: y bont dros afon Llugwy · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y bont a’r rhaeadr oddi tani · Peter S, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Beddgelert

Tua 1895 · heddiw

Beddgelert today: the inn by the bridge today
Beddgelert, About 1895: the Prince Llewelyn inn by the bridge
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Mae’r dafarn wrth y bont dros afon Colwyn wedi’i henwi ar ôl Llywelyn ab Iorwerth, y rhoddodd ei gi ffyddlon Gelert ei enw i’r pentref yn ôl traddodiad Cymru. Mae wedi tyfu ers y 1890au, ond mae’r bont a’r afon heb newid.

Ddoe: tafarn y Tywysog Llywelyn wrth y bont · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y dafarn wrth y bont heddiw · Bill Harrison, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Y Bala a Llyn Tegid

Tua 1895 · heddiw

Bala and Llyn Tegid today: Llyn Tegid from the hill
Bala and Llyn Tegid, About 1895: the town and the lake
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Llyn Tegid yw’r llyn naturiol mwyaf yng Nghymru. Mae coed wedi tyfu lle bu caeau’r 1890au, ond mae’r llyn a bryniau Penllyn y tu hwnt yn edrych yn union yr un fath.

Ddoe: y dref a’r llyn · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: Llyn Tegid o’r bryn · Peter Morgan, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Engrafiadau Samuel a Nathaniel Buck, a fu’n darlunio cestyll ac abatai Cymru yn y 1740au, yw’r hen luniau, ynghyd â phrintiau o ddiwedd y 1700au a dechrau’r 1800au sydd yng ngofal Llyfrgell Genedlaethol Cymru, a’r printiau lliw ‘photochrom’ a wnaed o Gymru tua 1895, sydd bellach yn Llyfrgell y Gyngres. Mae pob un yn rhydd i’w ddefnyddio, a rhoddir clod i bob ffotograff o heddiw o dan ei lun. Nid oedd yr hen artistiaid bob amser yn sefyll lle gall camera sefyll, felly mae rhai parau’n cyfateb yn well na’i gilydd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf