Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr
1294
Mae gwrthryfel ledled y wlad yn cipio Caernarfon ac yn llosgi’r dref newydd. Ateb Edward yw codi Biwmares, yr olaf o’i gestyll mawr.
Llun: Castell Caernarfon dros yr harbwr wrth geg afon Seiont · Herbert Ortner, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Ar Ŵyl Fihangel, 29 Medi 1294, cododd Cymru fel un. Torrodd ymosodiadau allan ar draws y wlad ar yr un diwrnod, ac ar eu blaen roedd Madog ap Llywelyn, o gangen iau o deulu Aberffraw, llinach frenhinol Gwynedd.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd, o gangen iau o deulu Aberffraw; ar Ŵyl Fihangel, 29 Medi 1294, arweiniodd wrthryfel cenedlaethol, gydag ymosodiadau ar draws Cymru ar yr un diwrnod; galwodd ei hun yn Dywysog Cymru yn nogfen Penmachno; goresgynnwyd Caernarfon gan wŷr Madog a meddiannwyd y castell, a chymerwyd Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych; cododd Cynan ap Maredudd, Maelgwn ap Rhys a Morgan ap Maredudd yn y canolbarth a’r de; cyrhaeddodd Edward I Gonwy cyn y Nadolig 1294, fe’i caewyd i mewn yno a’i achub o’r môr; ym Maes Moydog ar 5 Mawrth 1295 safodd y gwaywffonwyr yn erbyn y marchogion ond dioddef dan y saethwyr; daliwyd Madog yn haf 1295 a’i gadw yn Llundain, yn fyw o hyd yn 1305.
| Arweinydd | Madog ap Llywelyn, mab arglwydd olaf Meirionnydd |
|---|---|
| Dechrau | 29 Medi 1294 |
| Teitl | Tywysog Cymru |
Yn y gogledd goresgynnwyd Caernarfon gan wŷr Madog a meddiannwyd y castell. Syrthiodd Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych hefyd. Yn y canolbarth a’r de arweiniodd Cynan ap Maredudd, Maelgwn ap Rhys a Morgan ap Maredudd y gwrthryfeloedd.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd, o gangen iau o deulu Aberffraw; ar Ŵyl Fihangel, 29 Medi 1294, arweiniodd wrthryfel cenedlaethol, gydag ymosodiadau ar draws Cymru ar yr un diwrnod; galwodd ei hun yn Dywysog Cymru yn nogfen Penmachno; goresgynnwyd Caernarfon gan wŷr Madog a meddiannwyd y castell, a chymerwyd Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych; cododd Cynan ap Maredudd, Maelgwn ap Rhys a Morgan ap Maredudd yn y canolbarth a’r de; cyrhaeddodd Edward I Gonwy cyn y Nadolig 1294, fe’i caewyd i mewn yno a’i achub o’r môr; ym Maes Moydog ar 5 Mawrth 1295 safodd y gwaywffonwyr yn erbyn y marchogion ond dioddef dan y saethwyr; daliwyd Madog yn haf 1295 a’i gadw yn Llundain, yn fyw o hyd yn 1305.
Mewn grant o dir a wnaed ym Mhenmachno, galwodd Madog ei hun yn Dywysog Cymru.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd, o gangen iau o deulu Aberffraw; ar Ŵyl Fihangel, 29 Medi 1294, arweiniodd wrthryfel cenedlaethol, gydag ymosodiadau ar draws Cymru ar yr un diwrnod; galwodd ei hun yn Dywysog Cymru yn nogfen Penmachno; goresgynnwyd Caernarfon gan wŷr Madog a meddiannwyd y castell, a chymerwyd Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych; cododd Cynan ap Maredudd, Maelgwn ap Rhys a Morgan ap Maredudd yn y canolbarth a’r de; cyrhaeddodd Edward I Gonwy cyn y Nadolig 1294, fe’i caewyd i mewn yno a’i achub o’r môr; ym Maes Moydog ar 5 Mawrth 1295 safodd y gwaywffonwyr yn erbyn y marchogion ond dioddef dan y saethwyr; daliwyd Madog yn haf 1295 a’i gadw yn Llundain, yn fyw o hyd yn 1305.
Gorymdeithiodd Edward I i’r gogledd a chyrraedd Conwy cyn y Nadolig 1294. Caeodd y Cymry ef i mewn yno o Ragfyr hyd Ionawr, ac o’r môr yn unig y câi fwyd.FfynonellauMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd, o gangen iau o deulu Aberffraw; ar Ŵyl Fihangel, 29 Medi 1294, arweiniodd wrthryfel cenedlaethol, gydag ymosodiadau ar draws Cymru ar yr un diwrnod; galwodd ei hun yn Dywysog Cymru yn nogfen Penmachno; goresgynnwyd Caernarfon gan wŷr Madog a meddiannwyd y castell, a chymerwyd Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych; cododd Cynan ap Maredudd, Maelgwn ap Rhys a Morgan ap Maredudd yn y canolbarth a’r de; cyrhaeddodd Edward I Gonwy cyn y Nadolig 1294, fe’i caewyd i mewn yno a’i achub o’r môr; ym Maes Moydog ar 5 Mawrth 1295 safodd y gwaywffonwyr yn erbyn y marchogion ond dioddef dan y saethwyr; daliwyd Madog yn haf 1295 a’i gadw yn Llundain, yn fyw o hyd yn 1305.Conwy Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladwyd gan Edward I rhwng 1283 a 1289 dan Feistr James o St George, gyda muriau’r dref, am tua £15,000; yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn bu’r Cymry’n gwarchae ar Edward yng Nghonwy o Ragfyr 1294 hyd Ionawr 1295, ac o’r môr yn unig y cafodd fwyd; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 lladdodd Rhys a Gwilym ap Tudur, wedi’u gwisgo fel seiri, y ddau wyliwr a chipio’r castell, ac yna cymerodd y Cymry’r dref gaerog; daliasant hi am tua thri mis ac ennill pardwn brenhinol wrth ildio; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.
Ym Maes Moydog ym Mhowys, ar 5 Mawrth 1295, safodd gwaywffonwyr Madog yn gadarn yn erbyn rhuthr y marchogion, ond y saethwyr a’u treuliodd. Daliwyd Madog yr haf hwnnw a’i gadw yn Llundain. Roedd yn fyw o hyd yn 1305.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd, o gangen iau o deulu Aberffraw; ar Ŵyl Fihangel, 29 Medi 1294, arweiniodd wrthryfel cenedlaethol, gydag ymosodiadau ar draws Cymru ar yr un diwrnod; galwodd ei hun yn Dywysog Cymru yn nogfen Penmachno; goresgynnwyd Caernarfon gan wŷr Madog a meddiannwyd y castell, a chymerwyd Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych; cododd Cynan ap Maredudd, Maelgwn ap Rhys a Morgan ap Maredudd yn y canolbarth a’r de; cyrhaeddodd Edward I Gonwy cyn y Nadolig 1294, fe’i caewyd i mewn yno a’i achub o’r môr; ym Maes Moydog ar 5 Mawrth 1295 safodd y gwaywffonwyr yn erbyn y marchogion ond dioddef dan y saethwyr; daliwyd Madog yn haf 1295 a’i gadw yn Llundain, yn fyw o hyd yn 1305.

I ddal Môn wedi’r gwrthryfel, dechreuodd Edward Fiwmares, yr olaf o’i gestyll yng Ngwynedd.FfynhonnellCastles and Town Walls of King Edward in Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1283 gorchmynnodd Edward I gestyll a threfi caerog newydd yng Nghaernarfon, Conwy a Harlech, a Biwmares yn ddiweddarach; roedd y gwaith dan Feistr James o San Siôr, Meistr Gweithfeydd y Brenin yng Nghymru; costiodd Conwy tua £15,000, Caernarfon £15,500 a Harlech £8,190; gwelai Arnold Taylor furiau Caergystennin yng nghynllun Caernarfon; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; rhan o’r ‘Cylch Haearn’ a godwyd wedi 1282.
Cymododd tad Madog, Llywelyn ap Maredudd, â Llywelyn ap Gruffudd ym mis Mehefin 1262, a bu farw’n ymladd dros y Cymry ym mis Ebrill 1263. Wedi 1282 cafodd Madog diroedd ym Môn.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Dim ond gwrthryfel Owain Glyndŵr a barhaodd yn hwy na’i wrthryfel ef; cymododd ei dad Llywelyn ap Maredudd â Llywelyn ap Gruffudd ym mis Mehefin 1262 a bu farw’n ymladd dros y Cymry ym mis Ebrill 1263; cafodd Madog diroedd ym Môn wedi 1282; atebai’r gwrthryfel y swyddogion brenhinol newydd a threthi megis pymthegfed ar bob eiddo symudol, fe’i cynlluniwyd am fisoedd, a’i amseru i pan fyddai Edward yn Ffrainc, ond daliodd tywydd gwael ei fyddin yn ôl; gwarchaewyd Cricieth a Harlech am fisoedd, ac unwaith dim ond 37 o wŷr a amddiffynnai Harlech; cipiodd Morgan ap Maredudd Gastell Morlais, gwarchaeodd Cynan ap Maredudd ar Lanfair-ym-Muallt am chwe wythnos, llosgwyd hanner tref Caerffili ac ysbeiliwyd Castell Cynffig; ymosodwyd ar Henry de Lacy, arglwydd Dinbych, y tu allan i’r dref ar 11 Tachwedd a chwalwyd ei lu; daliodd y Fflint allan drwy warchae hir; ymosodwyd ar Edward ar ei ffordd i Gonwy a chollodd ei gêr, a llosgwyd tref Conwy; ym Maes Moydog daliodd y Cymry’r marchogion draw yn y schiltron, trefn ‘draenog’ y gwaywffynwyr; trosglwyddwyd Madog i John de Havering yn Eryri ddiwedd Gorffennaf neu ddechrau Awst 1295; goroesodd ei feibion Maredudd (bu farw tua 1334) a Hywel (bu farw tua 1352) ef.
Atebai’r gwrthryfel y swyddogion brenhinol newydd a’r trethi newydd, megis pymthegfed ar bob eiddo. Fe’i cynlluniwyd am fisoedd, a’i amseru i pan fyddai Edward yn Ffrainc, ond cadwodd tywydd gwael ei fyddin gartref.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Dim ond gwrthryfel Owain Glyndŵr a barhaodd yn hwy na’i wrthryfel ef; cymododd ei dad Llywelyn ap Maredudd â Llywelyn ap Gruffudd ym mis Mehefin 1262 a bu farw’n ymladd dros y Cymry ym mis Ebrill 1263; cafodd Madog diroedd ym Môn wedi 1282; atebai’r gwrthryfel y swyddogion brenhinol newydd a threthi megis pymthegfed ar bob eiddo symudol, fe’i cynlluniwyd am fisoedd, a’i amseru i pan fyddai Edward yn Ffrainc, ond daliodd tywydd gwael ei fyddin yn ôl; gwarchaewyd Cricieth a Harlech am fisoedd, ac unwaith dim ond 37 o wŷr a amddiffynnai Harlech; cipiodd Morgan ap Maredudd Gastell Morlais, gwarchaeodd Cynan ap Maredudd ar Lanfair-ym-Muallt am chwe wythnos, llosgwyd hanner tref Caerffili ac ysbeiliwyd Castell Cynffig; ymosodwyd ar Henry de Lacy, arglwydd Dinbych, y tu allan i’r dref ar 11 Tachwedd a chwalwyd ei lu; daliodd y Fflint allan drwy warchae hir; ymosodwyd ar Edward ar ei ffordd i Gonwy a chollodd ei gêr, a llosgwyd tref Conwy; ym Maes Moydog daliodd y Cymry’r marchogion draw yn y schiltron, trefn ‘draenog’ y gwaywffynwyr; trosglwyddwyd Madog i John de Havering yn Eryri ddiwedd Gorffennaf neu ddechrau Awst 1295; goroesodd ei feibion Maredudd (bu farw tua 1334) a Hywel (bu farw tua 1352) ef.
Gwarchaewyd Cricieth a Harlech am fisoedd, ac ar un adeg dim ond 37 o wŷr a ddaliai Harlech. Cipiodd Morgan ap Maredudd Gastell Morlais, gwarchaeodd Cynan ap Maredudd ar Lanfair-ym-Muallt am chwe wythnos, llosgwyd hanner tref Caerffili ac ysbeiliwyd Castell Cynffig.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Dim ond gwrthryfel Owain Glyndŵr a barhaodd yn hwy na’i wrthryfel ef; cymododd ei dad Llywelyn ap Maredudd â Llywelyn ap Gruffudd ym mis Mehefin 1262 a bu farw’n ymladd dros y Cymry ym mis Ebrill 1263; cafodd Madog diroedd ym Môn wedi 1282; atebai’r gwrthryfel y swyddogion brenhinol newydd a threthi megis pymthegfed ar bob eiddo symudol, fe’i cynlluniwyd am fisoedd, a’i amseru i pan fyddai Edward yn Ffrainc, ond daliodd tywydd gwael ei fyddin yn ôl; gwarchaewyd Cricieth a Harlech am fisoedd, ac unwaith dim ond 37 o wŷr a amddiffynnai Harlech; cipiodd Morgan ap Maredudd Gastell Morlais, gwarchaeodd Cynan ap Maredudd ar Lanfair-ym-Muallt am chwe wythnos, llosgwyd hanner tref Caerffili ac ysbeiliwyd Castell Cynffig; ymosodwyd ar Henry de Lacy, arglwydd Dinbych, y tu allan i’r dref ar 11 Tachwedd a chwalwyd ei lu; daliodd y Fflint allan drwy warchae hir; ymosodwyd ar Edward ar ei ffordd i Gonwy a chollodd ei gêr, a llosgwyd tref Conwy; ym Maes Moydog daliodd y Cymry’r marchogion draw yn y schiltron, trefn ‘draenog’ y gwaywffynwyr; trosglwyddwyd Madog i John de Havering yn Eryri ddiwedd Gorffennaf neu ddechrau Awst 1295; goroesodd ei feibion Maredudd (bu farw tua 1334) a Hywel (bu farw tua 1352) ef. Roedd Cricieth, ar ei bentir uwchben Bae Tremadog, wedi’i ddechrau gan Lywelyn Fawr yn yr 1230au a’i helaethu gan Lywelyn ap Gruffudd.FfynhonnellCriccieth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Cricieth, ar bentir creigiog uwchben Bae Tremadog; dechreuwyd yn yr 1230au gan Lywelyn ap Iorwerth, a gododd y ward fewnol a’r porthdy yn ôl pob tebyg, ac fe’i hehangwyd gan ei ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, a gododd y ward allanol rhwng 1255 a 1282 yn ôl pob tebyg; mae’r porthdy mewnol dau-dŵr wedi goroesi bron i’w lawn uchder; symudodd canolfan cwmwd Eifionydd yma o Ddolbenmaen pan godwyd y castell; galwodd y bardd Einion ap Madog Gruffudd ap Llywelyn yn ‘Pendefic crukyeith’, Arglwydd Cricieth; cipiwyd gan luoedd Edward I erbyn Mawrth 1283; llosgwyd yn hanner cyntaf y 15fed ganrif, yn 1404 yn ôl pob tebyg pan gipiwyd ef yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr; gwnaeth J. M. W. Turner bedair astudiaeth liw ohono yn 1798 a dyfrlliw yn 1835; yn ei Tour in Wales (1784) ni allai Thomas Pennant ‘entertain no doubt’ nad tywysog Cymreig a’i cododd; yng ngofal y wladwriaeth o 1933, pan gafodd cloddio Bryan O’Neil groes o efydd euraid ac enamel Limoges, sydd bellach yn Amgueddfa Cymru; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Cricieth yn Saesneg. Mae Cynffig bron ar goll dan y tywod erbyn hyn, a thua 1539 cafodd John Leland ef ‘bron wedi’i dagu a’i draflyncu gan y tywod’.FfynhonnellKenfig Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Tua 1080 dywedid i Iestyn ap Gwrgant ailgryfhau castell yng Nghynffig; cododd Robert, Iarll Caerloyw, y castell ar ddechrau’r 12g, gyda gorthwr ar ei ben ei hun 14 m sgwâr; roedd bwrdeistref wedi tyfu i’r de erbyn 1183; ar ddechrau’r 14g ailgodwyd y castell gyda llenfur a phorthdy mawr i’r fwrdeistref; tua 1539 cafodd John Leland ef bron wedi’i dagu a’i lyncu gan y tywod; cliriwyd llawer o’r tywod yn yr 1920au a dechrau’r 1930au, ond mae wedi dychwelyd a dim ond pen y gorthwr sydd i’w weld heddiw.
Gorymdeithiodd Henry de Lacy, arglwydd Dinbych, i achub ei gastell, ond ar 11 Tachwedd ymosodwyd arno y tu allan i’r dref a chwalwyd ei lu. Daliodd y Fflint allan drwy warchae hir.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Dim ond gwrthryfel Owain Glyndŵr a barhaodd yn hwy na’i wrthryfel ef; cymododd ei dad Llywelyn ap Maredudd â Llywelyn ap Gruffudd ym mis Mehefin 1262 a bu farw’n ymladd dros y Cymry ym mis Ebrill 1263; cafodd Madog diroedd ym Môn wedi 1282; atebai’r gwrthryfel y swyddogion brenhinol newydd a threthi megis pymthegfed ar bob eiddo symudol, fe’i cynlluniwyd am fisoedd, a’i amseru i pan fyddai Edward yn Ffrainc, ond daliodd tywydd gwael ei fyddin yn ôl; gwarchaewyd Cricieth a Harlech am fisoedd, ac unwaith dim ond 37 o wŷr a amddiffynnai Harlech; cipiodd Morgan ap Maredudd Gastell Morlais, gwarchaeodd Cynan ap Maredudd ar Lanfair-ym-Muallt am chwe wythnos, llosgwyd hanner tref Caerffili ac ysbeiliwyd Castell Cynffig; ymosodwyd ar Henry de Lacy, arglwydd Dinbych, y tu allan i’r dref ar 11 Tachwedd a chwalwyd ei lu; daliodd y Fflint allan drwy warchae hir; ymosodwyd ar Edward ar ei ffordd i Gonwy a chollodd ei gêr, a llosgwyd tref Conwy; ym Maes Moydog daliodd y Cymry’r marchogion draw yn y schiltron, trefn ‘draenog’ y gwaywffynwyr; trosglwyddwyd Madog i John de Havering yn Eryri ddiwedd Gorffennaf neu ddechrau Awst 1295; goroesodd ei feibion Maredudd (bu farw tua 1334) a Hywel (bu farw tua 1352) ef.
Ar y ffordd i Gonwy ymosodwyd ar Edward ei hun a chollodd ei gêr, a llosgwyd tref Conwy.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Dim ond gwrthryfel Owain Glyndŵr a barhaodd yn hwy na’i wrthryfel ef; cymododd ei dad Llywelyn ap Maredudd â Llywelyn ap Gruffudd ym mis Mehefin 1262 a bu farw’n ymladd dros y Cymry ym mis Ebrill 1263; cafodd Madog diroedd ym Môn wedi 1282; atebai’r gwrthryfel y swyddogion brenhinol newydd a threthi megis pymthegfed ar bob eiddo symudol, fe’i cynlluniwyd am fisoedd, a’i amseru i pan fyddai Edward yn Ffrainc, ond daliodd tywydd gwael ei fyddin yn ôl; gwarchaewyd Cricieth a Harlech am fisoedd, ac unwaith dim ond 37 o wŷr a amddiffynnai Harlech; cipiodd Morgan ap Maredudd Gastell Morlais, gwarchaeodd Cynan ap Maredudd ar Lanfair-ym-Muallt am chwe wythnos, llosgwyd hanner tref Caerffili ac ysbeiliwyd Castell Cynffig; ymosodwyd ar Henry de Lacy, arglwydd Dinbych, y tu allan i’r dref ar 11 Tachwedd a chwalwyd ei lu; daliodd y Fflint allan drwy warchae hir; ymosodwyd ar Edward ar ei ffordd i Gonwy a chollodd ei gêr, a llosgwyd tref Conwy; ym Maes Moydog daliodd y Cymry’r marchogion draw yn y schiltron, trefn ‘draenog’ y gwaywffynwyr; trosglwyddwyd Madog i John de Havering yn Eryri ddiwedd Gorffennaf neu ddechrau Awst 1295; goroesodd ei feibion Maredudd (bu farw tua 1334) a Hywel (bu farw tua 1352) ef.
Ym Maes Moydog ffurfiodd gwaywffynwyr Cymru’r schiltron, y ‘draenog’, a dal rhuthr y marchogion draw.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Dim ond gwrthryfel Owain Glyndŵr a barhaodd yn hwy na’i wrthryfel ef; cymododd ei dad Llywelyn ap Maredudd â Llywelyn ap Gruffudd ym mis Mehefin 1262 a bu farw’n ymladd dros y Cymry ym mis Ebrill 1263; cafodd Madog diroedd ym Môn wedi 1282; atebai’r gwrthryfel y swyddogion brenhinol newydd a threthi megis pymthegfed ar bob eiddo symudol, fe’i cynlluniwyd am fisoedd, a’i amseru i pan fyddai Edward yn Ffrainc, ond daliodd tywydd gwael ei fyddin yn ôl; gwarchaewyd Cricieth a Harlech am fisoedd, ac unwaith dim ond 37 o wŷr a amddiffynnai Harlech; cipiodd Morgan ap Maredudd Gastell Morlais, gwarchaeodd Cynan ap Maredudd ar Lanfair-ym-Muallt am chwe wythnos, llosgwyd hanner tref Caerffili ac ysbeiliwyd Castell Cynffig; ymosodwyd ar Henry de Lacy, arglwydd Dinbych, y tu allan i’r dref ar 11 Tachwedd a chwalwyd ei lu; daliodd y Fflint allan drwy warchae hir; ymosodwyd ar Edward ar ei ffordd i Gonwy a chollodd ei gêr, a llosgwyd tref Conwy; ym Maes Moydog daliodd y Cymry’r marchogion draw yn y schiltron, trefn ‘draenog’ y gwaywffynwyr; trosglwyddwyd Madog i John de Havering yn Eryri ddiwedd Gorffennaf neu ddechrau Awst 1295; goroesodd ei feibion Maredudd (bu farw tua 1334) a Hywel (bu farw tua 1352) ef. Yn yr haf ildiodd Madog i John de Havering, ddiwedd Gorffennaf neu ddechrau Awst 1295.FfynhonnellMadog ap Llywelyn, rebel of 1294 ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd; wedi 1282 mae’n ymddangos iddo ddychwelyd i Gymru a chael tiroedd ym Môn; ysbrydolodd ei berthynas â hen dŷ brenhinol Aberffraw (roedd yn bumed cefnder i Lywelyn ap Gruffudd) ef i ymgymryd â rôl arweinydd gwladgarol; pan gododd pobl Cymru yn 1294 rhoddodd ei hun ar ben gwŷr y gogledd a hawlio bod yn ‘Dywysog Cymru’; dechreuodd y gwrthryfel yn dda, a thrwy aeaf 1294–5 cadwasant Edward ar yr amddiffynnol ger Conwy; ym mis Mawrth arweiniodd lu i Bowys, lle daliwyd ef yn ddiarwybod gan iarll Warwig ym Maes Meidog yng Nghaereinion; dihangodd i fryniau Eryri ac arhosodd yn rhydd nes ildio i John de Havering ddiwedd Gorffennaf neu ddechrau Awst 1295; aed ag ef i Lundain ac ni roddwyd ef i farwolaeth.
O’r holl wrthryfeloedd yn erbyn rheolaeth Lloegr, dim ond un Owain Glyndŵr a barhaodd yn hwy. Bu meibion Madog, Maredudd, a fu farw tua 1334, a Hywel, a fu farw tua 1352, fyw ar ei ôl.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Dim ond gwrthryfel Owain Glyndŵr a barhaodd yn hwy na’i wrthryfel ef; cymododd ei dad Llywelyn ap Maredudd â Llywelyn ap Gruffudd ym mis Mehefin 1262 a bu farw’n ymladd dros y Cymry ym mis Ebrill 1263; cafodd Madog diroedd ym Môn wedi 1282; atebai’r gwrthryfel y swyddogion brenhinol newydd a threthi megis pymthegfed ar bob eiddo symudol, fe’i cynlluniwyd am fisoedd, a’i amseru i pan fyddai Edward yn Ffrainc, ond daliodd tywydd gwael ei fyddin yn ôl; gwarchaewyd Cricieth a Harlech am fisoedd, ac unwaith dim ond 37 o wŷr a amddiffynnai Harlech; cipiodd Morgan ap Maredudd Gastell Morlais, gwarchaeodd Cynan ap Maredudd ar Lanfair-ym-Muallt am chwe wythnos, llosgwyd hanner tref Caerffili ac ysbeiliwyd Castell Cynffig; ymosodwyd ar Henry de Lacy, arglwydd Dinbych, y tu allan i’r dref ar 11 Tachwedd a chwalwyd ei lu; daliodd y Fflint allan drwy warchae hir; ymosodwyd ar Edward ar ei ffordd i Gonwy a chollodd ei gêr, a llosgwyd tref Conwy; ym Maes Moydog daliodd y Cymry’r marchogion draw yn y schiltron, trefn ‘draenog’ y gwaywffynwyr; trosglwyddwyd Madog i John de Havering yn Eryri ddiwedd Gorffennaf neu ddechrau Awst 1295; goroesodd ei feibion Maredudd (bu farw tua 1334) a Hywel (bu farw tua 1352) ef. Roedd Madog yn gyfyrder pump i Lywelyn ap Gruffudd, a’r berthynas honno a’i symbylodd i arwain.FfynhonnellMadog ap Llywelyn, rebel of 1294 ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd; wedi 1282 mae’n ymddangos iddo ddychwelyd i Gymru a chael tiroedd ym Môn; ysbrydolodd ei berthynas â hen dŷ brenhinol Aberffraw (roedd yn bumed cefnder i Lywelyn ap Gruffudd) ef i ymgymryd â rôl arweinydd gwladgarol; pan gododd pobl Cymru yn 1294 rhoddodd ei hun ar ben gwŷr y gogledd a hawlio bod yn ‘Dywysog Cymru’; dechreuodd y gwrthryfel yn dda, a thrwy aeaf 1294–5 cadwasant Edward ar yr amddiffynnol ger Conwy; ym mis Mawrth arweiniodd lu i Bowys, lle daliwyd ef yn ddiarwybod gan iarll Warwig ym Maes Meidog yng Nghaereinion; dihangodd i fryniau Eryri ac arhosodd yn rhydd nes ildio i John de Havering ddiwedd Gorffennaf neu ddechrau Awst 1295; aed ag ef i Lundain ac ni roddwyd ef i farwolaeth. Gyda Chynan ap Maredudd yn y canolbarth a Maelgwn ap Rhys yn y de, rhyddhaodd rannau o Gymru am gyfnod.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wicipedia CymraegPrif arweinydd gwrthryfel Cymreig 1294–95, a elwir weithiau’n ‘Wrthryfel Madog’, a Thywysog Cymru (fl. 1277–1312); gyda Chynan ap Maredudd yn y Canolbarth a Maelgwn ap Rhys yn y De llwyddodd am gyfnod i ryddhau rhannau o Gymru fel arweinydd gwrthryfel cenedlaethol a ymladdwyd ar draws Cymru; yn aelod o deulu brenhinol Gwynedd, mabwysiadodd y teitl Tywysog Cymru mewn dogfen a elwir yn ‘Gytundeb Penmachno’ ac arweiniodd y Cymry, wedi’u digio gan drethi newydd a thelerau sarhaus Statud Rhuddlan (1284), mewn cyfres o ymosodiadau ar filwyr Edward I; uchafbwynt y gwrthryfel oedd yr ymosodiad ar dref a chastell Caernarfon yn 1294; bu’n weithgar yn y Canolbarth, ym Môn ac yn y Berfeddwlad, yn arbennig yn arglwyddiaeth Dinbych; cyrhaeddodd Edward Gastell Conwy ar Ŵyl San Steffan 1294 a bu dan warchae yno am ddeg diwrnod ym mis Ionawr; yn 1295, ar y ffordd i Bowys, trechwyd Madog gan Iarll Warwig ym Maes Meidog; cymerwyd 74 o wystlon o Sir Gaernarfon a Meirionnydd, ond nid yw enw Madog yn eu plith.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynMae Edward I yn rhannu’r dywysogaeth a orchfygwyd yn siroedd ar batrwm Lloegr ac yn cyflwyno cyfraith droseddol Lloegr.
Statud RhuddlanMae Rhys ap Maredudd o’r Dryslwyn yn codi yn Ystrad Tywi ac yn cipio cestyll Llanymddyfri, Dinefwr a Charreg Cennen.
Gwrthryfel Rhys ap MareduddGwneir Edward o Gaernarfon, mab y brenin, yn Dywysog Cymru, yr etifedd cyntaf i orsedd Lloegr i ddal y teitl.
Tywysog Cymru o SaisMae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.
Llywelyn Bren yn codiYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf