Hanes Cymru / Chwilio’r hanes

Cyfeirlyfr

Brwydrau Cymru

255 o frwydrau, cyrchoedd, gwarchaeau a gwrthryfeloedd, o’r Derwyddon ar y Fenai i Helmand: pwy a ymladdodd, yn erbyn pwy, beth ddigwyddodd, a ble. Lle mae cronicl yn enwi ardal yn unig, mae’r dyddiad yn dweud hynny.

Llun: Castell Carreg Cennen ar ei graig galchfaen uwchben y caeau, a gwartheg yn pori islaw · Worldfootage, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Newydd ei ychwanegu

The attack on Ynys Môn · AD 60Agricola and Môn · AD 77Camlan · 537 (Welsh Annals)Chester · c. 616The siege of Ynys Lannog · 629 (Welsh Annals)Maes Cogwy · 642Hereford · 760 (Welsh Annals)Morfa Rhuddlan · 796St Davids burned · 810 (Welsh Annals)The fall of Degannwy · 822 (Welsh Annals)Rhodri beats the Vikings · 856Cymryd: Dial Rhodri · 881Buttington · 893Llan-gors crannog · 916Gwrgystu and Llanrwst · 954Caergybi and Llŷn raided · c. 961Tywyn raided · c. 963Aberffraw laid waste · c. 968Penmon raided · c. 971Clynnog Fawr raided · c. 978The raids on St Davids · 982–1091Llanwenog · c. 982St Davids raided by the English · c. 1012Abergwili · 1022Rhyd-y-groes · 1039Llanbadarn laid waste · c. 1039Pencader · 1041Aber Tywi · 1044Victory at Leominster · 1052Hereford · 1055Glasbury · 16 June 1056Shrewsbury · 1069The banks of the Rhymni · 1072Pwllgwdig · 1078Mynydd Carn · 1081Llechryd · 1088Llandudoch (St Dogmaels) · 1091Rhys ap Tewdwr’s last battle · April 1093 · near BreconMontgomery castle taken · 1095Aberllech · 1096The siege of Pembroke · 1096The Menai, 1098 · 1098Ystrad Peithyll · 1116Cymer castle burned · c. 1116Crug Mawr · October 1136Maes Gwenllian · 1136Llwchwr · 1 January 1136Coed Grwyne · April 1136Carmarthen burned · 1137Llansteffan · 1146Coleshill (Cynsyllt) · 1150Tenby taken by night · 1153Ewloe (Coed Eulo) · 1157Crogen · August 1165Cardigan and Cilgerran taken · 1165The siege of Rhuddlan · 1167Pentraeth · 1170Abergavenny · Christmas 1175The Lord Rhys takes the castles · 1189Aberconwy · 1194Radnor · 1196Painscastle · 13 August 1198Llywelyn’s march on the south · December 1215Narberth and Wiston · 1220William Marshal retakes Cardigan and Carmarthen · 1223Ceri · 1228Grosmont · November 1233Degannwy · 1245Bryn Derwin · June 1255Coed Llathen and Cymerau · June 1257Builth taken · 1260Cefnllys taken · 1262Degannwy and Diserth taken · 1263Dolforwyn · April 1277Moel-y-don · 6 November 1282Llandeilo Fawr · June 1282Irfon Bridge (Cilmeri) · 11 December 1282Hawarden · 21–22 March 1282Aberystwyth and the castles of the south · March 1282Castell y Bere · April 1283Dolwyddelan · January 1283Dryslwyn · 1287Caernarfon taken · 1294Maes Moydog · 5 March 1295Caerphilly · 1316Ruthin · 18 September 1400The Vyrnwy · 24 September 1400Mynydd Hyddgen · summer 1401Conwy castle taken · 1 April 1401 (Good Friday)Owain’s banner at Caernarfon · November 1401Bryn Glas (Pilleth) · 22 June 1402Stalling Down (Bryn Owain) · 1403 (by tradition)Owain takes Carmarthen · July 1403Kidwelly · 1403Campstone Hill · June 1404Owain takes Harlech and Aberystwyth · 1404Craig y Dorth · 1404Cardiff · 1404Grosmont · 11 March 1405Pwll Melyn · 5 May 1405 · near UskThe siege of Coity · 1404–1405Aberystwyth and Harlech retaken · 1408–1409Mortimer’s Cross · February 1461 · in HerefordshireTwt Hill · 16 October 1461The long siege of Harlech · 1461–1468Montgomery · 18 September 1644Colby Moor · 1 August 1645Denbigh Green · 1 November 1645The siege of Raglan · June–August 1646Harlech, the last castle · March 1647St Fagans · 8 May 1648The siege of Pembroke · May–July 1648Y Dalar Hir · 5 June 1648Red Hill, Beaumaris · October 1648Fishguard: the last invasion · 22–24 February 1797The Merthyr Rising · June 1831The Newport Rising · 4 November 1839The Rebecca Riots · 1839–1843 · from Efail-wenLlanidloes · 30 April 1839The Mold riot · 2 June 1869The tithe war: Mochdre · 1886–1891Tonypandy · November 1910The Llanelli railway strike · 19 August 1911
  • Buddugoliaeth Gymreig
  • Safiad Cymreig
  • Brwydr neu wrthryfel

Cymerodd y Normaniaid Loegr mewn pum mlynedd; daliodd Cymru allan am 216. Dyma bob brwydr y mae’r croniclau’n gadael i ni ei henwi, yn erbyn Rhufain, y Saeson, y Llychlynwyr, y Normaniaid, brenhinoedd Lloegr a mwy, 78 ohonynt yn fuddugoliaethau Cymreig. Dewiswch yn erbyn pwy y bu brwydr isod, neu tapiwch groes ar y map.

Map y cestyll → Y bwa hir Cymreig →

Yn erbyn pwy y bu’r brwydrau

51 OC · Safiad Cymreig · nid ar y map

Brwydr olaf Caradog

Yn erbyn: Rhufain

Caradog gyda’r Ordofigiaid a’r Silwriaid yn erbyn Ostorius Scapula

Dewisodd Caradog fryn gydag afon o’i flaen a rhagfuriau o gerrig, rywle yn y canolbarth neu’r Mers. Fe’i trechwyd a’i drosglwyddo i Rufain yn ddiweddarach, ond enillodd ei araith gerbron yr ymerawdwr Claudius ei ryddid iddo. Ymladdodd y Silwriaid ymlaen am chwarter canrif arall.

Caradog

tua 52 OC · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Y Silwriaid yn trechu lleng

Yn erbyn: Rhufain

Y Silwriaid yn erbyn lleng Manlius Valens

Wedi i Garadog gael ei ddal, ymladdodd Silwriaid y de-ddwyrain ymlaen. Mae Tacitus yn adrodd sut y trechasant leng gyfan mewn brwydr, a sut y bu farw’r llywodraethwr Rhufeinig Ostorius wedi’i lethu gan y rhyfel yn eu herbyn.

SilwriaidCymru Rufeinig

60 OC · Brwydr neu wrthryfel

Yr ymosodiad ar Ynys Môn

Yn erbyn: Rhufain

Derwyddon a Brythoniaid Môn yn erbyn Suetonius Paulinus

Mae Tacitus yn disgrifio’r Brythoniaid wedi’u rhesu ar lan y Fenai, menywod mewn du yn rhedeg yn eu plith â ffaglau a’r Derwyddon yn codi’u dwylo i’r nef, golygfa a rewodd y llengoedd. Croesodd Rhufain a dinistrio’r llwyni sanctaidd, ond bu’n rhaid troi’n ôl pan gododd Buddug yn y dwyrain.

Y Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysguDerwyddonCymru Rufeinig

tua 74–77 · Safiad Cymreig · nid ar y map

Frontinus a’r Silwriaid

Yn erbyn: Rhufain

Y Silwriaid yn erbyn y llywodraethwr Julius Frontinus

Dywed Tacitus i Frontinus ddarostwng y Silwriaid cryf a rhyfelgar, gan orfod trechu nid yn unig eu dewrder ond caledi eu gwlad. Wedi cenhedlaeth o wrthsefyll ymsefydlodd lleng yng Nghaerllion i’w gwylio.

CaerllionCymru Rufeinig

77 OC · Safiad Cymreig

Agricola a Môn

Yn erbyn: Rhufain

Yr Ordofigiaid a phobl Môn yn erbyn Agricola

Ddwy flynedd ar bymtheg wedi safiad y Derwyddon, ymdeithiodd y llywodraethwr Agricola yn erbyn yr Ordofigiaid ac yna anfon ei filwyr cynorthwyol i nofio ar draws y Fenai wrth ochr eu ceffylau. Dyma frwydr olaf concwest Rufeinig Cymru, dros ddeng mlynedd ar hugain wedi iddi ddechrau.

OrdofigiaidYr ymosodiad ar Ynys Môn

y 5ed ganrif · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Meibion Cunedda’n gyrru’r Gwyddelod allan

Yn erbyn: Y Gwyddelod

Cunedda a’i feibion yn erbyn gwladychwyr Gwyddelig yng Ngwynedd

Mae’r Historia Brittonum yn adrodd i Gunedda ddod o Fanaw Gododdin yn y gogledd gydag wyth mab, ac iddynt yrru’r Gwyddelod allan o Wynedd a’r tiroedd o’i chwmpas â lladdfa fawr. Yn ôl traddodiad Cymru mae Ceredigion, Meirionnydd a thiroedd eraill wedi’u henwi ar ôl ei feibion.

Cunedda WledigBrenhinoedd a thywysogion Gwynedd

tua 500 · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Mynydd Baddon

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Y Brythoniaid, dan arweiniad Arthur yn nhraddodiad Cymru, yn erbyn y Saeson

Mae Gildas yn sôn am fuddugoliaeth fawr i’r Brythoniaid ym Mynydd Baddon a ddaeth â chenhedlaeth o heddwch. Mae’r Historia Brittonum yn ei henwi fel yr olaf o ddeuddeg brwydr Arthur, lle cariai ddelw Mair ar ei ysgwyddau. Nid yw ei lleoliad yn hysbys.

ArthurGildasArthur, Brenin y Brythoniaid

537 (Annales Cambriae) · Brwydr neu wrthryfel

Camlan

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Arthur a Medrawd

Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Mae’r Trioedd yn ei galw’n un o dri ofer gad Ynys Prydain. Mae traddodiad Cymru’n ei gosod yng Nghamlan ger Mallwyd ym Meirionnydd.

ArthurAnnales Cambriae

573 · yn Arthuret, Cumbria · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Arfderydd

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Brythoniaid yr Hen Ogledd yn erbyn ei gilydd

Mae Annales Cambriae yn cofnodi brwydr Arfderydd, lle syrthiodd y brenin Gwenddolau. Yn ôl traddodiad Cymru ffodd ei fardd Myrddin i Goed Celyddon wedi hynny, a lluniwyd yr hen gerddi yn ei lais yng Nghymru am ganrifoedd.

Yr Hen OgleddAnnales Cambriae

diwedd y 6ed ganrif · yn yr Hen Ogledd · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Gwaith Gwen Ystrad

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Urien Rheged a gwŷr Catraeth yn erbyn llu goresgynnol, Eingl yn ôl pob tebyg

Mae cerdd Taliesin, Gwaith Gwen Ystrad, yn adrodd sut y cododd gwŷr Catraeth gyda’r wawr o amgylch Urien, eu brenin hael, a chyfarfod â’r goresgynwyr yng Ngwen Ystrad, lle gyrrwyd yr ymosodwyr yn ôl â lladdfa fawr.

Urien RhegedTaliesinBrenhinoedd a thywysogion Rheged

diwedd y 6ed ganrif · yn yr Hen Ogledd · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Gwaith Argoed Llwyfain

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Urien Rheged a’i fab Owain yn erbyn Fflamddwyn, un o arweinwyr yr Eingl

Mae cerdd Taliesin yn adrodd sut y daeth Fflamddwyn mewn pedwar llu gan fynnu gwystlon, ac atebodd Owain na roddai’r un. Ymladdodd gwŷr Rheged ag ef yn Argoed Llwyfain fore Sadwrn, a chanodd Taliesin glod Urien amdani byth wedyn.

Urien RhegedTaliesinBrenhinoedd a thywysogion Rheged

tua 590 · yn Northumbria · Safiad Cymreig · nid ar y map

Gwarchae Ynys Metcaut

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Urien Rheged gyda brenhinoedd y Gogledd yn erbyn Eingl Bryneich

Dywed yr Historia Brittonum i Urien, gyda Rhydderch Hen, Gwallawg a Morgan, ymladd yr Eingl a’u cau am dri diwrnod a thair noson ar ynys Metcaut. Syrthiodd Urien yn ystod yr ymgyrch, a chollodd y Gogledd ei frenin mwyaf.

Urien RhegedBrenhinoedd a thywysogion Rheged

tua 600 · yn Catterick, Swydd Efrog · Safiad Cymreig · nid ar y map

Catraeth

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Gosgordd y Gododdin yn erbyn Eingl Deifr a Bryneich

Gwleddodd tri chant o ryfelwyr dethol am flwyddyn yn Nin Eidyn, yna marchogaeth tua’r de i ymladd yn erbyn llu llawer mwy. Mae Y Gododdin gan Aneirin, y gerdd hir hynaf yn y Gymraeg, yn galaru ac yn canmol pob un ohonynt wrth ei enw.

AneirinBrenhinoedd a thywysogion Gododdin

tua 616 · Safiad Cymreig

Caer

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Brythoniaid Powys a mynachod Bangor Is-coed yn erbyn Æthelfrith o Northumbria

Daeth mynachod Bangor Is-coed i weddïo dros fyddin y Brythoniaid a’u lladd yn gyntaf. Syrthiodd Selyf ap Cynan o Bowys, a gwahanwyd Brythoniaid Cymru oddi wrth rai’r gogledd ar dir.

Brenhinoedd a thywysogion Powys

629 (Annales Cambriae) · Safiad Cymreig

Gwarchae Ynys Lannog

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Cadwallon ap Cadfan yn erbyn Edwin o Northumbria

Mae Annales Cambriae yn cofnodi gwarchae’r brenin Cadwallon ar ynys Glannauc, Ynys Seiriol ger pen Môn, pan oresgynnodd Edwin o Northumbria Wynedd. Dihangodd Cadwallon i alltudiaeth a dychwelyd bedair blynedd wedyn i drechu Edwin ym Meigen.

Cadwallon ap CadfanBrenhinoedd a thywysogion Gwynedd

632 (Annales Cambriae) · lle ansicr · Safiad Cymreig · nid ar y map

Lladdfa Hafren

Yn erbyn: Gelyn heb ei enwi

Brythoniaid, yn erbyn gelyn nad yw’r cofnod yn ei enwi

Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘lladdfa Hafren, a marw Idris’. Credir mai brenin Meirionnydd oedd Idris.

Brenhinoedd a thywysogion Meirionnydd

633 · yn Swydd Efrog · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Meigen

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Cadwallon ap Cadfan o Wynedd gyda Phenda o Fersia yn erbyn Edwin o Northumbria

Daeth Cadwallon, a yrrwyd o Wynedd, yn ôl a dinistrio grym Northumbria, gan ladd ei brenin. Am flwyddyn daliodd Northumbria, y brenin Brythonig olaf i fynd mor bell; mae’r gerdd Moliant Cadwallon yn ei ganmol.

Cadwallon ap CadfanBrenhinoedd a thywysogion Gwynedd

634 · ger Hexham · Safiad Cymreig · nid ar y map

Brwydr olaf Cadwallon

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Cadwallon o Wynedd yn erbyn Oswald o Fryneich

Am flwyddyn bu Cadwallon ap Cadfan yn feistr ar Northumbria, yr unig frenin Brythonig i reoli yno wedi i’r Eingl ddod. Syrthiodd mewn brwydr ger Hexham, wrth Fur Rhufain, a chofiodd beirdd Cymru ef fel amddiffynnwr mawr ei bobl.

Cadwallon ap CadfanMeigen

642 · Buddugoliaeth Gymreig

Maes Cogwy

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Penda o Fersia a gwŷr Powys yn erbyn Oswald o Northumbria

Ger Croesoswallt trechwyd a lladdwyd Oswald, brenin Northumbria. Mae cerddi Cymraeg Cynddylan yn cofio gwŷr Powys a ymladdodd wrth ochr Penda.

Brenhinoedd a thywysogion Powys

642 · yn yr Alban · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Srath Caruin

Yn erbyn: Y Gwyddelod

Owain, brenin Brythoniaid Ystrad Clud, yn erbyn Domnall Brecc o Dál Riata

Mae annalau Iwerddon yn cofnodi i Domnall Brecc, brenin Gwyddelod Dál Riata, gael ei ladd yn Srath Caruin gan Owain, brenin y Brythoniaid. Mae pennill a ychwanegwyd at Y Gododdin yn gorfoleddu i’r cigfrain gnoi pen Dyfnwal Frych.

Brenhinoedd a thywysogion Alclud ac Ystrad CludAneirin

645 (Annales Cambriae) · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map

Taro Dyfed a llosgi Tyddewi

Yn erbyn: Gelyn heb ei enwi

Pobl Dyfed, yn erbyn gelyn nad yw’r cofnod yn ei enwi

Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘taro gwlad Dyfed, pan losgwyd mynachlog Dewi’.

Tyddewi

649 (Annales Cambriae) · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map

Lladdfa yng Ngwent

Yn erbyn: Gelyn heb ei enwi

Gwŷr Gwent, yn erbyn gelyn nad yw’r cofnod yn ei enwi

Dywed Annales Cambriae yn unig: ‘Lladdfa yng Ngwent.’

Brenhinoedd a thywysogion Gwent

655 · yng ngogledd Lloegr · Safiad Cymreig · nid ar y map

Maes Gai

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Penda o Fersia a brenhinoedd y Brythoniaid yn erbyn Oswiu o Northumbria

Mae Annales Cambriae yn ei galw’n lladdfa Maes Gai. Syrthiodd Penda gyda’r rhan fwyaf o’r brenhinoedd Brythonig a orymdeithiodd gydag ef. Dywed yr Historia Brittonum i Gadafael o Wynedd ddod â’i fyddin adref yn ddiogel.

Brenhinoedd a thywysogion Gwynedd

665 (Annales Cambriae) · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Ail frwydr Baddon

Yn erbyn: Gelyn heb ei enwi

Brythoniaid, yn erbyn gelyn nad yw’r cofnod yn ei enwi

Mae Annales Cambriae yn cofnodi ail frwydr Baddon, yn yr un flwyddyn â dathlu’r Pasg cyntaf ymhlith y Saeson. Ni wyddys dim mwy amdani.

Mynydd Baddon

722 (Annales Cambriae) · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Hehil, Garth Maelog a Phencon

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Brythoniaid y de a Chernyw, yn erbyn y Saeson yn ôl pob tebyg

Mae Annales Cambriae yn cofnodi tair brwydr mewn un flwyddyn, Hehil ymhlith y Cernywiaid, Garth Maelog, a Phencon ymhlith Brythoniaid y de, ac yn dweud mai’r Brythoniaid a orfu ym mhob un o’r tair. Nid yw eu lleoliadau’n sicr.

Annales Cambriae

728 (Annales Cambriae) · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Mynydd Carno

Yn erbyn: Gelyn heb ei enwi

Brythoniaid, yn erbyn gelyn nad yw’r cofnod yn ei enwi

Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘brwydr Mynydd Carno’, heb air am bwy a ymladdodd yno. Mae’n frwydr wahanol i Garno yn 951.

750 (Annales Cambriae) · yn y Gogledd · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Mocetauc

Yn erbyn: Y Pictiaid

Brythoniaid Ystrad Clud yn erbyn y Pictiaid

Mae Annales Cambriae yn cofnodi brwydr rhwng y Pictiaid a’r Brythoniaid ym Mocetauc, lle lladdwyd Talorgan, brawd brenin y Pictiaid, gan y Brythoniaid.

Brenhinoedd a thywysogion Alclud ac Ystrad Clud

760 (Annales Cambriae) · Brwydr neu wrthryfel

Henffordd

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Y Brythoniaid yn erbyn Saeson Mersia

Mae Annales Cambriae yn cofnodi brwydr rhwng y Brythoniaid a’r Saeson, brwydr Henffordd, yn y flwyddyn y bu farw Dyfnwal ap Tewdwr. Mae’n dangos y ffin yn cael ei hymladd drosti genhedlaeth cyn i Offa godi ei glawdd.

Clawdd Offa

778 a 784 · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map

Cyrchoedd Offa

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Brythoniaid y de yn erbyn Offa o Fersia

Mae Annales Cambriae yn cofnodi anrheithio Brythoniaid y de gan Offa yn 778, a’r Brythoniaid eto yn haf 784. Nid ydynt yn enwi lle. Dyma’r blynyddoedd pan godwyd clawdd mawr Offa ar hyd y ffin.

Clawdd Offa

796 · Safiad Cymreig

Morfa Rhuddlan

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Caradog ap Meirion o Wynedd yn erbyn y Mersiaid

Syrthiodd Caradog, brenin Gwynedd, ar y morfa yn Rhuddlan yn ymladd y Mersiaid ym mlwyddyn marw Offa. Dywedir bod yr alaw delyn drist Morfa Rhuddlan yn cofio’r diwrnod.

Castell RhuddlanBrenhinoedd a thywysogion Gwynedd

810 (Annales Cambriae) · Safiad Cymreig

Llosgi Mynyw

Yn erbyn: Gelyn heb ei enwi

Tyddewi, yn erbyn gelyn nad yw’r cofnod yn ei enwi

Dywed Annales Cambriae yn unig: ‘Llosgi Mynyw.’

Tyddewi

813 a 817 (Annales Cambriae) · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Hywel a Chynan

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Hywel yn erbyn Cynan, yn y frwydr am Wynedd

Mae Annales Cambriae yn cofnodi brwydr rhwng Hywel a Chynan yn 813, a brwydr Llan-faes yn 817, yn ôl pob tebyg yn rhan o’r un frwydr am Wynedd. O fewn ychydig flynyddoedd roedd Merfyn Frych wedi cymryd y deyrnas.

Brenhinoedd a thywysogion GwyneddMerfyn Frych

816 a 818 · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map

Goresgyniadau’r Mersiaid

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Gwynedd a Dyfed yn erbyn Cenwulf o Fersia

Dywed Annales Cambriae i’r Saeson oresgyn mynyddoedd Eryri a chymryd Rhufoniog yn 816, ac i Genwulf anrheithio gwlad Dyfed yn 818.

Brenhinoedd a thywysogion GwyneddBrenhinoedd a thywysogion Dyfed

822 (Annales Cambriae) · Safiad Cymreig

Cwymp Degannwy

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Gwŷr Gwynedd a Phowys yn erbyn y Mersiaid

Mae Annales Cambriae yn cofnodi i gaer Degannwy gael ei dinistrio gan y Saeson, ac iddynt gymryd Powys i’w meddiant. O fewn ychydig flynyddoedd roedd Merfyn Frych wedi sefydlu llinach newydd o frenhinoedd yng Ngwynedd a dechreuodd y llanw droi.

Merfyn FrychBrenhinoedd a thywysogion Gwynedd

844 (Annales Cambriae) · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Gwaith Cetill

Yn erbyn: Gelyn heb ei enwi

Brythoniaid, yn erbyn gelyn nad yw’r cofnod yn ei enwi

Yn y flwyddyn y bu farw Merfyn Frych, mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘brwydr Cetill’. Nid yw ei lle na’i gelyn yn hysbys.

Merfyn Frych

848 (Annales Cambriae) · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Ffinnant

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Gwŷr Brycheiniog yn erbyn Ithel, brenin Gwent

Mae Annales Cambriae yn cofnodi brwydr Ffinnant, lle syrthiodd Ithel, brenin Gwent, i wŷr Brycheiniog. Byddai teyrnasoedd bach y de yn aml yn ymladd dros eu ffiniau yn y canrifoedd hyn.

Brenhinoedd a thywysogion BrycheiniogBrenhinoedd a thywysogion Gwent

849 (Annales Cambriae) · Safiad Cymreig · nid ar y map

Cwymp Meurig o Went

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Meurig yn erbyn y Saeson

Mae Annales Cambriae yn cofnodi i Feurig gael ei ladd gan y Saeson.

850 (Annales Cambriae) · Safiad Cymreig · nid ar y map

Cwymp Cyngen

Yn erbyn: Llychlynwyr

Cyngen yn erbyn ysbeilwyr Llychlynnaidd

Mae Annales Cambriae yn cofnodi i Gyngen gael ei ladd gan y paganiaid, y rheolwr Cymreig cyntaf y dywed yr annalau iddo syrthio i’r Llychlynwyr.

853 · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map

Anrheithio Môn

Yn erbyn: Llychlynwyr

Pobl Môn yn erbyn y Daniaid

Mae Annales Cambriae yn cofnodi i Fôn gael ei hanrheithio gan y ‘paganiaid duon’, y Daniaid. Dair blynedd yn ddiweddarach tarodd Rhodri Mawr yn ôl a lladd eu harweinydd Horm.

Rhodri Mawr

856 · Buddugoliaeth Gymreig

Rhodri’n trechu’r Llychlynwyr

Yn erbyn: Llychlynwyr

Rhodri Mawr yn erbyn y Daniaid dan Horm

Trechodd Rhodri Mawr fyddin Lychlynnaidd ar Ynys Môn a lladd ei harweinydd Horm. Canwyd y newyddion yn llys Siarl Foel yn Ffrainc, ac ni wreiddiodd unrhyw deyrnas Lychlynnaidd yng Nghymru erioed.

Rhodri Mawr

864 (Annales Cambriae) · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map

Anrheithio Glywysing

Yn erbyn: Gelyn heb ei enwi

Glywysing yn erbyn Duda

Dywed Annales Cambriae ‘anrheithiodd Duda Glywysing’. Ni wyddys pwy oedd Duda.

Brenhinoedd a thywysogion Glywysing a Morgannwg

869 (Annales Cambriae) · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Gwaith Bryn Onnen

Yn erbyn: Gelyn heb ei enwi

Brythoniaid, yn erbyn gelyn nad yw’r cofnod yn ei enwi

Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘brwydr Bryn Onnen’. Ni wyddys dim mwy amdani.

870 · yn yr Alban · Safiad Cymreig · nid ar y map

Gwarchae Alclud

Yn erbyn: Llychlynwyr

Brythoniaid Ystrad Clud yn erbyn brenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn

Gwarchaeodd Olaf ac Ivar o Ddulyn ar Alclud, caer graig Brythoniaid y gogledd, am bedwar mis nes i’r ffynnon sychu. Cipiasant hi, a’r flwyddyn wedyn hwylio adref gyda llu o gaethion. Parhaodd teyrnas Ystrad Clud o ganolfan newydd i fyny’r afon.

Brenhinoedd a thywysogion Alclud ac Ystrad Clud

873 (Annales Cambriae) · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Gwaith Bannguolou

Yn erbyn: Gelyn heb ei enwi

Brythoniaid, yn erbyn gelyn nad yw’r cofnod yn ei enwi

Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘brwydr Bannguolou’. Nid yw ei lle na’i gelyn yn hysbys.

tua 876 · Safiad Cymreig · nid ar y map

Gwaith Dydd Sul

Yn erbyn: Llychlynwyr

Rhodri Mawr yn erbyn y Daniaid ym Môn

Mae croniclau Cymru yn cofio ‘Gwaith Dydd Sul’ ym Môn, ac mae annalau Iwerddon yn cofnodi i Rodri, brenin y Brythoniaid, ddod i Iwerddon yn fuan wedyn yn ffoi rhag y Daniaid. Roedd yn ôl yng Nghymru erbyn 878.

Rhodri Mawr

878 · Safiad Cymreig · nid ar y map

Cwymp Rhodri Mawr

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Rhodri Mawr a’i fab Gwriad yn erbyn y Mersiaid

Mae Annales Cambriae yn cofnodi i Rodri a’i fab Gwriad gael eu lladd gan y Saeson. Roedd Rhodri wedi uno Gwynedd, Powys a Seisyllwg dan un brenin. Dair blynedd yn ddiweddarach enillodd ei fab Anarawd frwydr Conwy, a alwodd y cronicl yn ddial Duw am Rodri.

Rhodri MawrAnarawd ap Rhodri

881 · Buddugoliaeth Gymreig

Gwaith Cymryd: Dial Rhodri

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Anarawd ap Rhodri yn erbyn y Mersiaid

Yn aber Conwy, trechodd Anarawd fab Rhodri fyddin Seisnig. Galwodd y croniclau hi’n Ddial Rhodri, dial Duw am farw Rhodri.

Anarawd ap RhodriBrenhinoedd a thywysogion Gwynedd

893 · Buddugoliaeth Gymreig

Tal-y-bont (Buttington)

Yn erbyn: Llychlynwyr

Cymry a Saeson gyda’i gilydd yn erbyn byddin o Lychlynwyr

Cafodd byddin o Ddaniaid a ymdeithiodd i fyny Hafren ei chaethiwo mewn gwersyll yn Nhal-y-bont ger y Trallwng. Mae Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn dweud i ryfelwyr o Gymru ymuno â’r gwarchaewyr; torrodd y Daniaid newynog allan gyda cholledion trwm a ffoi tua’r dwyrain.

Brenhinoedd a thywysogion Powys

894 (Annales Cambriae) · ardal yn unig · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Anarawd yng Ngheredigion ac Ystrad Tywi

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Anarawd ap Rhodri, gyda chynghreiriaid Seisnig, yn erbyn rheolwyr y de

Mae Annales Cambriae yn cofnodi i Anarawd ddod gyda’r Saeson ac anrheithio Ceredigion ac Ystrad Tywi.

Anarawd ap Rhodri

895 (Annales Cambriae) · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map

Y Gwŷr o’r Gogledd ym Mrycheiniog

Yn erbyn: Llychlynwyr

Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg yn erbyn byddin Ddanaidd

Mae Annales Cambriae yn cofnodi i’r Gwŷr o’r Gogledd ddod ac anrheithio Lloegr a Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg, yr un fyddin Ddanaidd a drechwyd yn Nhal-y-bont.

Brenhinoedd a thywysogion Brycheiniog

tua 903 · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Maes Osfeilion

Yn erbyn: Llychlynwyr

Gwŷr Môn yn erbyn yr arweinydd Llychlynnaidd Ingimund

Wedi’i yrru o Ddulyn, daeth yr arweinydd Llychlynnaidd Ingimund i Fôn a dal Maes Osfeilion, medd cronicl Cymru. Ychwanega annalau Iwerddon i’r Cymry ymgynnull a’i yrru o’r ynys, ac aeth ymlaen i ymsefydlu ger Caer.

Brenhinoedd a thywysogion Gwynedd

906 (Annales Cambriae) · Safiad Cymreig · nid ar y map

Dinmeir, a thorri Mynyw

Yn erbyn: Gelyn heb ei enwi

Brythoniaid, yn erbyn gelyn nad yw’r cofnod yn ei enwi

Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘brwydr Dinmeir, a thorri Mynyw’.

Tyddewi

914 · Ergyng · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Y llynges Lychlynnaidd yn yr Hafren

Yn erbyn: Llychlynwyr

Pobl Ergyng a Saeson Henffordd a Chaerloyw yn erbyn Llychlynwyr o Lydaw

Dywed y Cronicl Eingl-Sacsonaidd i lynges fawr o Lydaw ysbeilio ar hyd arfordir Cymru a chipio Cyfeiliog, esgob Ergyng, a brynwyd yn ôl gan y Brenin Edward am ddeugain punt. Yna trechodd gwŷr Henffordd a Chaerloyw yr ysbeilwyr.

Brenhinoedd a thywysogion Ergyng

916 · Safiad Cymreig

Crannog Llan-gors

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Llys brenhinol Brycheiniog yn erbyn Æthelflæd o Fersia

Dywed y Cronicl Eingl-Sacsonaidd i Æthelflæd, Arglwyddes y Mersiaid, anfon byddin i Gymru a dinistrio Brecenanmere, gan gymryd gwraig y brenin a dros ddeg ar hugain o rai eraill yn gaeth. Brecenanmere yw Llyn Syfaddan, ac mae archaeolegwyr wedi dod o hyd i goed llosg y cartref brenhinol a godwyd ar ynys yn y llyn.

Brenhinoedd a thywysogion Brycheiniog

921 (Annales Cambriae) · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Gwaith Dinas Newydd

Yn erbyn: Gelyn heb ei enwi

Brythoniaid, yn erbyn gelyn nad yw’r cofnod yn ei enwi

Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘brwydr Dinas Newydd’. Nid yw ei lle na’i gelyn yn hysbys.

937 · yng ngogledd Lloegr · Safiad Cymreig · nid ar y map

Brune

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Owain o Ystrad Clud, gyda’r Albanwyr a Llychlynwyr Dulyn, yn erbyn Athelstan

Mae Annales Cambriae yn nodi ‘brwydr Brune’. Ymladdodd Brythoniaid Ystrad Clud yno gyda’r Albanwyr a Llychlynwyr Dulyn yn erbyn y brenin Seisnig Athelstan, a’u trechu. Cadwodd Hywel Dda deyrnasoedd Cymru allan ohoni.

Brenhinoedd a thywysogion Alclud ac Ystrad CludHywel Dda

942 · Safiad Cymreig · nid ar y map

Cwymp Idwal Foel

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Idwal Foel o Wynedd yn erbyn y Saeson

Lladdwyd Idwal Foel, ŵyr Rhodri Mawr a brenin Gwynedd, gan y Saeson, fel y cofnoda croniclau Cymru. Wedi ei farw cymerodd Hywel Dda Wynedd a rheoli’r rhan fwyaf o Gymru.

Hywel DdaBrenhinoedd a thywysogion Gwynedd

946 (Annales Cambriae) · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map Newydd

Anrheithio Ystrad Clud

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Brythoniaid Ystrad Clud yn erbyn y Brenin Edmund

Mae Annales Cambriae yn cofnodi i Ystrad Clud gael ei hanrheithio gan y Saeson.

Brenhinoedd a thywysogion Alclud ac Ystrad Clud

951 · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Gwaith Carno

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Meibion Idwal Foel yn erbyn meibion Hywel Dda

Wedi marw Hywel Dda, ymladdodd Iago ac Ieuaf, meibion Idwal, yn erbyn ei feibion am Wynedd yng Ngharno. Hwy a orfu, ac aeth Gwynedd yn ôl i linach Idwal.

Hywel DdaOwain ap Hywel Dda

951 (Annales Cambriae) · Safiad Cymreig · nid ar y map

Cwymp Cadwgan ab Owain

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Cadwgan ab Owain yn erbyn y Saeson

Mae Annales Cambriae yn cofnodi i Gadwgan fab Owain gael ei ladd gan y Saeson, yn yr un flwyddyn â brwydr Carno.

952 (Annales Cambriae) · ardal yn unig · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Meibion Idwal yn Nyfed

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Iago ac Ieuaf, meibion Idwal, yn erbyn meibion Hywel Dda

Wedi eu buddugoliaeth yng Ngharno aeth meibion Idwal â’r rhyfel tua’r de ac, medd Annales Cambriae, anrheithio Dyfed.

Brenhinoedd a thywysogion Dyfed

tua 960 · ardal yn unig · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Owain yng Ngorwennydd

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Owain ap Hywel o Ddeheubarth yn erbyn arglwyddi Gorwennydd

Mae’r Brut yn cofnodi i Owain ap Hywel Dda anrheithio Gorwennydd, y tir rhwng afon Tawe ac afon Nedd.

Owain ap Hywel Dda

tua 961 · Safiad Cymreig

Ysbeilio Caergybi a Llŷn

Yn erbyn: Llychlynwyr

Caergybi a Llŷn yn erbyn meibion Olaf

Mae’r Brut yn cofnodi i feibion Abloec, Olaf Cuarán o Ddulyn, anrheithio Caergybi a Llŷn.

tua 963 · Safiad Cymreig Newydd

Ysbeilio Tywyn

Yn erbyn: Llychlynwyr

Clas Tywyn yn erbyn ysbeilwyr Llychlynnaidd

Mae’r Brut yn cofnodi i’r paganiaid anrheithio Tywyn, eglwys Sant Cadfan ym Meirionnydd.

tua 967 · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map

Ælfhere yng Ngwynedd

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Meibion Idwal yn erbyn Ælfhere o Fersia

Mae’r Brut yn cofnodi i’r Saeson, dan arweiniad Ælfhere, ealdorman Mersia, anrheithio tiroedd meibion Idwal.

Brenhinoedd a thywysogion Gwynedd

tua 968 · Safiad Cymreig

Anrheithio Aberffraw

Yn erbyn: Gelyn heb ei enwi

Llys brenhinol Gwynedd, yn erbyn ysbeilwyr nad yw’r cronicl yn eu henwi

Mae’r Brut yn cofnodi i Aberffraw, prif lys brenhinoedd Gwynedd, gael ei anrheithio. Nid yw’n dweud gan bwy.

Aberffraw

tua 970 a 977 · ardal yn unig · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Einion ab Owain yng Ngŵyr

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Einion ab Owain o Ddeheubarth yn erbyn arglwyddi Gŵyr

Ddwywaith, medd y Brut, anrheithiodd Einion ab Owain, ŵyr Hywel Dda, Ŵyr, gan wthio grym Deheubarth tua’r dwyrain.

Brenhinoedd a thywysogion Deheubarth

tua 971 · Safiad Cymreig

Ysbeilio Penmon

Yn erbyn: Llychlynwyr

Clas Penmon yn erbyn Maccus fab Harald

Mae’r Brut yn cofnodi i Maccus fab Harald, brenin Llychlynnaidd yr Ynysoedd, anrheithio Penmon, eglwys Sant Seiriol ym Môn. Y flwyddyn wedyn anrheithiodd ei frawd Gothfrith Fôn ei hun.

tua 978 · Brwydr neu wrthryfel

Ysbeilio Clynnog Fawr

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry, Saeson ac Eingl

Hywel ab Ieuaf gyda chynghreiriaid Seisnig yn erbyn ei ewythr Iago

Yn ei frwydr â’i ewythr Iago am Wynedd, daeth Hywel ab Ieuaf â milwyr Seisnig i Lŷn, ac mae’r Brut yn cofnodi i Glynnog Fawr, eglwys Sant Beuno, gael ei hanrheithio am yr eildro.

Beuno Sant

980 · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Gwaith Hirbarth

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry, Llychlynwyr

Hywel ab Ieuaf yn erbyn Custennin ab Iago a’r arweinydd Llychlynnaidd Gothfrith

Ysbeiliodd Custennin, gyda Gothfrith fab Harald a’i Lychlynwyr, Lŷn a Môn. Cyfarfu Hywel ab Ieuaf â hwy, a syrthiodd Custennin ym mrwydr Hirbarth, gan adael Hywel yn frenin Gwynedd.

Brenhinoedd a thywysogion Gwynedd

982–1091 · Safiad Cymreig

Yr ymosodiadau ar Dyddewi

Yn erbyn: Llychlynwyr

Clas Tyddewi yn erbyn ysbeilwyr Llychlynnaidd

Ni ysbeiliwyd unman yng Nghymru yn amlach. Mae’r croniclau’n cofnodi ymosodiadau ar Dyddewi dro ar ôl tro dros gan mlynedd. Lladdwyd yr Esgob Morgeneu gan ysbeilwyr yn 999 a’r Esgob Abraham yn 1080, ac eto ailgodwyd eglwys Dewi bob tro.

TyddewiDewi Sant

tua 982 · Brwydr neu wrthryfel

Gwaith Llanwenog

Yn erbyn: Gelyn heb ei enwi

Gwŷr Ceredigion, yn erbyn gelyn nad yw’r cronicl yn ei enwi

Mae’r Brut yn cofnodi ‘gwaith Llanwenog’, yng Ngheredigion, heb ddweud pwy a ymladdodd yno.

tua 983 · ardal yn unig · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Ælfhere ym Mrycheiniog

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Einion ab Owain a Hywel ab Ieuaf yn erbyn Ælfhere o Fersia

Mae’r Brut yn cofnodi i Ælfhere a’r Saeson anrheithio Brycheiniog a holl diroedd Einion ab Owain, ac i Hywel ac Einion ladd llawer o’r llu Seisnig.

Brenhinoedd a thywysogion Brycheiniog

tua 986 · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Maredudd ab Owain yn ennill Gwynedd

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Maredudd ab Owain yn erbyn Cadwallon ab Ieuaf

Mae’r Brut yn cofnodi i Faredudd ab Owain o Ddeheubarth ladd Cadwallon ab Ieuaf ac ennill Môn a Meirionnydd, gan reoli’r rhan fwyaf o Gymru fel ei daid Hywel Dda.

Maredudd ab Owain

987 · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map

Cyrch Gothfrith ar Fôn

Yn erbyn: Llychlynwyr

Pobl Môn yn erbyn Gothfrith fab Harald

Dywed y cronicl i Gothfrith fab Harald a’i Lychlynwyr anrheithio Môn a chludo dwy fil o gaethion. Y flwyddyn wedyn llosgodd ysbeilwyr Lanbadarn, Llanilltud, Llancarfan a Llandudoch, a thalodd Maredudd ab Owain geiniog y pen i’r Llychlynwyr yn ddiweddarach i brynu heddwch.

Maredudd ab OwainLlanilltud Fawr

tua 991 · ardal yn unig · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Maes Hyfaidd

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Maredudd ab Owain yn erbyn arglwyddi Maes Hyfaidd

Mae’r Brut yn cofnodi i Faredudd ab Owain anrheithio Maes Hyfaidd, y tir o gwmpas Maesyfed.

Maredudd ab Owain

tua 992 · ardal yn unig · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Cyrch Edwin ab Einion

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Edwin ab Einion, gyda help Seisnig, yn erbyn ei ewythr Maredudd ab Owain

Mae’r Brut yn cofnodi i Edwin ab Einion, gydag arweinydd Seisnig o’r enw Eclis, anrheithio Dyfed, Ceredigion, Gŵyr, Cydweli a Thyddewi. Mewn ateb llogodd Maredudd ryfelwyr Llychlynnaidd ac anrheithio Morgannwg.

Maredudd ab Owain

tua 993 · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map

Ysbeilio Môn eto

Yn erbyn: Llychlynwyr

Pobl Môn yn erbyn ysbeilwyr Llychlynnaidd

Mae’r Brut yn cofnodi cyrch arall eto ar Fôn gan y paganiaid, y pedwerydd ar yr ynys mewn cenhedlaeth.

tua 994 · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Gwaith Llangwm

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Meibion Meurig yn erbyn Maredudd ab Owain

Ysbeiliodd meibion Meurig Wynedd, ac yn y frwydr yn Llangwm a ddilynodd trechasant Faredudd ab Owain, a syrthiodd ei nai Tewdwr ab Einion.

Maredudd ab Owain

tua 1001 · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map

Ysbeilio Dyfed

Yn erbyn: Llychlynwyr

Pobl Dyfed yn erbyn ysbeilwyr Llychlynnaidd

Mae’r Brut yn cofnodi i’r paganiaid anrheithio Dyfed.

Brenhinoedd a thywysogion Dyfed

tua 1012 · Safiad Cymreig

Saeson yn ysbeilio Mynyw

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Tyddewi yn erbyn Eadric ac Ubis

Mae’r Brut yn cofnodi i’r Saeson, dan arweiniad Eadric ac Ubis, anrheithio Tyddewi.

Tyddewi

1022 · Brwydr neu wrthryfel

Abergwili

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Llywelyn ap Seisyll yn erbyn Rhain, a honnai ei fod yn fab i Faredudd ab Owain

Roedd Llywelyn ap Seisyll o Wynedd wedi ennill Deheubarth hefyd. Mae’r cronicl yn galw ei wrthwynebydd yn Rhain Wyddel; trechodd Llywelyn ef yn Abergwili ger Caerfyrddin, ac mae’r cronicl yn cofio’i deyrnasiad fel blynyddoedd o lawnder.

Llywelyn ap Seisyll

tua 1022 · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map

Eilaf yn Nyfed

Yn erbyn: Llychlynwyr

Dyfed a Thyddewi yn erbyn yr Iarll Eilaf

Mae’r Brut yn cofnodi i Eilaf, iarll Danaidd i’r Brenin Cnut, ddod i Brydain, anrheithio Dyfed a dinistrio Tyddewi.

Tyddewi

tua 1034 · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Gwaith Hiraethwy

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Meibion Edwin yn erbyn meibion Rhydderch

Mae’r Brut yn cofnodi brwydr Hiraethwy rhwng meibion Edwin a meibion Rhydderch, teuluoedd cystadleuol y de.

Brenhinoedd a thywysogion Deheubarth

1039 · Buddugoliaeth Gymreig

Rhyd-y-groes

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Gruffudd ap Llywelyn yn erbyn Leofric o Fersia

Yn ei flwyddyn gyntaf yn frenin, chwalodd Gruffudd ap Llywelyn fyddin Fersaidd wrth ryd ar afon Hafren ger y Trallwng. Dechreuodd deyrnasiad a fyddai’n uno Cymru gyfan.

Gruffudd ap Llywelyn

tua 1039 · Brwydr neu wrthryfel

Anrheithio Llanbadarn

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Gruffudd ap Llywelyn yn erbyn Hywel ab Edwin

Wedi Rhyd-y-groes, medd y Brut, anrheithiodd Gruffudd ap Llywelyn Lanbadarn a gyrru Hywel ab Edwin o’i diroedd.

Gruffudd ap Llywelyn

1041 · Brwydr neu wrthryfel

Pencader

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Gruffudd ap Llywelyn yn erbyn Hywel ab Edwin o Ddeheubarth

Ar ei ffordd i reoli Cymru gyfan, trechodd Gruffudd ap Llywelyn Hywel ab Edwin, brenin Deheubarth, ym Mhencader. Ym Mhencader hefyd, dros ganrif yn ddiweddarach, y dywedodd hen ŵr wrth Harri II na fyddai neb ond y Cymry yn ateb dros y gornel hon o’r ddaear.

Gruffudd ap LlywelynHen ŵr Pencader

1042 · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Pwlldyfach

Yn erbyn: Llychlynwyr

Hywel ab Edwin yn erbyn ysbeilwyr Llychlynnaidd yn Nyfed

Mae’r cronicl yn cofnodi i Hywel ab Edwin drechu’r ysbeilwyr paganaidd a oedd yn anrheithio Dyfed, ym mrwydr Pwlldyfach.

Brenhinoedd a thywysogion Deheubarth

1044 · Buddugoliaeth Gymreig

Aber Tywi

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry, Llychlynwyr, Y Gwyddelod

Gruffudd ap Llywelyn yn erbyn Hywel ab Edwin a llynges o Iwerddon

Daeth Hywel ab Edwin yn ôl gyda llynges o Lychlynwyr o Iwerddon i adennill Deheubarth. Cyfarfu Gruffudd ap Llywelyn ag ef yn aber afon Tywi, a syrthiodd Hywel yno.

Gruffudd ap Llywelyn

tua 1047 · ardal yn unig · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map Newydd

Dial Gruffudd yn Ystrad Tywi

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Gruffudd ap Llywelyn yn erbyn gwŷr Ystrad Tywi

Mae’r Brut yn adrodd sut y lladdodd prif wŷr Ystrad Tywi tua 140 o osgordd Gruffudd ap Llywelyn drwy frad, a sut yr anrheithiodd Gruffudd Ystrad Tywi a Dyfed i ddial. Ddwy flynedd wedyn, medd, anrheithiwyd y de i gyd.

Gruffudd ap Llywelyn

1049 · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Cyrch Wysg

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Gruffudd ap Rhydderch a llynges o Iwerddon yn erbyn yr Esgob Ealdred o Gaerwrangon

Mae’r Cronicl Eingl-Sacsonaidd yn adrodd sut y daeth tair llong ar bymtheg ar hugain o Iwerddon i fyny afon Wysg, ac ymunodd Gruffudd ap Rhydderch, brenin y de, â hwy. Daeth yr Esgob Ealdred yn eu herbyn, ond ymosododd y Cymry ar ei fyddin yn gynnar yn y bore a lladd llawer.

Brenhinoedd a thywysogion Gwent

1052 · Buddugoliaeth Gymreig

Buddugoliaeth yn Llanllieni

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Gruffudd ap Llywelyn yn erbyn Saeson a Normaniaid Swydd Henffordd

Ymosododd Gruffudd ap Llywelyn yn ddwfn i Swydd Henffordd a threchu’r Saeson a’r marchogion Normanaidd a osodwyd yno gan y Brenin Edward, ger Llanllieni. Dyma’r tro cyntaf i’r Cymry a’r Normaniaid gyfarfod mewn brwydr, bedair blynedd ar ddeg cyn Hastings.

Gruffudd ap Llywelyn

1055 · Buddugoliaeth Gymreig

Henffordd

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Gruffudd ap Llywelyn gydag Ælfgar yn erbyn Iarll Ralph

Trechodd Gruffudd fyddin Iarll Ralph y tu allan i Henffordd a llosgi’r dref. Gwnaeth Lloegr heddwch ac ildio tiroedd i’r gorllewin o Ddyfrdwy.

Gruffudd ap Llywelyn

16 Mehefin 1056 · Buddugoliaeth Gymreig

Y Clas-ar-Wy

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Gruffudd ap Llywelyn yn erbyn yr Esgob Leofgar o Henffordd

Arweiniodd esgob rhyfelgar Henffordd fyddin yn erbyn Gruffudd a chafodd ei ladd gyda’i offeiriaid a’r siryf yn y Clas-ar-Wy. Gwnaeth y Saeson heddwch, ac yn fuan cydnabuwyd Gruffudd yn frenin ar Gymru gyfan.

Gruffudd ap Llywelyn

tua 1058 · yn Lloegr · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Gruffudd a Magnus yn ysbeilio Lloegr

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Gruffudd ap Llywelyn a Magnus, mab brenin Norwy, yn erbyn y Saeson

Mae’r Brut yn cofnodi i Magnus, mab y Brenin Harald o Norwy, ddod gyda llynges ac ysbeilio tiroedd Seisnig gyda Gruffudd ap Llywelyn yn gynghreiriad iddo, gan helpu i adfer yr Iarll Ælfgar.

Gruffudd ap Llywelyn

1063 · Safiad Cymreig · nid ar y map

Rhyfel Harold yn erbyn Gruffudd ap Llywelyn

Yn erbyn: Saeson ac Eingl

Gruffudd ap Llywelyn, brenin Cymru gyfan, yn erbyn Harold a Tostig Godwinson

Synnodd Harold lys Gruffudd yn Rhuddlan adeg y Nadolig 1062, yna daeth eto ar y môr tra daeth Tostig dros y tir, gan wthio’n ddwfn i Gymru. Syrthiodd Gruffudd yn Awst 1063, a chwalodd yr un deyrnas Cymru a adeiladodd.

Gruffudd ap LlywelynCastell Rhuddlan

1069 · Brwydr neu wrthryfel

Amwythig

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Cymry Powys gydag Eadric Wyllt yn erbyn y Normaniaid

Dair blynedd wedi Hastings, ymunodd y Cymry â’r gwrthryfelwr Seisnig Eadric Wyllt a gwŷr Caer i ymosod ar gastell newydd y Normaniaid yn Amwythig. Llosgasant y dref, er i’r castell ddal. Roedd Bleddyn ap Cynfyn ac Eadric eisoes wedi ysbeilio Swydd Henffordd gyda’i gilydd yn 1067.

Bleddyn ap CynfynBrenhinoedd a thywysogion Powys

1069 neu 1070 · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Gwaith Mechain

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Bleddyn a Rhiwallon ap Cynfyn yn erbyn Maredudd ac Ithel, meibion Gruffudd ap Llywelyn

Ceisiodd meibion Gruffudd ap Llywelyn fawr adennill ei deyrnas oddi wrth ei hanner brodyr. Syrthiodd Ithel a Rhiwallon ill dau, bu farw Maredudd o oerfel wrth ffoi dros y bryniau, a rheolodd Bleddyn Wynedd a Phowys.

Bleddyn ap CynfynGruffudd ap Llywelyn

1072 · Brwydr neu wrthryfel

Glannau Rhymni

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry, Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Caradog ap Gruffudd a milwyr Normanaidd yn erbyn Maredudd ab Owain o Ddeheubarth

Trechodd a lladdodd Caradog ap Gruffudd o Went a Morgannwg, gyda milwyr Normanaidd wrth ei ochr, Faredudd ab Owain ar lannau Rhymni. Mae’n un o’r troeon cyntaf i’r cronicl ddangos Normaniaid yn ymladd yn rhyfeloedd Cymru.

Brenhinoedd a thywysogion DeheubarthBrenhinoedd a thywysogion Glywysing a Morgannwg

tua 1073 a 1074 · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map

Cyrchoedd cyntaf y Normaniaid

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers, Llychlynwyr

Ceredigion a Dyfed yn erbyn y Normaniaid

Saith mlynedd wedi Hastings, medd y Brut, anrheithiodd y Ffrancod Geredigion a Dyfed, a dychwelyd i Geredigion y flwyddyn wedyn. Yr un flwyddyn anrheithiodd ysbeilwyr paganaidd Dyddewi a Bangor.

Y wlad na ellid ei choncro

1075 · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Gwaith Camddwr

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Rhys ab Owain a Rhydderch ap Caradog yn erbyn Goronwy a Llywelyn, meibion Cadwgan

Yn y frwydr am y de wedi marw Bleddyn ap Cynfyn, mae’r cronicl yn cofnodi brwydr Camddwr, a enillwyd gan Rhys ab Owain a Rhydderch ap Caradog.

Brenhinoedd a thywysogion Deheubarth

1075 · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Gwaed Erw

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Gruffudd ap Cynan yn erbyn Trahaearn ap Caradog

Mae Buchedd Gruffudd ap Cynan yn adrodd sut y trechodd Gruffudd ifanc, wedi glanio o Iwerddon i hawlio Gwynedd, Drahaearn ym Meirionnydd mewn lle a elwid Gwaed Erw, ar ôl y lladdfa yno.

Gruffudd ap Cynan

1075 · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Bron yr Erw

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Gruffudd ap Cynan yn erbyn Trahaearn ap Caradog

Yn ddiweddarach yr un flwyddyn trodd Trahaearn y fantol ger Clynnog yn Arfon, a bu’n rhaid i Gruffudd hwylio’n ôl i Iwerddon. Dychwelodd, a threchu Trahaearn am byth ym Mynydd Carn yn 1081.

Gruffudd ap Cynan

tua 1075 · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Cwymp Cynwrig ap Rhiwallon

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Gruffudd ap Cynan yn erbyn gwŷr Môn a Chynwrig ap Rhiwallon

Wedi glanio gyntaf yng Ngwynedd, medd y Brut, ymladdodd Gruffudd ap Cynan â gwŷr Môn, a lladdwyd Cynwrig ap Rhiwallon, a reolai ran o’r gogledd, gan wŷr Gwynedd.

Gruffudd ap Cynan

tua 1077 · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Gwaith Gweunytwl

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Rhys ab Owain a Rhydderch ap Caradog yn erbyn meibion Cadwgan

Ddwy flynedd wedi Camddwr ceisiodd meibion Cadwgan eto, ac mae’r Brut yn cofnodi i Rys a Rhydderch eu trechu am yr eildro yng Ngweunytwl.

Brenhinoedd a thywysogion Deheubarth

1078 · Brwydr neu wrthryfel

Gwaith Pwllgwdig

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Trahaearn ap Caradog yn erbyn Rhys ab Owain o Ddeheubarth

Gorymdeithiodd Trahaearn o Wynedd tua’r de a threchu Rhys ab Owain, brenin Deheubarth, ym Mhwllgwdig ger Abergwaun. Syrthiodd Rhys yn ddiweddarach yr un flwyddyn, a chymerodd Rhys ap Tewdwr ei deyrnas.

Rhys ap TewdwrBrenhinoedd a thywysogion Deheubarth

1081 · Brwydr neu wrthryfel

Mynydd Carn

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn erbyn Trahaearn ap Caradog a Charadog ap Gruffudd

Brwydr rhwng teyrnasoedd Cymru ym mryniau’r Preselau a osododd Rhys ar orsedd Deheubarth ac a enillodd Wynedd i Gruffudd ap Cynan, y rheolodd ei linach hi hyd 1283.

Gruffudd ap CynanRhys ap Tewdwr

1088 · Brwydr neu wrthryfel

Llechryd

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Rhys ap Tewdwr yn erbyn meibion Bleddyn ap Cynfyn

Wedi’i yrru o Ddeheubarth gan Fadog, Cadwgan a Rhiryd, meibion Bleddyn, ffodd Rhys ap Tewdwr i Iwerddon a dychwelyd gyda llynges. Trechodd hwy yn Llechryd ar afon Teifi, lle syrthiodd Madog a Rhiryd.

Rhys ap Tewdwr

1091 · Brwydr neu wrthryfel

Llandudoch

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Rhys ap Tewdwr yn erbyn Gruffudd ap Maredudd

Ceisiodd Gruffudd, mab y Maredudd ab Owain a syrthiodd ar lannau Rhymni, gymryd Deheubarth, a syrthiodd i Rys ap Tewdwr yn Llandudoch, wrth aber afon Teifi.

Rhys ap Tewdwr

Ebrill 1093 · ger Aberhonddu · Safiad Cymreig

Brwydr olaf Rhys ap Tewdwr

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Rhys ap Tewdwr o Ddeheubarth yn erbyn Bernard de Neufmarché

Syrthiodd Rhys ap Tewdwr, brenin olaf Deheubarth, yn ymladd y Normaniaid a wthiodd i Frycheiniog. Dywed y Brut i deyrnas y Brythoniaid syrthio gydag ef, ond o fewn blwyddyn cododd Cymru, a byddai ei ŵyr yr Arglwydd Rhys yn ei hennill yn ôl.

Rhys ap TewdwrYr Arglwydd Rhys

2 Mai 1093 · ardal yn unig · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Cadwgan yn Nyfed

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Cadwgan ap Bleddyn yn erbyn gwŷr Dyfed

Yn fuan wedi i Rys ap Tewdwr syrthio, medd y Brut, ysbeiliodd Cadwgan ap Bleddyn Ddyfed. O fewn wythnosau roedd y Normaniaid wedi dod i mewn i Ddyfed a Cheredigion a dechrau codi cestyll yno.

1094 · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Coed Yspwys

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Cadwgan ap Bleddyn yn erbyn y Normaniaid

Yng ngwrthryfel mawr 1094 bwriodd y Cymry gestyll Normanaidd y gogledd a’r gorllewin i lawr, a chwalodd Cadwgan o Bowys fyddin Normanaidd yng Nghoed Yspwys.

Brenhinoedd a thywysogion PowysY wlad na ellid ei choncro

tua 1094 · ardal · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Bwrw cestyll y Normaniaid

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Cymry Gwynedd, Ceredigion a Dyfed yn erbyn cestyll y Normaniaid

Mae’r Brut yn cofnodi i’r Brythoniaid fwrw i lawr gestyll y Ffrancod yng Ngwynedd, yna holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond Penfro a Rhyd-y-gors, a gyrru pobl a gwartheg Dyfed ymaith. Mewn ateb anrheithiodd y Ffrancod Ŵyr, Cydweli ac Ystrad Tywi.

Y wlad na ellid ei choncro

1095 · Buddugoliaeth Gymreig

Cipio castell Trefaldwyn

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Y Cymry yn erbyn gwarchodlu Normanaidd Trefaldwyn

Yng ngwrthryfel mawr y 1090au cipiodd y Cymry gastell Normanaidd Trefaldwyn a lladd ei warchodlu. Roedd yn ddigon i ddod â’r Brenin Gwilym Goch ei hun i Gymru.

Y wlad na ellid ei choncro

1096 · Buddugoliaeth Gymreig

Aberllech

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Cymry Brycheiniog yn erbyn y Normaniaid

Ymosododd meibion Idnerth ap Cadwgan ar lu Normanaidd lle cyferfydd Llech a Thawe, ger Ystradgynlais, a’i ddryllio.

Brenhinoedd a thywysogion Brycheiniog

1096 · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Gelli Carnant

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Cymry Gwent yn erbyn y Normaniaid

Yng ngwrthryfel mawr y 1090au anfonodd y Normaniaid fyddin i Went i gosbi’r Cymry. Wrth iddi droi am adref ymosododd y Cymry arni yng Ngelli Carnant a’i chwalu, yn yr un flwyddyn â’r fuddugoliaeth yn Aber-llech.

Brenhinoedd a thywysogion GwentY wlad na ellid ei choncro

1096 · Safiad Cymreig

Gwarchae Penfro

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Cymry Dyfed yn erbyn Gerallt o Windsor

Pan gododd y Cymry ar draws y de, Penfro oedd yr unig gastell Normanaidd yn y gorllewin na syrthiodd. Daliodd Gerallt o Windsor ef drwy warchae hir, ac adroddodd ei ŵyr Gerallt Gymro yn ddiweddarach sut y taflodd gig dros y muriau i wneud i’r gwarchaewyr feddwl fod ganddo fwyd i’w sbario.

Castell PenfroGerallt GymroNest ferch Rhys

1095 a 1097 · ardal yn unig · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Gwilym Goch yng Nghymru

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Y Cymry yn erbyn Gwilym Goch

Ddwywaith arweiniodd y brenin fyddinoedd mawr i Gymru. Bob tro tynnodd y Cymry’n ôl i’r coedydd a’r mynyddoedd heb roi brwydr, a bob tro aeth y brenin adref heb ennill dim.

Y wlad na ellid ei choncro

tua 1097 · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map

Cyrch Gerallt o Windsor

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Tiroedd Tyddewi yn erbyn Gerallt o Windsor

Mae’r Brut yn cofnodi i Gerallt, stiward Penfro, anrheithio’r tiroedd o gwmpas Tyddewi.

Tyddewi

1098 · Brwydr neu wrthryfel

Y Fenai, 1098

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers, Llychlynwyr

Ieirll Normanaidd yn erbyn Magnus Droednoeth, brenin Norwy

Roedd dau iarll Normanaidd wedi meddiannu Môn pan hwyliodd llynges Norwyaidd Magnus Droednoeth i mewn. Saethodd Magnus yr Iarll Hugh o Amwythig drwy’i lygad, gadawodd y Normaniaid yr ynys, a daeth Gruffudd ap Cynan adref i ailgodi Gwynedd.

Gruffudd ap CynanBrenhinoedd a thywysogion Gwynedd

tua 1105 · ardal · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Rhyfel Hywel ap Goronwy

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Hywel ap Goronwy yn erbyn Normaniaid Rhyd-y-gors

Wedi’i yrru o’i arglwyddiaeth, llosgodd Hywel ap Goronwy dai ac anrheithio’r wlad o gwmpas castell Rhyd-y-gors, gan ladd milwyr Ffrengig ar eu ffordd adref. Syrthiodd yn fuan wedyn drwy gynllwyn.

tua 1108 · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map

Y Fflemiaid yn cymryd Rhos

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Cymry Rhos yn erbyn gwladychwyr Fflemaidd

Mae’r Brut yn cofnodi i Fflemiaid a anfonwyd gan Harri I gymryd cantref Rhos cyfan yn Nyfed a gyrru ei bobl allan. Dyma ddechrau ‘Lloegr fach tu hwnt i Gymru’ yn ne Sir Benfro.

Castell Penfro

tua 1109–1110 · ardal · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Y cyrchoedd ar Geredigion

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry, Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Tywysogion Powys yn erbyn ei gilydd a’r Normaniaid

Mae’r Brut yn adrodd am flynyddoedd o ysbeilio ymhlith teulu Bleddyn ap Cynfyn: llosgodd Madog ac Ithel ap Rhiryd dai ac ŷd ar draws Ceredigion, lladdwyd rhai yn ffoi yn Llanbadarn, ysbeiliwyd Llanddewi Brefi, ac ysbeiliodd gwŷr Owain ap Cadwgan Ddyfed a’r Fflemiaid.

Brenhinoedd a thywysogion Powys

tua 1114 · ardal · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Harri I yn goresgyn Gwynedd a Phowys

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Gruffudd ap Cynan ac Owain ap Cadwgan yn erbyn Harri I

Anfonodd Harri I dair byddin i Wynedd a Phowys, un drwy Fur Castell. Tynnodd Owain ap Cadwgan yn ôl i Eryri, a daeth y rhyfel i ben heb frwydr pan wnaeth y tywysogion delerau.

Gruffudd ap Cynan

1116 · Safiad Cymreig

Ystrad Peithyll

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Gruffudd ap Rhys yn erbyn Normaniaid Aberystwyth

Daeth Gruffudd ap Rhys, mab brenin olaf Deheubarth, adref o Iwerddon a chodi yn erbyn y Normaniaid. Ymosododd ar eu cestyll o Arberth a Llanymddyfri i Abertawe a Chaerfyrddin, ond fe’i gyrrwyd yn ôl yn Ystrad Peithyll o flaen castell Aberystwyth.

Gwenllian ferch GruffyddBrenhinoedd a thywysogion Deheubarth

tua 1116 · Brwydr neu wrthryfel

Llosgi castell Cymer

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Arglwyddi Cymreig Meirionnydd yn erbyn ei gilydd

Mae’r Brut yn cofnodi i’r castell yng Nghymer ym Meirionnydd gael ei ymosod arno a’i losgi wedi i ran o’i warchodlu ffoi.

Brenhinoedd a thywysogion Meirionnydd

tua 1118 · Dyffryn Clwyd · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Dyffryn Clwyd (Maes Maen Cymro)

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Hywel ab Ithel a’i gynghreiriaid yn erbyn meibion Owain ab Edwin

Mae’r Brut yn cofnodi brwydr yn Nyffryn Clwyd, lle trechodd cynghreiriaid Hywel ab Ithel, Maredudd ap Bleddyn a meibion Cadwgan gyda rhai Normaniaid, feibion Owain ab Edwin.

Brenhinoedd a thywysogion Powys

tua 1121 · ym Mhowys · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Y saeth at Harri I

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Saethwyr ifanc Maredudd ap Bleddyn yn erbyn Harri I

Pan orymdeithiodd Harri I i Bowys, ymosododd saethwyr ifanc Maredudd ap Bleddyn ar ei fyddin mewn bwlch coediog serth. Trawodd un saeth ddwyfronneg y brenin, a gwnaeth Harri heddwch yn fuan wedyn.

Brenhinoedd a thywysogion PowysY bwa hir Cymreig

tua 1121 · ardal yn unig · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Gwynedd yn cymryd Meirionnydd

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Meibion Gruffudd ap Cynan yn erbyn gwŷr Meirionnydd a Phowys

Mae’r Brut yn cofnodi i feibion Gruffudd ap Cynan ysbeilio Meirionnydd a symud ei phobl a’i heiddo i Lŷn, y cam cyntaf yn nhwf Gwynedd dan Owain Gwynedd.

Owain Gwynedd

Hydref 1136 · Buddugoliaeth Gymreig

Crug Mawr

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Owain Gwynedd a Chadwaladr gyda gwŷr Deheubarth yn erbyn y Normaniaid

Ger Aberteifi chwalodd meibion Gruffudd ap Cynan y Normaniaid, a ffoesant i afon Teifi nes bod, medd y cronicl, yr afon wedi’i phontio â chyrff dynion a meirch. Saethwyr a gwaywffonwyr Cymreig a enillodd y dydd.

Owain GwyneddY bwa hir Cymreig

1136 · Safiad Cymreig

Maes Gwenllian

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Gwenllian ferch Gruffudd yn erbyn Normaniaid Cydweli

Tra oedd ei gŵr yn ceisio cymorth yng Ngwynedd, arweiniodd y Dywysoges Gwenllian fyddin yn erbyn castell Cydweli. Syrthiodd gyda’i mab Morgan, ond rhoddodd ei safiad dde Cymru gyfan ar dân, a daeth ei henw’n gri ryfel ‘Dial am Gwenllian’.

Gwenllian ferch Gruffydd

1 Ionawr 1136 · Buddugoliaeth Gymreig

Llwchwr

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Hywel ap Maredudd yn erbyn Normaniaid Gŵyr

Ar Ddydd Calan 1136 trechodd Cymry Brycheiniog Normaniaid Gŵyr rhwng Casllwchwr ac Abertawe, gan ladd tua phum cant. Taniodd hyn y Gwrthryfel Mawr a ysgubodd drwy’r de ac a arweiniodd at Grug Mawr.

Crug MawrGwenllian ferch Gruffydd

Ebrill 1136 · Buddugoliaeth Gymreig

Coed Grwyne

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Cymry Gwent dan Morgan ab Owain yn erbyn Richard de Clare

Anwybyddodd Richard de Clare, arglwydd Ceredigion, rybudd i beidio â marchogaeth drwy’r coed ger y Fenni heb osgordd. Ymosododd y Cymry arno yno, ac wedi ei farw cododd Cymru gyfan yn 1136.

Brenhinoedd a thywysogion GwentY wlad na ellid ei choncro

1137 · Buddugoliaeth Gymreig

Llosgi Caerfyrddin

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Owain Gwynedd a Chadwaladr yn erbyn cestyll Normanaidd y de

Ar eu trydedd ymgyrch i’r de wedi Crug Mawr, llosgodd Owain a Chadwaladr gestyll ar draws Ceredigion a chastell Caerfyrddin.

Owain Gwynedd

1146 · Buddugoliaeth Gymreig

Llansteffan

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Maredudd ap Gruffudd a’i frodyr yn erbyn y Normaniaid a’r Fflemiaid

Cipiodd meibion Gruffudd ap Rhys a Gwenllian gastell Llansteffan. Pan ddaeth y Normaniaid a’r Fflemiaid i’w adennill, gadawodd Maredudd ifanc iddynt osod eu hysgolion yn erbyn y muriau, yna eu taflu i lawr i’r ffos.

Yr Arglwydd RhysGwenllian ferch Gruffydd

1150 · Buddugoliaeth Gymreig

Cynsyllt

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry, Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Owain Gwynedd yn erbyn Madog ap Maredudd o Bowys a Ranulf, Iarll Caer

Roedd Owain Gwynedd wedi gwthio’i ffin tua’r dwyrain at afon Dyfrdwy. Ymunodd Madog o Bowys ag Iarll Caer yn ei erbyn, a threchodd Owain y ddau yng Nghynsyllt ger y Fflint.

Owain GwyneddBrenhinoedd a thywysogion Powys

1153 · Buddugoliaeth Gymreig

Cipio Dinbych-y-pysgod liw nos

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Maredudd a Rhys ap Gruffudd yn erbyn Normaniaid Dinbych-y-pysgod

Cipiodd y brodyr ifanc Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys yn ddiweddarach, gastell Dinbych-y-pysgod mewn ymosodiad liw nos, i dalu’n ôl am ymosodiad ar eu brawd Cadell gan wŷr y dref.

Yr Arglwydd Rhys

1157 · Buddugoliaeth Gymreig

Coed Eulo

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Owain Gwynedd yn erbyn Harri II

Ymosododd meibion Owain ar fyddin Harri II yng nghoed Eulo; bu bron i’r brenin ei hun gael ei ladd a syrthiodd y faner frenhinol. Ildiodd Owain dir yn ddoeth wedyn a chadw ei deyrnas.

Owain Gwynedd

1157 · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Y glaniad ym Môn

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Gwŷr Môn yn erbyn llynges Harri II

Tra gorymdeithiodd Harri II yn erbyn Owain Gwynedd dros y tir, glaniodd ei lynges ar Fôn ac ysbeiliodd y morwyr eglwysi. Cododd gwŷr yr ynys a’u gyrru’n ôl i’w llongau â cholledion trwm. Ymhlith y meirw roedd Harri, mab Nest a’r Brenin Harri I.

Owain GwyneddNest ferch Rhys

Awst 1165 · Buddugoliaeth Gymreig

Crogen

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Owain Gwynedd a holl dywysogion Cymru yn erbyn Harri II

Gorymdeithiodd Harri II i Gymru gyda byddin fawr i roi terfyn ar annibyniaeth Cymru. Casglodd Owain Gwynedd a’r Arglwydd Rhys Gymru gyfan yng Nghorwen; trawodd y Cymry yng Nghrogen yn Nyffryn Ceiriog, daeth y glaw, ac aeth y brenin adref heb ddim.

Owain GwyneddYr Arglwydd Rhys

1165 · Buddugoliaeth Gymreig

Cipio Aberteifi a Chilgerran

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Yr Arglwydd Rhys yn erbyn Normaniaid Aberteifi

Cipiodd yr Arglwydd Rhys gastell Aberteifi a Chilgerran, gan adennill Ceredigion gyfan. Daeth Aberteifi’n gastell iddo ef ei hun, lle cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd yn 1176.

Yr Arglwydd RhysCastell Aberteifi

1167 · Buddugoliaeth Gymreig

Gwarchae Rhuddlan

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Owain Gwynedd a’r Arglwydd Rhys yn erbyn cestyll Harri II

Gwarchaeodd Owain Gwynedd a Rhys ap Gruffudd ar Ruddlan am dri mis a’i chipio, yna cymryd Prestatyn hefyd. Roedd cestyll Harri II yng ngogledd-ddwyrain Cymru wedi mynd.

Owain GwyneddYr Arglwydd RhysCastell Rhuddlan

1170 · Brwydr neu wrthryfel

Gwaith Pentraeth

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Hywel ab Owain Gwynedd yn erbyn ei hanner brodyr Dafydd a Rhodri

Wedi marw Owain Gwynedd ymladdodd ei feibion am ei deyrnas. Syrthiodd Hywel, y bardd-ryfelwr a ganodd i harddwch Gwynedd, ym Mhentraeth ym Môn gyda’i frodyr maeth wrth ei ochr, a galarodd Peryf ap Cedifor amdanynt ar gân.

Hywel ab Owain GwyneddOwain Gwynedd

Nadolig 1175 · Safiad Cymreig

Y Fenni

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Seisyll ap Dyfnwal ac arglwyddi Cymreig Gwent yn erbyn William de Braose

Gwahoddodd William de Braose Seisyll ap Dyfnwal a phrif wŷr Gwent i’w gastell yn y Fenni dros y Nadolig, a pharodd eu lladd yn y wledd. Dywed y cronicl na feiddiai’r un Cymro ymddiried yn y Ffrancod wedi hynny. Yn 1182 cipiodd gwŷr Gwent y castell a’i losgi.

Brenhinoedd a thywysogion Gwent

1189 · Buddugoliaeth Gymreig

Yr Arglwydd Rhys yn cipio’r cestyll

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Yr Arglwydd Rhys yn erbyn arglwyddi’r Mers yn y de-orllewin

Cyn gynted ag y bu farw Harri II, cipiodd yr Arglwydd Rhys gestyll Sanclêr, Talacharn a Llansteffan, gan adennill tiroedd a gollodd ei deulu.

Yr Arglwydd RhysTalacharn

1194 · Brwydr neu wrthryfel

Aberconwy

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Llywelyn ab Iorwerth ifanc yn erbyn ei ewythr Dafydd ab Owain

Ymunodd Llywelyn ab Iorwerth, ychydig dros ugain oed, â’i gefndryd i drechu ei ewythr Dafydd ab Owain wrth aber afon Conwy. Dyna’r cam cyntaf at ddod yn Llywelyn Fawr, meistr Cymru.

Llywelyn Fawr

1196 · Buddugoliaeth Gymreig

Maesyfed

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Yr Arglwydd Rhys yn erbyn Roger Mortimer a Hugh de Say

Yn ei ymgyrch olaf llosgodd yr hen Arglwydd Rhys Gaerfyrddin, cipio cestyll Colwyn a Maesyfed, a threchu arglwyddi’r Mers Roger Mortimer a Hugh de Say ar faes y gad ger Maesyfed.

Yr Arglwydd Rhys

13 Awst 1198 · Safiad Cymreig

Castell Paen

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Gwenwynwyn o Bowys yn erbyn yr ustus Geoffrey FitzPeter

Aeth Gwenwynwyn o Bowys ati i ennill yn ôl ryddid y Cymry hyd at eu hen derfynau, a gwarchae ar gastell Matilda de Breos. Disgynnodd byddin achub fawr ar ei wŷr a bu farw cannoedd lawer. O fewn ychydig flynyddoedd byddai Llywelyn Fawr yn cario’r un gobaith ymhellach.

Brenhinoedd a thywysogion PowysLlywelyn Fawr

1211 · Gwynedd · Safiad Cymreig · nid ar y map

Goresgyniad y Brenin John

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Llywelyn ab Iorwerth yn erbyn y Brenin John

Daeth taith gyntaf John yn erbyn Gwynedd i ben gyda’i fyddin mor brin o fwyd yn Negannwy nes, medd y cronicl, iddynt fwyta’u ceffylau. Daeth yn ôl yn yr haf, cyrraedd Bangor a’i llosgi, a bu’n rhaid i Lywelyn wneud heddwch. O fewn blwyddyn roedd wedi ennill y cyfan yn ôl.

Llywelyn FawrSiwan

1212 · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Gwrthryfel Llywelyn 1212

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Llywelyn ab Iorwerth a thywysogion Cymru yn erbyn y Brenin John

Flwyddyn wedi i’r Brenin John ei orfodi i ildio’r tiroedd i’r dwyrain o’r Conwy, daeth Llywelyn â’r tywysogion eraill i’w ochr ac adennill y Berfeddwlad, gan gipio pob castell brenhinol yno ond Rhuddlan a Degannwy.

Llywelyn FawrPerfeddwlad

Rhagfyr 1215 · Buddugoliaeth Gymreig

Ymgyrch Llywelyn yn y de

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr, Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Llywelyn ab Iorwerth a thywysogion Cymru yn erbyn y cestyll brenhinol a’r Mers

Ym mlwyddyn Magna Carta, arweiniodd Llywelyn dywysogion Cymru tua’r de a chipio Caerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran mewn ychydig wythnosau o gwmpas y Nadolig. Wedyn rhannodd diroedd y de rhwng y tywysogion yn Aberdyfi.

Llywelyn FawrMagna Carta: y cymalau Cymreig

1220 · Buddugoliaeth Gymreig

Arberth a Chas-wis

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Llywelyn ab Iorwerth yn erbyn Fflemiaid a Normaniaid Dyfed

Arweiniodd Llywelyn ei fyddin i Ddyfed a bwrw i lawr gestyll Arberth a Chas-wis, a bu’n rhaid i Fflemiaid Rhos wneud heddwch ag ef.

Llywelyn Fawr

1223 · Safiad Cymreig

William Marshal yn adennill Aberteifi a Chaerfyrddin

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Gwarchodluoedd Llywelyn ab Iorwerth yn erbyn William Marshal, Iarll Penfro

Glaniodd William Marshal yr ieuengaf o Iwerddon gyda byddin ac adennill Aberteifi a Chaerfyrddin, a ddaliodd Llywelyn ers 1215.

Llywelyn Fawr

1228 · Buddugoliaeth Gymreig

Ceri

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Llywelyn ab Iorwerth yn erbyn Harri III a Hubert de Burgh

Dechreuodd prif weinidog Harri III, Hubert de Burgh, godi castell yng nghoedwig Ceri. Poenydiodd gwŷr Llywelyn yr adeiladwyr nes i’r brenin roi’r gorau iddi, a thynnwyd y castell hanner-adeiledig i lawr. Galwyd yr adfail yn Ffolineb Hubert.

Llywelyn Fawr

1231 · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Ymgyrch Llywelyn 1231

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr, Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Llywelyn ab Iorwerth yn erbyn cestyll y brenin ac arglwyddi’r Mers

Mewn un haf llosgodd byddinoedd Llywelyn Drefaldwyn, Maesyfed, Aberhonddu, Caerllion, Castell-nedd a Chydweli, ysgubiad mwyaf ei deyrnasiad hir. Mae’r cronicl yn enwi pob tref.

Llywelyn FawrCaerllion

Tachwedd 1233 · Buddugoliaeth Gymreig

Y Grysmwnt

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Richard Marshal a’i gynghreiriaid Cymreig yn erbyn Harri III

Cododd Richard Marshal, Iarll Penfro, yn erbyn Harri III gyda Llywelyn ab Iorwerth yn gynghreiriad iddo. Yn y Grysmwnt ymosododd eu lluoedd ar wersyll y brenin liw nos a’i ysbeilio.

Llywelyn Fawr

1245 · Buddugoliaeth Gymreig

Degannwy

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Dafydd ap Llywelyn yn erbyn Harri III

Treuliodd Harri III yr hydref yn codi castell yn Negannwy, tra torrodd gwŷr Dafydd ap Llywelyn ei gyflenwad bwyd ac ymladd ei fintai chwilota. Ysgrifennodd gŵr yn y gwersyll adref am oerfel, newyn a pherygl, ac aeth y brenin adref heb goncro Gwynedd.

Dafydd ap Llywelyn

Mehefin 1255 · Brwydr neu wrthryfel

Bryn Derwin

Yn erbyn: Cymry yn erbyn Cymry

Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn ei frodyr Owain a Dafydd

Mewn awr, medd y cronicl, enillodd Llywelyn Wynedd iddo’i hun. O’r fan hon aeth ymlaen i’w wneud ei hun yn Dywysog Cymru.

Llywelyn ap Gruffudd

Tachwedd 1256 · ardal · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Adennill y Berfeddwlad

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn swyddogion yr Arglwydd Edward

Galwodd gwŷr y Berfeddwlad, y tir rhwng y Conwy a’r Ddyfrdwy, ar Lywelyn i’w rhyddhau o reolaeth lem swyddogion yr Arglwydd Edward. Ysgubodd drwyddi mewn tua wythnos, gan adael i’r brenin gestyll Degannwy a Diserth yn unig.

Llywelyn ap GruffuddPerfeddwlad

Mehefin 1257 · Buddugoliaeth Gymreig

Coed Llathen a Chymerau

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Maredudd ap Rhys Gryg a Maredudd ab Owain, cynghreiriaid Llywelyn, yn erbyn byddin y brenin

Erlidiwyd byddin y brenin a orymdeithiai ar Ddinefwr am ddeuddydd drwy Ddyffryn Tywi ac yna’i dinistrio yng Nghymerau. Syrthiodd dros dair mil, un o fuddugoliaethau Cymreig mwyaf yr oes.

Castell DinefwrLlywelyn ap Gruffudd

1260 · Buddugoliaeth Gymreig

Cipio Llanfair-ym-Muallt

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn castell brenhinol Llanfair-ym-Muallt

Cipiodd gwŷr Llywelyn gastell Llanfair-ym-Muallt a’i fwrw i lawr, gan wthio’i rym yn ddwfn i’r Mers canol.

Llywelyn ap Gruffudd

1262 · Buddugoliaeth Gymreig

Cipio Cefnllys

Yn erbyn: Normaniaid ac arglwyddi’r Mers

Gwŷr Maelienydd a Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn Roger Mortimer

Cipiodd Cymry Maelienydd gastell newydd Roger Mortimer yng Nghefnllys, a daeth Llywelyn i’w cefnogi. Caniatawyd i Mortimer ymadael, ac aeth Maelienydd drosodd at Lywelyn.

Llywelyn ap Gruffudd

1263 · Buddugoliaeth Gymreig

Cipio Degannwy a Diserth

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn cestyll Harri III

Newynodd Llywelyn ap Gruffudd ddau gastell Harri III yn y gogledd-ddwyrain, Diserth a Degannwy, a’u bwrw i lawr. Bedair blynedd yn ddiweddarach enwodd Cytundeb Trefaldwyn ef yn Dywysog Cymru.

Llywelyn ap Gruffudd

Ebrill 1277 · Safiad Cymreig

Dolforwyn

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Gwarchodlu Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn Roger Mortimer a Henry de Lacy

Roedd Llywelyn wedi codi Dolforwyn uwchben afon Hafren yn her i gastell y brenin yn Nhrefaldwyn. Yn rhyfel cyntaf Edward I daliodd ei warchodlu allan am tua phythefnos cyn i’r dŵr ddod i ben.

Llywelyn ap Gruffudd

6 Tachwedd 1282 · Buddugoliaeth Gymreig

Moel-y-don

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Gwŷr Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn Luke de Tany

Croesodd byddin Edward I o Fôn ar bont o gychod cyn i’r cadoediad ddod i ben. Daeth y Cymry i lawr o Eryri, eu cyfarfod ar y lan a’u gyrru’n ôl i’r llanw.

Llywelyn ap GruffuddPont y Borth

Mehefin 1282 · Buddugoliaeth Gymreig

Llandeilo Fawr

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Cymry Ystrad Tywi yn erbyn Gilbert de Clare

Ymosodwyd ar fyddin Seisnig a ddychwelai o Garreg Cennen ger Llandeilo a’i chwalu.

Castell Dinefwr

11 Rhagfyr 1282 · Safiad Cymreig

Pont Irfon (Cilmeri)

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru

Lladdwyd Llywelyn, ein Llyw Olaf, ger Cilmeri tra oedd ei wŷr yn dal y bont dros Irfon. Saif maen mawr yno heddiw, a phob Rhagfyr daw pobl ynghyd i’w gofio. Ysgrifennodd ei fardd: ‘Poni welwch chwi ddiwedd y byd?’

CilmeriLlywelyn ap Gruffudd

21–22 Mawrth 1282 · Buddugoliaeth Gymreig

Penarlâg

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Dafydd ap Gruffudd yn erbyn y gwarchodlu brenhinol

Ar y noson cyn Sul y Blodau, ymosododd Dafydd ap Gruffudd ar gastell Penarlâg a chymryd ei arglwydd yn garcharor. Dyma ddechrau rhyfel olaf Cymru annibynnol, ac ymunodd Llywelyn â’i frawd.

Dafydd ap GruffuddLlywelyn ap Gruffudd

Mawrth 1282 · Buddugoliaeth Gymreig

Aberystwyth a chestyll y de

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Tywysogion Deheubarth yn erbyn y cestyll brenhinol

Yn yr un dyddiau ag ymosodiad Dafydd ar Benarlâg, cododd tywysogion y de hefyd. Cipiodd Gruffudd ap Maredudd a Rhys Fychan gastell newydd Edward I yn Aberystwyth, a syrthiodd Llanymddyfri a Charreg Cennen hefyd.

Llywelyn ap GruffuddBrenhinoedd a thywysogion Deheubarth

Ebrill 1283 · Safiad Cymreig

Castell y Bere

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Gwarchodluoedd olaf Gwynedd yn erbyn byddin Edward I

Wedi i Lywelyn syrthio, ymladdodd Dafydd ap Gruffudd ymlaen o’r mynyddoedd. Daliodd Castell y Bere, castell y tywysogion yng nghysgod Cadair Idris, tan Ebrill 1283, un o’r cestyll Cymreig olaf i syrthio.

Castell y BereDafydd ap Gruffudd

Ionawr 1283 · Safiad Cymreig

Dolwyddelan

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Gwŷr Gwynedd yn erbyn byddin Edward I

Ildiwyd castell y tywysogion yng nghanol Eryri, man geni Llywelyn Fawr yn ôl y sôn, i’r Saeson yn Ionawr 1283. Gallai byddin Edward bellach gyrraedd y mynyddoedd lle’r oedd Dafydd ap Gruffudd yn dal i ymladd.

Dafydd ap GruffuddLlywelyn Fawr

1287 · Safiad Cymreig

Dryslwyn

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Rhys ap Maredudd yn erbyn byddin Edward I

Cododd Rhys ap Maredudd, arglwydd Dryslwyn, yn erbyn swyddogion y brenin. Gwarchaeodd byddin frenhinol o filoedd ar ei gastell uwchben afon Tywi, a chwympodd mur ar y gwarchaewyr wrth iddynt ei danseilio. Pan syrthiodd y castell dihangodd Rhys a bu’n rhydd am bedair blynedd.

Brenhinoedd a thywysogion Deheubarth

1294 · Buddugoliaeth Gymreig

Cipio Caernarfon

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Madog ap Llywelyn yn erbyn tref a chastell newydd Edward I

Wrth i’r trethi newydd gael eu casglu, torrodd gwrthryfeloedd allan ar draws Cymru ar unwaith. Cipiodd gwŷr Madog ap Llywelyn dref gaerog Caernarfon a llosgi’r castell hanner-adeiledig.

Madog ap LlywelynCastell Caernarfon

5 Mawrth 1295 · Safiad Cymreig

Maes Meidog

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Gwŷr Madog ap Llywelyn yn erbyn Iarll Warwick

Yn 1294 cododd Madog ap Llywelyn, o dŷ brenhinol Gwynedd, a chymryd y teitl Tywysog Cymru; ymosodwyd ar Gaernarfon tra oedd ei muriau’n dal i gael eu codi. Gwnaeth ei waywffonwyr eu safiad yng Nghaereinion yng ngaeaf 1295, a daeth y gwrthryfel mawr olaf am ddwy genhedlaeth i ben yno.

Madog ap Llywelyn

1316 · Safiad Cymreig

Caerffili

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Llywelyn Bren yn erbyn swyddogion y brenin ym Morgannwg

Cododd Llywelyn Bren, arglwydd Senghennydd a gŵr dysgedig, yn erbyn rheolaeth lem swyddogion y brenin, a gwarchaeodd ei wŷr ar gastell Caerffili am wythnosau. Ildiodd ei hun i achub ei bobl, gan ofyn iddynt gael eu harbed.

Llywelyn BrenCastell Caerffili

26 Awst 1346 · yn Ffrainc · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Crécy

Yn erbyn: Ffrainc

Saethwyr a gwaywffonwyr o Gymru ym myddin Edward III

Ymladdodd miloedd o wŷr o Gymru yn Crécy, llawer ohonynt mewn gwyrdd a gwyn, efallai’r milwyr cyntaf yn Ewrop i wisgo lifrai. Helpodd eu bwâu a’u cyllyll hir i ennill un o frwydrau enwocaf yr Oesoedd Canol.

Y bwa hir CymreigBwa hir Cymreig

19 Medi 1356 · yn Ffrainc · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Poitiers

Yn erbyn: Ffrainc

Milwyr o Gymru gyda’r Tywysog Du

Ymladdodd saethwyr o Gymru eto yn Poitiers, lle cymerwyd brenin Ffrainc yn garcharor. Yn ôl traddodiad Cymru, Hywel y Fwyall a’i daliodd, a gweinid saig o fwyd o flaen bwyell Hywel am flynyddoedd wedyn.

Syr Hywel y FwyallY bwa hir Cymreig

1372 · Ynys y Garn (Guernsey) · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Owain Lawgoch ar Ynys y Garn

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Owain Lawgoch a llynges Ffrengig yn erbyn y garsiwn Seisnig

Cychwynnodd Owain Lawgoch, etifedd tywysogion Gwynedd, o Ffrainc yn 1372 i ennill Cymru’n ôl, ac ar y ffordd trechodd amddiffynwyr Ynys y Garn mewn brwydr. Mae’r ynyswyr yn dal i ganu am yr ymosodiad. Galwyd ef yn ôl cyn iddo allu hwylio ymlaen i Gymru.

Owain Lawgoch

18 Medi 1400 · Buddugoliaeth Gymreig

Rhuthun

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Owain Glyndŵr yn erbyn Reginald Grey, arglwydd Rhuthun

Ddeuddydd wedi’i gyhoeddi’n Dywysog Cymru yng Nglyndyfrdwy, arweiniodd Owain ei wŷr i Ruthun fore’r ffair a llosgi tref ei elyn yr Arglwydd Grey. Roedd rhyfel Glyndŵr wedi dechrau.

Owain GlyndŵrLlythyrau Owain Glyndŵr

24 Medi 1400 · Safiad Cymreig

Efyrnwy

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Owain Glyndŵr yn erbyn Hugh Burnell a gwŷr Swydd Amwythig

Wythnos wedi dechrau’r gwrthryfel, cyfarfu Hugh Burnell â gwŷr Owain ger y Trallwng gyda milwyr Swydd Amwythig a’u gwasgaru. Llithrodd Owain i’r bryniau, ac o fewn misoedd roedd y wlad gyfan yn codi gydag ef.

Owain GlyndŵrLlythyrau Owain Glyndŵr

haf 1401 · Buddugoliaeth Gymreig

Mynydd Hyddgen

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Owain Glyndŵr yn erbyn Fflemingiaid Penfro a’r Saeson

Ar lethrau Pumlumon, trodd Owain gydag ychydig gannoedd o wŷr ar fyddin lawer gwaith yn fwy a’i chwalu. Daeth y fuddugoliaeth â Chymru’n heidio at ei faner.

Owain GlyndŵrLlythyrau Owain Glyndŵr

1 Ebrill 1401 (Dydd Gwener y Groglith) · Buddugoliaeth Gymreig

Cipio castell Conwy

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Rhys a Gwilym ap Tudur yn erbyn gwarchodlu Conwy

Tra oedd y rhan fwyaf o’r gwarchodlu yn yr eglwys ddydd Gwener y Groglith, aeth y brodyr Rhys a Gwilym ap Tudur o Fôn a’u gwŷr i mewn i gastell Conwy a’i ddal am dri mis, nes ennill pardwn.

Rhys a Gwilym ap TudurCastell Conwy

Tachwedd 1401 · Safiad Cymreig

Baner Owain yng Nghaernarfon

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Owain Glyndŵr yn erbyn gwarchodlu Caernarfon

Cododd Owain ei faner, draig aur ar gefndir gwyn, ar y bryn uwchben Caernarfon ac ymosod ar y dref. Gyrrodd y gwarchodlu ef ymaith â cholledion, ond aeth baner y ddraig gydag ef drwy weddill y rhyfel.

Owain GlyndŵrCastell Caernarfon

22 Mehefin 1402 · Buddugoliaeth Gymreig

Bryn Glas

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Rhys Gethin dros Owain Glyndŵr yn erbyn Edmund Mortimer

Trechodd byddin Owain wŷr Swydd Henffordd, a throdd saethwyr Cymreig Mortimer eu bwâu ar y Saeson. Daliwyd Mortimer, ymunodd ag Owain a phriodi ei ferch Catrin.

Owain GlyndŵrCatrin Glyndŵr

Ebrill 1402 · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Dal yr Arglwydd Grey

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Owain Glyndŵr yn erbyn Reginald Grey o Ruthun

Denodd Owain ei hen elyn yr Arglwydd Grey allan o Ruthun i fagl a’i gymryd yn garcharor. Gosodwyd ei bridwerth ar 10,000 o farciau, a bu’n rhaid i’w deulu ei gasglu.

Owain Glyndŵr

1403 (yn ôl traddodiad) · Buddugoliaeth Gymreig

Bryn Owain

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Owain Glyndŵr yn erbyn gwŷr y Fro

Mae traddodiad Morgannwg yn dweud i Owain ennill brwydr fawr ar y bryn uwchben y Bont-faen, a elwir o hyd yn Fryn Owain.

Owain Glyndŵr

Gorffennaf 1403 · Buddugoliaeth Gymreig

Owain yn cipio Caerfyrddin

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Owain Glyndŵr a gwŷr Dyffryn Tywi yn erbyn y garsiynau Seisnig

Mewn ymgyrch haf drwy Ddyffryn Tywi, agorodd cestyll Llanymddyfri, Dryslwyn a Chastellnewydd Emlyn eu pyrth i Owain, a syrthiodd tref a chastell Caerfyrddin, prifddinas frenhinol y de, iddo.

Owain GlyndŵrLlythyrau Owain Glyndŵr

1403 · Buddugoliaeth Gymreig

Cydweli

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Henry Dwn a gwŷr Owain, gyda chymorth Ffrainc a Llydaw, yn erbyn gwarchodlu Cydweli

Wrth i’r de godi dros Owain, gwarchaeodd Henry Dwn o Gydweli ar y castell yno gyda milwyr o Gymru, Ffrainc a Llydaw a llosgi’r dref, gan gadw’r gwarchodlu dan glo am wythnosau.

Owain GlyndŵrLlythyrau Owain Glyndŵr

Mehefin 1404 · Buddugoliaeth Gymreig

Bryn Campstone

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Byddin Owain yn erbyn Saeson y Gororau

Ger y Grysmwnt trechodd gwŷr Owain lu Seisnig mewn brwydr. Erfyniodd Swydd Henffordd ar y brenin am help, a’r haf hwnnw cynhaliodd Owain ei senedd gyntaf ym Machynlleth.

Owain GlyndŵrMachynlleth

1404 · Buddugoliaeth Gymreig

Owain yn cipio Harlech ac Aberystwyth

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Owain Glyndŵr yn erbyn dau o gestyll mawr Edward I

Wedi gwarchaeau hir cipiodd Owain Harlech ac Aberystwyth. Daeth Harlech yn gartref ac yn llys iddo, lle bu’n byw gyda’i deulu a chynnal ei ail senedd.

Owain GlyndŵrCastell Harlech

1404 · Buddugoliaeth Gymreig

Craig y Dorth

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Owain Glyndŵr yn erbyn Saeson Trefynwy

Ger Tryleg yng Ngwent, trechodd byddin Owain lu Seisnig a’i ymlid yn ôl at byrth Trefynwy.

Owain GlyndŵrLlythyrau Owain Glyndŵr

1404 · Buddugoliaeth Gymreig

Caerdydd

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Owain Glyndŵr yn erbyn tref a chastell Caerdydd

Ar anterth ei rym cipiodd Owain Gaerdydd a llosgi’r dref. Yn ôl traddodiad arbedodd yn unig y stryd lle’r oedd y brodyr Ffransisgaidd yn byw, am iddynt fod yn gyfeillgar i’w achos.

Owain GlyndŵrLlythyrau Owain Glyndŵr

Awst 1405 · yn Swydd Gaerwrangon · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Bryn Woodbury

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Owain Glyndŵr a’i gynghreiriaid Ffrengig yn wynebu Harri IV

Arweiniodd Owain fyddin Gymreig a Ffrengig ymhellach i Loegr nag unrhyw lu Cymreig ers Gruffudd ap Llywelyn. Wynebodd y ddwy fyddin ei gilydd am ddyddiau o fewn golwg i Gaerwrangon cyn i Owain dynnu’n ôl.

Owain Glyndŵr

11 Mawrth 1405 · Safiad Cymreig

Y Grysmwnt

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Gwŷr Owain yn erbyn lluoedd y Tywysog Harri

Llosgodd byddin Gymreig ran o’r Grysmwnt a chafodd ei chyfarfod gan lu a anfonwyd gan y Tywysog Harri ifanc, Harri V yn ddiweddarach. Gyrrwyd y Cymry’n ôl, ergyd gyntaf gwanwyn caled i’r gwrthryfel.

Owain Glyndŵr

5 Mai 1405 · ger Brynbuga · Safiad Cymreig

Pwll Melyn

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Byddin Owain yn erbyn garsiwn Brynbuga

Arweiniodd Gruffudd, mab Owain, ymosodiad ar gastell Brynbuga a’i yrru’n ôl ym Mhwll Melyn. Cymerwyd Gruffudd yn garcharor a bu farw yn Nhŵr Llundain. Eto o fewn misoedd glaniodd byddin Ffrengig yn Aberdaugleddau i ymladd wrth ochr Owain.

Owain GlyndŵrBryn Woodbury

1404–1405 · Buddugoliaeth Gymreig

Gwarchae Coety

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Gwŷr Owain ym Morgannwg yn erbyn gwarchodlu castell Coety

Daliodd cefnogwyr Owain ym Morgannwg gastell Coety ger Pen-y-bont dan warchae cyhyd nes i’r Senedd sôn amdano, a bu’n rhaid anfon byddin o Loegr i’w achub.

Owain GlyndŵrLlythyrau Owain Glyndŵr

1408–1409 · Safiad Cymreig

Ailgipio Aberystwyth a Harlech

Yn erbyn: Brenhinoedd Lloegr

Gwarchodluoedd Owain yn erbyn gynnau’r Tywysog Harri

Daeth y Tywysog Harri â gynnau mawr yn erbyn cadarnleoedd olaf Owain. Syrthiodd Aberystwyth yn 1408 a Harlech yn gynnar yn 1409, lle cymerwyd gwraig Owain, Marged, a’i ferch Catrin a’i phlant. Ni chafodd Owain ei hun erioed ei ddal.

Catrin GlyndŵrCastell Harlech

25 Hydref 1415 · yn Ffrainc · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Agincourt

Yn erbyn: Ffrainc

Saethwyr o Gymru ym myddin Harri V, a anwyd yn Nhrefynwy

Safodd cannoedd o saethwyr o Gymru yn y rheng yn Agincourt, a bu farw Dafydd Gam o Aberhonddu yno’n amddiffyn y brenin. Y bwa hir, a ddaeth yn enwog gyntaf yng Ngwent, a enillodd y dydd.

Harri o FynwyY bwa hir Cymreig

Chwefror 1461 · yn Swydd Henffordd · Brwydr neu wrthryfel

Croes Mortimer

Yn erbyn: Rhyfeloedd y Rhos

Siasbar ac Owain Tudur yn erbyn Edward o Efrog

Brwydr yn Rhyfeloedd y Rhosynnau a ymladdwyd gan Gymry ar y ddwy ochr. Daliwyd Owain Tudur a thorri’i ben yn Henffordd, gan ddweud y byddai’r pen a orweddai gynt yng nghôl y Frenhines Catrin bellach ar y blocyn. Byddai ei ŵyr yn ennill y goron.

Owain TudurSiasbar Tudur

16 Hydref 1461 · Brwydr neu wrthryfel

Twthill

Yn erbyn: Rhyfeloedd y Rhos

Lancastriaid Siaspar Tudur yn erbyn Iorciaid William Herbert

Wedi Croes Mortimer, ymladdodd Siaspar Tudur ymlaen yng Nghymru dros dŷ Lancaster. Ar y bryn uwchben Caernarfon cyfarfu ei wŷr â byddin yr Iorciaid a’u trechu, a dihangodd Siaspar i ymladd ddiwrnod arall.

Siasbar Tudur

1461–1468 · Brwydr neu wrthryfel

Gwarchae hir Harlech

Yn erbyn: Rhyfeloedd y Rhos

Dafydd ab Ieuan ab Einion a’r garsiwn Lancastraidd yn erbyn yr Iorciaid

Am saith mlynedd daliodd garsiwn Harlech allan dros dŷ Lancaster, y gwarchae hiraf yn hanes Prydain. Dywedir i’w gapten frolio iddo ddal castell yn Ffrainc nes i bob hen wraig yng Nghymru glywed amdano, ac y daliai hwn nes i bob hen wraig yn Ffrainc wneud. Cysylltir y gân Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech ag ef.

Castell HarlechSiasbar Tudur

Gorffennaf 1469 · ger Banbri · Safiad Cymreig · nid ar y map

Banbri (Edgecote)

Yn erbyn: Rhyfeloedd y Rhos

Byddin Gymreig William Herbert, Iarll Penfro

Arweiniodd William Herbert o Raglan, y Cymro cyntaf i’w wneud yn iarll, fyddin fawr o Gymry i Loegr a syrthiodd gyda llawer ohonynt yn Banbri. Galarodd y bardd Guto’r Glyn ac eraill am y dydd mewn rhai o’r marwnadau mwyaf teimladwy yn y Gymraeg.

Guto’r GlynCastell Rhaglan

22 Awst 1485 · yn Swydd Gaerlŷr · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map

Bosworth

Yn erbyn: Rhyfeloedd y Rhos

Harri Tudur a’i fyddin Gymreig yn erbyn Rhisiart III

Glaniodd Harri Tudur yn Dale a gorymdeithio drwy Gymru dan y ddraig goch, gyda Rhys ap Thomas a miloedd o Gymry’n ymuno ag ef. Yn Bosworth enillodd y goron, a llawenhaodd y beirdd fod y mab darogan wedi dod.

Harri TudurSyr Rhys ap ThomasMill Bay, Dale

24 Mawrth 1643 · yn Swydd Gaerloyw · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Highnam

Yn erbyn: Y Rhyfel Cartref

Byddin frenhinol Gymreig yr Arglwydd Herbert yn erbyn Syr William Waller

Gorymdeithiodd byddin Gymreig a godwyd dros y brenin i warchae ar Gaerloyw a gwersylla yn Highnam. Croesodd Waller afon Hafren y tu ôl iddynt a’u synnu, a chymerwyd y rhan fwyaf o’r fyddin yn garcharorion.

18 Medi 1644 · Brwydr neu wrthryfel

Trefaldwyn

Yn erbyn: Y Rhyfel Cartref

Brenhinwyr a Seneddwyr yn y Rhyfel Cartref

Ymladdwyd brwydr fwyaf y Rhyfel Cartref yng Nghymru islaw castell Trefaldwyn. Safai’r rhan fwyaf o Gymru dros y brenin, ac ymladdodd milwyr o Gymru ar y ddwy ochr; y Senedd a enillodd y dydd.

Cytundeb Trefaldwyn

1 Awst 1645 · Brwydr neu wrthryfel

Rhos Colby

Yn erbyn: Y Rhyfel Cartref

Seneddwyr Rowland Laugharne yn erbyn Brenhinwyr Sir Benfro

Brwydr fwyaf y Rhyfel Cartref cyntaf yng ngorllewin Cymru. Chwalodd marchoglu Laugharne fyddin y Brenhinwyr ger Cas-wis, ac aeth Hwlffordd a’r rhan fwyaf o Sir Benfro drosodd i’r Senedd.

Castell Penfro

1 Tachwedd 1645 · Brwydr neu wrthryfel

Lawnt Dinbych

Yn erbyn: Y Rhyfel Cartref

Marchoglu brenhinol Syr William Vaughan yn erbyn Seneddwyr Thomas Mytton

Trechwyd marchogion brenhinol a oedd yn ymgynnull i achub Caer gan Mytton islaw muriau castell Dinbych. Daliodd Dinbych ei hun dros y brenin am bron i flwyddyn arall.

Mehefin–Awst 1646 · Brwydr neu wrthryfel

Gwarchae Rhaglan

Yn erbyn: Y Rhyfel Cartref

Brenhinwyr Ardalydd Caerwrangon yn erbyn y Cadfridog Fairfax

Rhaglan, castell mawr Ieirll Caerwrangon, oedd un o’r lleoedd olaf ym Mhrydain i ddal dros Siarl I. Ildiodd yr hen ardalydd ar 19 Awst 1646 wedi gwarchae hir, a pharodd y Senedd chwalu’r tŵr mawr.

Castell Rhaglan

Mawrth 1647 · Brwydr neu wrthryfel

Harlech, y castell olaf

Yn erbyn: Y Rhyfel Cartref

Gwarchodlu brenhinol y Cyrnol William Owen yn erbyn y Senedd

Harlech oedd y castell olaf yng Nghymru a Lloegr i ddal dros y brenin, gan ildio ym Mawrth 1647. Hwn hefyd oedd cadarnle olaf Lancaster yn Rhyfeloedd y Rhos.

Castell Harlech

8 Mai 1648 · Brwydr neu wrthryfel

Sain Ffagan

Yn erbyn: Y Rhyfel Cartref

Brenhinwyr Cymreig dan Rowland Laugharne yn erbyn Byddin Fodel Newydd y Senedd

Y frwydr fwyaf a ymladdwyd erioed yng Nghymru, yn yr Ail Ryfel Cartref, gyda thua 11,000 o wŷr. Enillodd byddin y Senedd a daeth y gwrthryfel yn y de i ben ym Mhenfro.

Sain Ffagan

Mai–Gorffennaf 1648 · Brwydr neu wrthryfel

Gwarchae Penfro

Yn erbyn: Y Rhyfel Cartref

John Poyer, Rowland Laugharne a Rice Powell yn erbyn Oliver Cromwell

Pan ddechreuodd yr Ail Ryfel Cartref yng Nghymru, daliodd Penfro allan yn erbyn Cromwell ei hun am saith wythnos, nes i syched a newyn ei gorfodi i ildio. Dyma’r gwarchae mawr olaf yn hanes Cymru.

Castell PenfroSain Ffagan

5 Mehefin 1648 · Brwydr neu wrthryfel

Y Dalar Hir

Yn erbyn: Y Rhyfel Cartref

Brenhinwyr Syr John Owen yn erbyn lluoedd y Senedd

Yn yr ail Ryfel Cartref cododd Syr John Owen o Glenennau y gogledd-orllewin dros y brenin. Ar y glannau ger Llandygái trechwyd ei wŷr a’i gymryd yn garcharor.

Hydref 1648 · Brwydr neu wrthryfel

Red Hill, Biwmares

Yn erbyn: Y Rhyfel Cartref

Brenhinwyr Môn yn erbyn y Cadfridog Thomas Mytton

Cododd Môn dros y brenin yn hwyr yn 1648. Glaniodd y Cadfridog Thomas Mytton a threchu’r ynyswyr ar Red Hill uwchben Biwmares, ymladd olaf yr ail Ryfel Cartref yng Nghymru.

Castell Biwmares

1695 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Namur

Yn erbyn: Ffrainc

Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn y Ffrancod

Enillodd gwarchae caer fawr Namur yn y Gwledydd Isel y gyntaf o’u hanrhydeddau brwydr i’r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig, chwe blynedd wedi codi’r gatrawd.

13 Awst 1704 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Blenheim

Yn erbyn: Ffrainc

Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn y Ffrancod a’r Bafariaid

Dan Ddug Marlborough roedd y Ffiwsilwyr yn y frigâd a ymosododd ar bentref Blenheim ar afon Donaw, yn un o fuddugoliaethau mawr yr oes.

1743 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Dettingen

Yn erbyn: Ffrainc

Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn y Ffrancod

Ymladdodd y Ffiwsilwyr yn Dettingen yn yr Almaen, y frwydr olaf i frenin Prydeinig, Siôr II, arwain ei fyddin yn bersonol.

1 Awst 1759 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Minden

Yn erbyn: Ffrainc

Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn y Ffrancod

Roedd y Ffiwsilwyr yn un o chwe chatrawd draed Brydeinig a symudodd ymlaen mewn llinell yn erbyn marchoglu niferus Ffrainc a’u chwalu, peth na thybiai neb y gallai milwyr traed ei wneud. Mae’r gatrawd yn dal i gadw Diwrnod Minden.

17 Mehefin 1775 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Bunker Hill

Yn erbyn: Rhyfeloedd tramor eraill

Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn gwladychwyr America

Ar ddechrau Rhyfel Annibyniaeth America roedd y Ffiwsilwyr yn yr ymosodiadau blaen i fyny’r bryn uwchben Boston a chollasant yn drwm. Ymladdasant drwy’r rhyfel cyfan, hyd at yr ildio yn Yorktown yn 1781.

22–24 Chwefror 1797 · Buddugoliaeth Gymreig

Abergwaun: y goresgyniad olaf

Yn erbyn: Ffrainc

Pobl Sir Benfro yn erbyn llu Ffrengig

Glaniodd tua 1,400 o filwyr Ffrengig yng Ngharreg Wastad. Daeth y milwyr lleol a’r bobl allan, daliodd Jemima Nicholas ddeuddeg carcharor â phicfforch, ac ildiodd y Ffrancwyr ar draeth Wdig o fewn deuddydd.

Carreg WastadJemima Nicholas

Ionawr 1809 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Corunna

Yn erbyn: Ffrainc

Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn y Ffrancod

Daeth y Ffiwsilwyr drwy enciliad gaeaf Syr John Moore dros fynyddoedd gogledd Sbaen ac ymladd y frwydr yn Corunna a alluogodd y fyddin i hwylio adref.

16 Mai 1811 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Albuera

Yn erbyn: Ffrainc

Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn y Ffrancod

Yn un o frwydrau mwyaf gwaedlyd Rhyfel y Penrhyn gorymdeithiodd brigâd y Ffiwsilwyr i fyny i dân y Ffrancod heb ildio. Syrthiodd dros eu hanner, ond hwy a orfu.

18 Mehefin 1815 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Waterloo

Yn erbyn: Ffrainc

Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig a llawer o filwyr Cymreig yn erbyn Napoleon

Safodd y Ffiwsilwyr mewn sgwâr ar y grib yn Waterloo drwy ymosodiadau marchoglu Ffrainc yn y prynhawn, yn y frwydr a ddaeth â rhyfeloedd Napoleon i ben.

Mehefin 1831 · Brwydr neu wrthryfel

Gwrthryfel Merthyr

Yn erbyn: Gwrthryfeloedd a phrotestiadau

Gweithwyr Merthyr yn erbyn y milwyr yn y Castle Inn

Cymerodd gweithwyr haearn a glowyr y dref drosodd am ddyddiau dan y faner goch, y tro cyntaf iddi gael ei chodi ym Mhrydain. Taniodd milwyr wrth y Castle Inn a bu farw llawer. Crogwyd Dic Penderyn, ac fe’i cofir fel merthyr.

Merthyr TudfulDic Penderyn

4 Tachwedd 1839 · Brwydr neu wrthryfel

Gwrthryfel Casnewydd

Yn erbyn: Gwrthryfeloedd a phrotestiadau

Siartwyr Gwent yn erbyn y milwyr yng Ngwesty’r Westgate

Gorymdeithiodd miloedd o Siartwyr i lawr y cymoedd drwy’r nos i fynnu’r bleidlais. Taniodd milwyr o Westy’r Westgate a lladdwyd tua ugain. Alltudiwyd eu harweinwyr, ond mae eu gofynion yn gyfraith y wlad bellach.

Westgate, CasnewyddJohn Frost

1839–1843 · o Efail-wen · Brwydr neu wrthryfel

Helyntion Beca

Yn erbyn: Gwrthryfeloedd a phrotestiadau

Ffermwyr y gorllewin, wedi’u gwisgo fel ‘Beca a’i merched’, yn erbyn y tollbyrth

Ar 13 Mai 1839 chwalodd dynion ag wynebau duon a gwisgoedd menywod, dan arweiniad Twm Carnabwth, y tollborth newydd yn Efail-wen. Am bedair blynedd marchogodd Beca liw nos ar draws y de-orllewin, nes i’r llywodraeth ysgubo’r tollau atgas ymaith.

Twm CarnabwthHelyntion Beca (1839–1843)Cefn gwlad a ffermio

30 Ebrill 1839 · Brwydr neu wrthryfel

Llanidloes

Yn erbyn: Gwrthryfeloedd a phrotestiadau

Siartwyr Llanidloes yn erbyn y cwnstabliaid arbennig

Pan ddaeth plismyn o Lundain i arestio arweinwyr y Siartwyr, rhyddhaodd gwehyddion a phobl tref Llanidloes y carcharorion a dal y dref am rai dyddiau, nes i filwyr gyrraedd. Hwn oedd gwrthryfel cyntaf y Siartwyr yng Nghymru, fisoedd cyn Casnewydd.

Cenedl o brotestwyr

20 Medi 1854 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Yr Alma

Yn erbyn: Rhyfeloedd tramor eraill

Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn byddin Rwsia yn y Crimea

Croesodd y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig afon Alma dan dân trwm ac ymosod ar y Great Redoubt ar y llethrau tu hwnt. Enillodd eu dewrder y diwrnod hwnnw nifer o’r Croesau Victoria cyntaf un.

5 Tachwedd 1854 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Inkerman

Yn erbyn: Rhyfeloedd tramor eraill

Y 41ain Gatrawd (Gymreig) yn erbyn byddin Rwsia

Yn y niwl ar y llethrau uwchben Sevastopol roedd y 41ain, Catrawd Gymreig yn ddiweddarach, ymhlith y llu Prydeinig bach a ddaliodd fyddin Rwsiaidd lawer mwy draw ym ‘mrwydr y milwyr’.

8 Medi 1855 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Y Redan Mawr

Yn erbyn: Rhyfeloedd tramor eraill

Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn amddiffynwyr Rwsiaidd Sevastopol

Roedd y Ffiwsilwyr yn yr ymosodiad ar y Redan Mawr, caer yn amddiffynfeydd Sevastopol, a chollasant yn drwm dan ei gynnau. Syrthiodd y ddinas yr un noson.

Tachwedd 1857 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Lucknow

Yn erbyn: Rhyfeloedd tramor eraill

Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn rhyddhad Lucknow

Roedd y Ffiwsilwyr yn y llu a ymladdodd ei ffordd i mewn i Lucknow yn India i ryddhau’r Residency dan warchae, ac enillasant Groesau Victoria yno.

2 Mehefin 1869 · Brwydr neu wrthryfel

Terfysg yr Wyddgrug

Yn erbyn: Gwrthryfeloedd a phrotestiadau

Glowyr Sir y Fflint yn erbyn y milwyr

Roedd glowyr Coed-llai wedi protestio yn erbyn rheolwr pwll a waharddodd y Gymraeg dan ddaear. Pan ddedfrydwyd dau ohonynt yn yr Wyddgrug, ymgasglodd tyrfa a thaniodd y milwyr, gan ladd pedwar o bobl. Ysgrifennodd Daniel Owen amdano yn ei nofel Rhys Lewis.

Bryn yr Ellyllon, yr WyddgrugDaniel OwenCenedl o brotestwyr

22–23 Ionawr 1879 · yn Ne Affrica · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Rorke’s Drift

Yn erbyn: Rhyfeloedd tramor eraill

Cwmni B y 24ain Gatrawd, Cyffinwyr De Cymru yn ddiweddarach

Daliodd tua 150 o filwyr catrawd a oedd â’i chartref yn Aberhonddu orsaf genhadol yn erbyn miloedd o ryfelwyr Zulu drwy ddydd a nos. Enillwyd un ar ddeg Croes Fictoria, saith gan wŷr y 24ain.

Catrodau Cymreig

22 Ionawr 1879 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Isandlwana

Yn erbyn: Rhyfeloedd tramor eraill

Bataliwn 1af y 24ain Gatrawd Droed yn erbyn byddin y Zulu

Ymladdodd y 24ain, a’i chartref yn Aberhonddu, hyd y dyn olaf pan oresgynnodd byddin y Zulu y gwersyll yn Isandlwana. Y prynhawn hwnnw daliodd Cwmni B o’r un gatrawd Rorke’s Drift.

1886–1891 · Brwydr neu wrthryfel

Rhyfel y degwm: Mochdre

Yn erbyn: Gwrthryfeloedd a phrotestiadau

Ffermwyr y gogledd-ddwyrain yn erbyn casglwyr y degwm

Gwrthododd ffermwyr capel dalu degwm i eglwys nad oedd y rhan fwyaf ohonynt yn ei mynychu. Pan ddaeth arwerthwyr gyda heddlu a milwyr i werthu eu gwartheg, ymgasglodd tyrfaoedd, ac ym Mochdre ym Mehefin 1887 trodd y gwrthdaro yn ymladd. Helpodd y protestiadau at ddatgysylltu’r Eglwys yng Nghymru yn 1920.

Thomas GeeCenedl o brotestwyr

Chwefror 1900 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Rhyddhau Ladysmith

Yn erbyn: Rhyfeloedd tramor eraill

Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn y Boeriaid

Ymladdodd y Ffiwsilwyr drwy’r brwydrau caled ar hyd afon Tugela yn Ne Affrica a ddaeth â gwarchae hir Ladysmith i ben.

10 Mawrth 1900 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Driefontein

Yn erbyn: Rhyfeloedd tramor eraill

Y Gatrawd Gymreig yn erbyn y Boeriaid

Ar yr orymdaith i Bloemfontein arweiniodd y Gatrawd Gymreig y rhuthr a yrrodd y Boeriaid oddi ar eu crib yn Driefontein, ar gost drom.

Awst 1900 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Rhyddhau Peking

Yn erbyn: Rhyfeloedd tramor eraill

Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn gwrthryfel y Bocswyr

Gorymdeithiodd y Ffiwsilwyr gyda’r llu rhyngwladol a ryddhaodd y llysgenadaethau tramor dan warchae yn Peking yn ystod gwrthryfel y Bocswyr yn Tsieina.

Tachwedd 1910 · Brwydr neu wrthryfel

Tonypandy

Yn erbyn: Gwrthryfeloedd a phrotestiadau

Glowyr y Cambrian Combine yn erbyn perchnogion y glo

Wedi’u cloi allan mewn brwydr dros dâl am weithio gwythiennau anodd, bu glowyr y Rhondda mewn gwrthdaro â’r heddlu yn Nhonypandy, ac anfonwyd milwyr i’r cwm. Parhaodd y streic bron i flwyddyn ac fe’i cofir o hyd ar draws maes y glo.

Tonypandy (1910)TonypandyDiwydiant a gwaith

19 Awst 1911 · Brwydr neu wrthryfel

Streic y rheilffordd yn Llanelli

Yn erbyn: Gwrthryfeloedd a phrotestiadau

Streicwyr y rheilffordd a phobl y dref yn erbyn milwyr

Yn ystod streic genedlaethol gyntaf y rheilffyrdd, ataliodd torfeydd drenau yn Llanelli ac agorodd milwyr dân. Lladdwyd dau ddyn ifanc, John John a Leonard Worsell. Mae’r dref yn eu cofio â chofeb.

Diwydiant a gwaith

Hydref–Tachwedd 1914 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Tsingtao

Yn erbyn: Yr Almaen

2il Gyffinwyr De Cymru gyda byddin Japan yn erbyn canolfan yr Almaen yn Tsieina

Cyffinwyr De Cymru oedd yr unig fataliwn milwyr traed Prydeinig yng ngwarchae Tsingtao, canolfan lyngesol yr Almaen ar arfordir Tsieina, a syrthiodd yn Nhachwedd 1914.

31 Hydref 1914 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Gheluvelt

Yn erbyn: Yr Almaen

1af Cyffinwyr De Cymru yn erbyn byddin yr Almaen

Ar ddiwrnod mwyaf peryglus brwydr gyntaf Ypres, daliodd Cyffinwyr De Cymru eu tir yn chateau Gheluvelt nes i wrthymosodiad y Worcesters gau’r bwlch yn y llinell.

Awst 1915 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Bae Suvla, Gallipoli

Yn erbyn: Rhyfeloedd tramor eraill

Yr 53ain Adran (Gymreig) yn erbyn byddin yr Otomaniaid

Glaniodd yr 53ain Adran (Gymreig) ym Mae Suvla a mynd yn syth i’r ymosodiad yng ngwres haf Gallipoli, yna dal y llinell drwy’r hydref nes i’r fyddin gyfan gael ei chludo oddi ar y penrhyn.

Medi 1915 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Loos

Yn erbyn: Yr Almaen

Y Gwarchodlu Cymreig yn erbyn byddin yr Almaen

Ymladdodd y Gwarchodlu Cymreig, a godwyd ond y mis Chwefror hwnnw, eu brwydr gyntaf yn Loos a chipio Bryn 70 dan dân trwm.

Catrodau Cymreig

7–12 Gorffennaf 1916 · ar y Somme, Ffrainc · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Coed Mametz

Yn erbyn: Yr Almaen

Y 38ain Adran (Gymreig)

Cipiodd yr Adran Gymreig y coed mwyaf ar y Somme mewn pum diwrnod o ymladd, ar gost o tua 4,000 o wŷr wedi’u lladd neu eu clwyfo. Ymladdodd y beirdd David Jones a Robert Graves yno, ac mae cofeb draig goch ar ymyl y coed.

Catrodau Cymreig

31 Gorffennaf 1917 · ger Ypres, Gwlad Belg · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Cefn Pilckem

Yn erbyn: Yr Almaen

Y 38ain Adran (Gymreig), Hedd Wyn yn eu plith

Ar ddiwrnod cyntaf Passchendaele cipiodd yr Adran Gymreig Gefn Pilckem. Syrthiodd y bardd Hedd Wyn y bore hwnnw; bum wythnos yn ddiweddarach gorchuddiwyd y gadair a enillodd â brethyn du. Mae cofeb Gymreig yn Langemark.

Hedd WynYr Ysgwrn

1917 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Gaza a Jerwsalem

Yn erbyn: Rhyfeloedd tramor eraill

Yr 53ain Adran (Gymreig) yn erbyn byddin yr Otomaniaid

Ym Mhalesteina ymladdodd yr 53ain Adran (Gymreig) ym mhob un o dair brwydr Gaza ac roedd ymhlith y milwyr a gipiodd Jerwsalem yn Rhagfyr 1917.

Medi 1918 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Doiran

Yn erbyn: Rhyfeloedd tramor eraill

Cyffinwyr De Cymru a bataliynau Cymreig yn erbyn byddin Bwlgaria

Ym mryniau Macedonia ymosododd bataliynau Cymreig ar safleoedd Bwlgaria uwchben Llyn Doiran. Enillodd yr Is-gyrnol Daniel Burges o Gyffinwyr De Cymru Groes Victoria yn arwain yr ymosodiad er ei glwyfo’n ddrwg.

Mai 1940 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Boulogne

Yn erbyn: Yr Almaen

2il Fataliwn y Gwarchodlu Cymreig yn erbyn byddin yr Almaen

Wrth i arfau’r Almaen gyrraedd y Sianel, daliodd y Gwarchodlu Cymreig Boulogne am ddeuddydd er mwyn clirio’r porthladd, cyn i’r Llynges gludo’r rhan fwyaf ohonynt ymaith.

Catrodau Cymreig

3 Medi 1944 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Rhyddhau Brwsel

Yn erbyn: Yr Almaen

Y Gwarchodlu Cymreig gydag Adran Arfog y Gwarchodlu yn erbyn byddin yr Almaen

Yn un o symudiadau cyflymaf y rhyfel, gyrrodd y Gwarchodlu Cymreig bellter mawr mewn un diwrnod o Ffrainc i Wlad Belg ac roeddent ymhlith milwyr cyntaf y Cynghreiriaid i gyrraedd Brwsel, lle llanwodd tyrfaoedd y strydoedd i’w croesawu.

1944 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Monte Cassino

Yn erbyn: Yr Almaen

3ydd Bataliwn y Gwarchodlu Cymreig yn erbyn byddin yr Almaen yn yr Eidal

Ymladdodd 3ydd Bataliwn y Gwarchodlu Cymreig yn yr oerfel a’r mynyddoedd o amgylch Monte Cassino yn y frwydr hir i dorri llinell yr Almaen ar draws yr Eidal.

Catrodau Cymreig

Chwefror 1945 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Y Reichswald

Yn erbyn: Yr Almaen

Yr 53ain Adran (Gymreig) yn erbyn byddin yr Almaen

Arweiniodd yr 53ain Adran (Gymreig), a oedd wedi ymladd drwy Normandi, ran o’r ymosodiad ar goedwig y Reichswald ar ffin yr Almaen, gan ymladd drwy fwd a choed pîn am ddyddiau.

1951–1952 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Corea

Yn erbyn: Rhyfeloedd tramor eraill

Bataliwn 1af y Gatrawd Gymreig yn erbyn byddinoedd Tsieina a Gogledd Corea

Daliodd y Gatrawd Gymreig safleoedd yn y rheng flaen yng Nghorea drwy aeaf chwerw 1951–52, dan sielio ac ymosodiadau liw nos.

8 Mehefin 1982 · Ynysoedd Malvinas · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Fitzroy a’r Sir Galahad

Yn erbyn: Rhyfeloedd tramor eraill

Bataliwn 1af y Gwarchodlu Cymreig

Wrth aros i lanio yn Fitzroy, bomiwyd y llong Sir Galahad a lladdwyd 32 o filwyr y Gwarchodlu Cymreig, colled drymaf y gatrawd ers yr Ail Ryfel Byd. Daeth Simon Weston, a gafodd ei losgi’n ddifrifol y diwrnod hwnnw, yn arwr cenedlaethol am ei ddewrder a’i waith dros eraill.

Simon WestonCatrodau Cymreig

Haf 2009 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map

Helmand

Yn erbyn: Rhyfeloedd tramor eraill

Y Gwarchodlu Cymreig yn erbyn y Taliban yn Affganistan

Yn Ymgyrch Panther’s Claw ymladdodd y Gwarchodlu Cymreig am wythnosau ar hyd camlesi Helmand. Lladdwyd eu prif swyddog, yr Is-gyrnol Rupert Thorneloe, a pharhaodd y bataliwn â’r ymgyrch hyd y diwedd.

Catrodau Cymreig

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf