
Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion
tua 920–1234
Brenhinoedd a thywysogion Deheubarth
Teyrnas y de, a roddodd i Gymru ei chyfreithiau a’i heisteddfod gyntaf.
Llun: Gorthwr crwn a muriau Castell Dinefwr ar ei fryn uwchben dyffryn Tywi · Andrew Bone, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Deheubarth: y rhan ddeheuol (deheu + parth)
Deheubarth
- Deheu de, deheuol
- barth partho parth (treiglad meddal: p → b)
Hywel Dda a greodd Ddeheubarth, ‘y rhan ddeheuol’, tua 920, pan unodd ei Seisyllwg ei hun â Dyfed, gwlad ei wraig Elen. Dinefwr, uwchben afon Tywi, oedd ei phrif lys brenhinol.
Rhoddodd Deheubarth ei chyfreithiau i Gymru, drwy Hywel, a’i heisteddfod gyntaf, drwy’r Arglwydd Rhys yn Aberteifi yn 1176.
Tŷ Dinefwr
Ystyr Deheubarth yw ‘y rhan dde’, y de. Fe’i lluniwyd gan Hywel Dda tua 920 o Seisyllwg a Dyfed, ac ychwanegwyd Brycheiniog yn ddiweddarach. Rhoddodd ei sedd gaerog yn Ninefwr, ger Llandeilo, ei henw i’r teulu brenhinol. Rheolodd Maredudd ab Owain hi o 986 hyd 999, ac adferodd Rhys ap Tewdwr, brenin o 1078 hyd 1093, arglwyddiaeth ei deulu dros y de.FfynhonnellDeheubarth ↗Wikipedia (Saesneg)‘Y rhan dde’, y de; fe’i lluniwyd gan Hywel Dda tua 920 o Seisyllwg a Dyfed, gydag ychwanegu Brycheiniog yn ddiweddarach; Dinefwr, ger Llandeilo, y sedd gaerog a roddodd ei henw i’r llinach; teyrnasodd Maredudd ab Owain 986–999; adferodd Rhys ap Tewdwr (1078–1093) arglwyddiaeth ei deulu dros y de; adferodd teyrnasiad hir a galluog yr Arglwydd Rhys (1155–1197) y safle a fu gan Ddeheubarth dan Hywel.
Yr Arglwydd Rhys
Ei rheolwr mwyaf oedd Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, a deyrnasodd o 1155 hyd 1197. Adeiladodd Gastell Aberteifi, y castell carreg cynharaf y gwyddys amdano a godwyd gan reolwr Cymreig, a Charreg Cennen ar ei chlogwyn. Adeg Nadolig 1176 cynhaliodd yn Aberteifi ŵyl barddoniaeth a cherddoriaeth, a gyhoeddwyd flwyddyn ymlaen llaw, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair yn wobrau, un i farddoniaeth ac un i gerddoriaeth. Sefydlodd Abaty Talyllychau, tŷ Premonstratensaidd cyntaf Cymru, a Llanllŷr, tŷ i leianod Sistersaidd, a rhoddodd roddion hael i Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur. Mewn dwy o’i siarteri geilw ei hun yn princeps, tywysog, ac mae’n gorwedd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr Arglwydd Rhys, a deyrnasodd yn Neheubarth 1155–1197; adeiladodd Gastell Aberteifi, y castell carreg cynharaf y gwyddys amdano a godwyd gan Gymro, a Charreg Cennen; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd yn Aberteifi ŵyl farddoniaeth a cherdd, a gyhoeddwyd flwyddyn ymlaen llaw, a gyfrifir yn gyffredinol yn eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair, un i farddoniaeth ac un i gerddoriaeth; sefydlodd Abaty Talyllychau, tŷ Premonstratensaidd cyntaf Cymru, a Llanllŷr, tŷ i leianod Sistersaidd, ac roedd yn noddwr Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; mewn dwy siarter defnyddiodd y teitl princeps; mae’n gorwedd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi.
Brenhinoedd Deheubarth
Hywel Dda
Casglodd gyfreithiau Cymru yn Hendy-gwyn ar Daf, aeth ar bererindod i Rufain yn 928, a rheolodd y rhan fwyaf o Gymru mewn heddwch.
Hywel DdaOwain ap Hywel Dda
Rheolodd gyda’i frodyr Rhodri ac Edwin ar y dechrau. Credir mai yn ei lys ef y casglwyd yr achau brenhinol Cymreig hynaf.
Maredudd ab Owain
Rheolodd Wynedd yn ogystal â Deheubarth, a thalodd i ryddhau ei bobl a gipiwyd gan y Llychlynwyr.
Ar ôl Maredudd, daliodd ei deulu ac eraill Ddeheubarth bob yn ail.
Llywelyn ap Seisyll
Gŵr Angharad, merch Maredudd ab Owain. Rheolodd Ddeheubarth a Gwynedd.
Rhydderch ab Iestyn
Brenin Morgannwg a reolodd Ddeheubarth hefyd.
Hywel ab Edwin
Gruffudd ap Rhydderch
Maredudd ab Owain ab Edwin
Rhys ab Owain
Rhys ap Tewdwr
Ymladdodd ochr yn ochr â Gruffudd ap Cynan ym Mynydd Carn yn 1081. Syrthiodd ger Aberhonddu yn 1093, yr olaf i’w alw’n frenin Deheubarth; ar ei ôl tywysogion ac arglwyddi oedd ei rheolwyr.
Tywysogion Deheubarth
Gruffudd ap Rhys
Mab Rhys ap Tewdwr a gŵr Gwenllian. Cododd yn 1116 ac enillodd ran o deyrnas ei dad yn ôl.
Anarawd ap Gruffudd
Cadell ap Gruffudd
Enillodd Gaerfyrddin a Llansteffan yn ôl i’r Cymry, ac yn ddiweddarach aeth ar bererindod i Rufain.
Maredudd ap Gruffudd
Rhys ap Gruffudd (the Lord Rhys)
Mab Gwenllian, rheolwr holl dde Cymru ac Ustus De Cymru. Cododd gastell Aberteifi mewn carreg a chynhaliodd yr eisteddfod gyntaf yno yn 1176.
Rhys ap Gruffudd (the Lord Rhys)Gruffudd ap Rhys ap Gruffudd
Mab hynaf yr Arglwydd Rhys.
Maelgwn ap Rhys
Maelgwn ap RhysDaliodd eu meibion a’u hwyrion rannau o Ddeheubarth hyd y goncwest. Roedd Elen, mam Owain Glyndŵr, o’u llinach.
Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf








