Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

1294

Gwrthryfel Madog ap Llywelyn

Mae gwrthryfel ledled y wlad yn cipio Caernarfon ac yn llosgi’r dref newydd. Ateb Edward yw codi Biwmares, yr olaf o’i gestyll mawr.

Llun: Castell Caernarfon dros yr harbwr wrth geg afon Seiont · Herbert Ortner, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Ar Ŵyl Fihangel, 29 Medi 1294, cododd Cymru fel un. Torrodd ymosodiadau allan ar draws y wlad ar yr un diwrnod, ac ar eu blaen roedd Madog ap Llywelyn, o gangen iau o deulu Aberffraw, llinach frenhinol Gwynedd.

ArweinyddMadog ap Llywelyn, mab arglwydd olaf Meirionnydd
Dechrau29 Medi 1294
TeitlTywysog Cymru

Cipio Caernarfon#

Yn y gogledd goresgynnwyd Caernarfon gan wŷr Madog a meddiannwyd y castell. Syrthiodd Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych hefyd. Yn y canolbarth a’r de arweiniodd Cynan ap Maredudd, Maelgwn ap Rhys a Morgan ap Maredudd y gwrthryfeloedd.

Mewn grant o dir a wnaed ym Mhenmachno, galwodd Madog ei hun yn Dywysog Cymru.

Cau’r brenin i mewn yng Nghonwy#

Gorymdeithiodd Edward I i’r gogledd a chyrraedd Conwy cyn y Nadolig 1294. Caeodd y Cymry ef i mewn yno o Ragfyr hyd Ionawr, ac o’r môr yn unig y câi fwyd.

Ym Maes Moydog ym Mhowys, ar 5 Mawrth 1295, safodd gwaywffonwyr Madog yn gadarn yn erbyn rhuthr y marchogion, ond y saethwyr a’u treuliodd. Daliwyd Madog yr haf hwnnw a’i gadw yn Llundain. Roedd yn fyw o hyd yn 1305.

Castell Biwmares o’r awyr, gyda’i furiau consentrig a’i ffos yn llawn dŵr
Castell Biwmares o’r awyr, gyda’i furiau consentrig a’i ffos yn llawn dŵr · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

I ddal Môn wedi’r gwrthryfel, dechreuodd Edward Fiwmares, yr olaf o’i gestyll yng Ngwynedd.

Mab ei dad#

Cymododd tad Madog, Llywelyn ap Maredudd, â Llywelyn ap Gruffudd ym mis Mehefin 1262, a bu farw’n ymladd dros y Cymry ym mis Ebrill 1263. Wedi 1282 cafodd Madog diroedd ym Môn.

Ei gynllunio am fisoedd#

Atebai’r gwrthryfel y swyddogion brenhinol newydd a’r trethi newydd, megis pymthegfed ar bob eiddo. Fe’i cynlluniwyd am fisoedd, a’i amseru i pan fyddai Edward yn Ffrainc, ond cadwodd tywydd gwael ei fyddin gartref.

Cestyll dan warchae#

Gwarchaewyd Cricieth a Harlech am fisoedd, ac ar un adeg dim ond 37 o wŷr a ddaliai Harlech. Cipiodd Morgan ap Maredudd Gastell Morlais, gwarchaeodd Cynan ap Maredudd ar Lanfair-ym-Muallt am chwe wythnos, llosgwyd hanner tref Caerffili ac ysbeiliwyd Castell Cynffig. Roedd Cricieth, ar ei bentir uwchben Bae Tremadog, wedi’i ddechrau gan Lywelyn Fawr yn yr 1230au a’i helaethu gan Lywelyn ap Gruffudd. Mae Cynffig bron ar goll dan y tywod erbyn hyn, a thua 1539 cafodd John Leland ef ‘bron wedi’i dagu a’i draflyncu gan y tywod’.

Buddugoliaeth yn Ninbych#

Gorymdeithiodd Henry de Lacy, arglwydd Dinbych, i achub ei gastell, ond ar 11 Tachwedd ymosodwyd arno y tu allan i’r dref a chwalwyd ei lu. Daliodd y Fflint allan drwy warchae hir.

Colli gêr y brenin#

Ar y ffordd i Gonwy ymosodwyd ar Edward ei hun a chollodd ei gêr, a llosgwyd tref Conwy.

Y draenog#

Ym Maes Moydog ffurfiodd gwaywffynwyr Cymru’r schiltron, y ‘draenog’, a dal rhuthr y marchogion draw. Yn yr haf ildiodd Madog i John de Havering, ddiwedd Gorffennaf neu ddechrau Awst 1295.

Gwrthryfel hir#

O’r holl wrthryfeloedd yn erbyn rheolaeth Lloegr, dim ond un Owain Glyndŵr a barhaodd yn hwy. Bu meibion Madog, Maredudd, a fu farw tua 1334, a Hywel, a fu farw tua 1352, fyw ar ei ôl. Roedd Madog yn gyfyrder pump i Lywelyn ap Gruffudd, a’r berthynas honno a’i symbylodd i arwain. Gyda Chynan ap Maredudd yn y canolbarth a Maelgwn ap Rhys yn y de, rhyddhaodd rannau o Gymru am gyfnod.

Lle digwyddodd

Y bobl

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Statud Rhuddlan

    Mae Edward I yn rhannu’r dywysogaeth a orchfygwyd yn siroedd ar batrwm Lloegr ac yn cyflwyno cyfraith droseddol Lloegr.

    Statud Rhuddlan
  2. Gwrthryfel Rhys ap Maredudd

    Mae Rhys ap Maredudd o’r Dryslwyn yn codi yn Ystrad Tywi ac yn cipio cestyll Llanymddyfri, Dinefwr a Charreg Cennen.

    Gwrthryfel Rhys ap Maredudd
  3. Tywysog Cymru o Sais

    Gwneir Edward o Gaernarfon, mab y brenin, yn Dywysog Cymru, yr etifedd cyntaf i orsedd Lloegr i ddal y teitl.

    Tywysog Cymru o Sais
  4. Llywelyn Bren yn codi

    Mae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.

    Llywelyn Bren yn codi

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf