Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
Hanes Cymru / Pennod 7
1282 – 1485
Gwrthryfeloedd yn erbyn y concwerwr, oes aur barddoniaeth, ac Owain Glyndŵr, Tywysog Cymru.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ar ôl 1282 roedd Cymru’n wlad wedi’i goresgyn. Rhannodd Statud Rhuddlan yn 1284 Wynedd yn siroedd Seisnig dan gyfraith droseddol Lloegr, cododd cestyll mawr Edward I yng Nghonwy, Caernarfon, Harlech a Biwmares, a chadwyd y Cymry allan o’r trefi caerog newydd. Ond nid ildiai’r Cymry. Cododd Rhys ap Maredudd yn 1287, Madog ap Llywelyn yn 1294 a Llywelyn Bren yn 1316, a hawliodd Owain Lawgoch, etifedd olaf tywysogion Gwynedd, ei hawl o Ffrainc nes ei lofruddio yn 1378. Cadwodd y beirdd y ffydd hefyd. Dyma oes aur y cywydd: canodd Dafydd ap Gwilym am gariad a’r coed, Iolo Goch am lysoedd hael yr uchelwyr, ac achubodd Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest y Mabinogion am byth.
Ym mis Medi 1400 cyhoeddwyd Owain Glyndŵr, etifedd tywysogion Powys a Deheubarth, yn Dywysog Cymru yng Nglyndyfrdwy. Ysgubodd ei wrthryfel drwy’r wlad: buddugoliaethau yn Hyddgen a Bryn Glas, cipio Castell Conwy ar Ddydd Gwener y Groglith 1401, ac ennill Harlech ac Aberystwyth yn 1404. Cynhaliodd senedd ym Machynlleth, gwnaeth gytundeb â Ffrainc, ac yn Llythyr Pennal yn 1406 gosododd ei gynlluniau am eglwys Gymreig a dwy brifysgol. Ni chafodd ei ddal erioed, ac nid oes neb yn gwybod ble mae’n gorwedd. Ar ei ôl daeth cyfreithiau penyd llym, ond daliodd beirdd yr uchelwyr, Guto’r Glyn a Lewys Glyn Cothi yn eu plith, i ganu yn y plastai mawr, a phroffwydasant am fab darogan a fyddai’n ennill coron Prydain yn ôl. Yn 1485 fe ddaeth.
Mae Edward I yn rhannu’r dywysogaeth a orchfygwyd yn siroedd ar batrwm Lloegr ac yn cyflwyno cyfraith droseddol Lloegr.
Statud RhuddlanMae Rhys ap Maredudd o’r Dryslwyn yn codi yn Ystrad Tywi ac yn cipio cestyll Llanymddyfri, Dinefwr a Charreg Cennen.
Gwrthryfel Rhys ap MareduddMae gwrthryfel ledled y wlad yn cipio Caernarfon ac yn llosgi’r dref newydd. Ateb Edward yw codi Biwmares, yr olaf o’i gestyll mawr.
Gwrthryfel Madog ap LlywelynGwneir Edward o Gaernarfon, mab y brenin, yn Dywysog Cymru, yr etifedd cyntaf i orsedd Lloegr i ddal y teitl.
Tywysog Cymru o SaisMae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.
Llywelyn Bren yn codiCopïir cerddi Taliesin a hen ganu arall i Lyfr Taliesin, un o Bedwar Llyfr Hynafol Cymru.
Llyfr TaliesinMae Dafydd ap Gwilym o Frogynin yn canu ei gywyddau serch a natur, cerddi sy’n ei wneud yn un o feirdd mawr Ewrop.
Dafydd ap GwilymMae’r Esgob Henry de Gower yn codi Llys mawr yr Esgob ger yr eglwys gadeiriol yn Nhyddewi, gyda’i fylchfuriau bwaog.
Llys yr Esgob yn NhyddewiMae saethwyr a gwaywffynwyr o Gymru yn ymladd yn Crécy mewn gwyrdd a gwyn, ymhlith y milwyr cyntaf yn Ewrop i wisgo lifrai.
Gwyrdd a gwyn yn CrécyMae’r pla yn lladd efallai draean o bobl Cymru ac yn ysgwyd yr hen drefn gymdeithasol.
Y Pla DuGwneir llawysgrif sy’n diogelu’r chwedlau a elwir heddiw’n Fabinogion, gan gynnwys y Pedair Cainc.
Llyfr Gwyn RhydderchMae Owain Lawgoch, gor-nai Llywelyn ap Gruffudd, yn hwylio o Ffrainc gyda llynges i hawlio Cymru, ac yn cipio Ynys y Garn ar y ffordd.
Owain Lawgoch yn hwylioMae Hywel Fychan yn copïo’r Mabinogi, barddoniaeth y tywysogion a llawer mwy i un llyfr mawr, Llyfr Coch Hergest.
Llyfr Coch HergestCyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.
Gwrthryfel GlyndŵrMae cefndryd Glyndŵr, Rhys a Gwilym ap Tudur, yn cipio Castell Conwy tra bo’r gwarchodlu yn yr eglwys.
Cipio Conwy ar Ddydd Gwener y GroglithMae Owain Glyndŵr yn ysgrifennu at Robert III o’r Alban fel cefnder, y ddau’n disgyn o Brutus, brenin coronog cyntaf Prydain, ac at arglwyddi Iwerddon, gan ofyn am eu cymorth.
Owain yn ysgrifennu at yr Alban ac IwerddonAr lethrau Pumlumon, mae byddin fechan Owain Glyndŵr yn chwalu llu llawer mwy, ac mae Cymru gyfan yn dechrau ymgynnull o’i gwmpas.
Buddugoliaeth HyddgenMae byddin Glyndŵr yn chwalu llu Seisnig ym Mhilalé ym Maesyfed ac yn dal ei gadlywydd, Edmund Mortimer.
Brwydr Bryn GlasMae Glyndŵr yn ymdeithio drwy ddyffryn Tywi, gan gipio cestyll o Lanymddyfri i Gaerfyrddin.
Owain yn ysgubo’r deCoronir Glyndŵr ac mae’n galw senedd Gymreig ynghyd. Mae’n ceisio cynghrair â Ffrainc.
Senedd MachynllethYm Mharis, mae llysgenhadon Owain Glyndŵr, Gruffudd Young a John Hanmer, yn selio cytundeb cynghrair â Siarl VI o Ffrainc.
Cytundeb rhwng Cymru a FfraincMae Owain Glyndŵr yn cipio cestyll mawr Harlech ac Aberystwyth. Daw Harlech yn llys ac yn gartref iddo.
Harlech ac AberystwythMae Glyndŵr, Mortimer ac Iarll Northumberland yn cytuno i rannu’r deyrnas: Cymru fwy i Owain, yn ymestyn at afonydd Hafren, Trent a Mersi, de Lloegr i Mortimer a’r gogledd i Percy. Mae milwyr Ffrengig yn glanio yn Aberdaugleddau i helpu.
Y Cytundeb TridarnMae byddin Ffrengig yn glanio yn Aberdaugleddau i ymladd dros Owain. Gyda’i gilydd maent yn ymdeithio i Loegr hyd at Gaerwrangon.
Y Ffrancod yn glanioMae Glyndŵr yn ysgrifennu at Frenin Ffrainc yn amlinellu ei weledigaeth: eglwys Gymreig annibynnol a dwy brifysgol, un yn y gogledd ac un yn y de.
Llythyr PennalMae Owain Glyndŵr yn diflannu. Ni chafodd ei ddal ac ni chafodd ei fradychu, ac yn ôl traddodiad Cymru mae’n cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.
Ni ddaliwyd Owain bythMae Owain Tudur o Benmynydd yn priodi Catrin o Valois, gweddw Harri V. Eu hŵyr fydd Harri Tudur.
Owain Tudur a’r frenhinesMae beirdd yn ymgynnull yng Nghaerfyrddin, lle mae Dafydd ab Edmwnd yn gosod y pedwar mesur ar hugain sy’n dal i reoli barddoniaeth gaeth.
Eisteddfod CaerfyrddinGenir Harri Tudur yng Nghastell Penfro. Cyn hir mae’r beirdd yn ei gyfarch fel y mab darogan.
Geni Harri TudurHarlech yw’r castell Lancastraidd olaf i ildio yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, ar ôl gwarchae saith mlynedd a gofir yn y gân ‘Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech’.
Gwarchae HarlechGwneir William Herbert o Raglan, noddwr y beirdd, yn Iarll Penfro, y Cymro cyntaf i ddod yn iarll yn Lloegr.
Yr iarll Cymreig cyntafMae Siasbar Tudur a Harri ifanc yn dianc ar long o Ddinbych-y-pysgod i Lydaw, lle mae Harri’n tyfu i fyny yn alltud.
Dianc o Ddinbych-y-pysgodArweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynArglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn BrenBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymPrifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.
Iolo GochUchelwr, cyfreithiwr a noddwr o Barcrhydderch yng Ngheredigion, yr ysgrifennwyd Llyfr Gwyn Rhydderch iddo tua 1350, y llyfr cyflawn hynaf o chwedlau’r Mabinogi.
Rhydderch ab Ieuan LlwydYr olaf o linach frenhinol Gwynedd, capten enwog yn Ffrainc a hawliodd Gymru’n etifeddiaeth ac a hwyliodd i’w hennill.
Owain LawgochY bonheddwr o Ynysforgan ger Abertawe y rhoddodd ei gariad at lyfrau Cymraeg Lyfr Coch Hergest inni, trysorfa fawr rhyddiaith a barddoniaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol.
Hopcyn ap TomosCopïydd o Fuellt a ysgrifennodd y rhan fwyaf o Lyfr Coch Hergest i’w feistr Hopcyn ap Tomas, a thrwy hynny gadw’r Mabinogion a llawer o hen lenyddiaeth Cymru.
Hywel Fychan ap Hywel GochY marchog o Gymro a ymladdodd â bwyell ryfel fawr ym Mhoitiers yn 1356. Yn ôl traddodiad Cymru anrhydeddwyd ei fwyell â dysglaid o fwyd bob dydd.
Syr Hywel y FwyallCyfreithiwr a chroniclydd o Frynbuga y mae ei gronicl yn cadw geiriau llythyrau Owain Glyndŵr at yr Alban ac Iwerddon.
Adda o FrynbugaTywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain GlyndŵrCefndryd Owain Glyndŵr a gipiodd Gastell Conwy cadarn ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 gydag ychydig o wŷr, tra oedd y garsiwn yn yr eglwys.
Rhys a Gwilym ap TudurUchelwr o Gaeo a arweiniodd fyddin Harri IV ar gyfeiliorn i amddiffyn Owain Glyndŵr, ac a ddienyddiwyd am hynny yn Llanymddyfri yn 1401. Saif ei gerflun yno heddiw.
Llywelyn ap Gruffudd FychanMerch Owain Glyndŵr, a rannodd berygl rhyfel ei thad ac a fu farw’n garcharor yn Llundain. Saif cofeb iddi yn Ninas Llundain.
Catrin GlyndŵrBrenin Lloegr a aned yng Nghastell Trefynwy, a enillodd frwydr Agincourt yn 1415 gyda byddin y chwaraeodd saethwyr o Gymru ran enwog ynddi.
Harri o FynwyCymro o Benmynydd ym Môn a briododd frenhines weddw Lloegr ac a ddaeth yn daid i Harri VII.
Owain TudurBardd Hanmer ym Maelor a enillodd y gadair arian yn eisteddfod Caerfyrddin tua 1451 ac a osododd reolau’r mesurau caeth a gadwa beirdd Cymru hyd heddiw.
Dafydd ab EdmwndBardd a chopïydd o gyffiniau Croesoswallt a gopïodd groniclau Cymru yn Abaty Dinas Basing ac a helpodd olrhain tras Frythonig Harri Tudur.
Gutun OwainUn o feirdd mawr y bymthegfed ganrif, a deithiodd Gymru gyfan yn canu i’w theuluoedd ac a ganodd y farwnad fwyaf ingol yn y Gymraeg i’w fab bach.
Lewys Glyn CothiBardd benywaidd enwocaf Cymru’r Oesoedd Canol: beiddgar, doniol a duwiol, atebodd y beirdd gwrywaidd yn eu mesurau caeth eu hunain.
Gwerful MechainArglwydd Rhaglan a ddaeth yn ŵr mwyaf grymus Cymru, y Cymro cyntaf i eistedd ymhlith arglwyddi Lloegr, a gwarcheidwad y Harri Tudur ifanc.
Wiliam Herbert, Iarll PenfroEwythr a gwarchodwr Harri Tudur, a gadwodd y bachgen yn ddiogel drwy bedair blynedd ar ddeg o alltudiaeth a’i ddwyn adref i ennill y goron.
Siasbar TudurUn o fawrion Beirdd yr Uchelwyr, a ganodd fawl i noddwyr ledled Cymru yn y mesurau caeth.
Guto’r GlynYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf