Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

Oes y Tywysogion

Abaty Ystrad Fflur

Abaty Sistersaidd ger Pontrhydfendigaid, claddfa tywysogion Deheubarth ac, yn ôl traddodiad, Dafydd ap Gwilym.

Llun: Drws gorllewinol Romanésg a muriau Abaty Ystrad Fflur · Gareth James, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1164 52.275° N, 3.839° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Drws gorllewinol Romanésg a muriau Abaty Ystrad Fflur
Drws gorllewinol Romanésg a muriau Abaty Ystrad Fflur · Llun: Gareth James, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Ystrad Fflur: dyffryn y blodau (ystrad + fflur); mae’r Lladin Strata Florida yn dweud yr un peth

Ystrad Fflur

  • Ystrad llawr dyffryn
  • Fflur blodau (o’r Lladin flores)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Abaty Ystrad Fflur yn y bryniau ger Pontrhydfendigaid yng Ngheredigion. Fe’i sefydlwyd yn 1164 a’i gymryd dan adain yr Arglwydd Rhys, a daeth yn abaty tywysogion Deheubarth, yn ganolfan dysg Gymraeg lle lluniwyd Brut y Tywysogion, ac yn orffwysfa i Ddafydd ap Gwilym.

Sefydlwyd1164
NoddwrYr Arglwydd Rhys, siarter 1184
Cysegru’r eglwys1201

Abaty’r Arglwydd Rhys

Daeth y mynaich cyntaf o Hendy-gwyn ac adeiladu ger Afon Fflur, yn y lle a elwir hyd heddiw yn Hen Fynachlog. Cymerodd yr Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth, yr abaty ifanc dan ei ofal yn fuan, ac yn 1184 cadarnhaodd ei siarter ef. Claddwyd un ar ddeg o dywysogion llinach frenhinol Dinefwr yma yn y 12fed a’r 13eg ganrif.

Cronicl y tywysogion

Ffynnai Ystrad Fflur fel canolfan diwylliant Cymreig. Yma y cadwai’r mynaich Brut y Tywysogion, y ffynhonnell bwysicaf i hanes cynnar Cymru. Tua 1238 cynhaliodd Llywelyn Fawr gyngor yma, lle cydnabu arweinwyr Cymru ei fab Dafydd yn etifedd iddo. Drwy gydol y 13eg ganrif roedd yr abaty’n gefnogwr brwd i achos Cymru.

Dafydd ap Gwilym

Mae’r bardd mawr Dafydd ap Gwilym wedi’i gladdu yn Ystrad Fflur. Saif ei gofeb wrth ywen hynafol yn y fynwent, ac mae carreg yn y cabidyldy yn cofio’r tywysogion a gladdwyd yma.

Ystrad Fflur mewn barddoniaeth

Mae’r adfeilion wedi ysbrydoli llawer o lenorion Cymru. Daeth cerdd T. Gwynn Jones, ‘Ystrad Fflur’, a gyhoeddwyd yn 1926, yn ddarn adrodd i blant ysgol ledled Cymru. Ystrad Fflur hefyd oedd testun y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol 1916, a chyhoeddwyd awdl Hedd Wyn arno yn Cerddi’r Bugail.

Mae dail y coed yn Ystrad Fflur / Yn murmur yn yr awel, / A deuddeng Abad dan y gro / Yn huno yno’n dawel.

T. Gwynn Jones

Ymweld heddiw

Yn 1848 daeth y peiriannydd rheilffyrdd Stephen Williams â Chymdeithas Hynafiaethau Cymru yma a dadorchuddio’r rhan fwyaf o’r hyn a welir heddiw. Y rhan orau sydd wedi goroesi yw’r porth gorllewinol mawr, nodedig am ei saernïaeth gain; cedwir teils llawr canoloesol dan do modern, un yn dangos gŵr bonheddig yn edmygu ei hun mewn drych. Mae’r abaty yng ngofal Cadw.

Y stori lawn

Erthygl · 15 mun

Y Brutiau: croniclau Cymru

Brut y Brenhinedd, o Frutus hyd Gadwaladr, a Brut y Tywysogion, o Gadwaladr hyd y tywysog olaf: y croniclau mawr lle ysgrifennodd y Cymry eu hanes fel un stori hir, a sut y daethant i lawr atom.

Erthygl · 20 mun

Yr awduron a gofnododd Gymru gynnar

O Gildas yn Llanilltud Fawr hyd Gerallt Gymro ar y ffordd yn 1188: y mynachod, yr ysgolheigion a’r storïwyr a ysgrifennodd hanes y Brythoniaid, bucheddau’r saint, gweithredoedd y brenhinoedd a’r chwedlau cyntaf am Arthur, a’r copïwyr a gadwodd y cwbl.

Erthygl · 17 mun

Y Mabinogi: y llyfrau a gadwodd chwedlau Cymru

Mae Cymru wedi cadw ei straeon mwyaf ers naw can mlynedd. Dyma sut: storïwyr y llysoedd brenhinol, awdur anhysbys y Pedair Cainc, dau lyfr mawr a ysgrifennwyd i ddau uchelwr o Gymro yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, a merch ifanc o Saesnes yng ngwaith haearn Dowlais a ddysgodd Gymraeg ac a roddodd y chwedlau i’r byd.

Erthygl · 13 mun

Y Tywysog Rhys ap Gruffudd: yr Arglwydd Rhys a’r eisteddfod gyntaf

Yn amddifad yn fachgen, enillodd Rhys ap Gruffudd deyrnas gyfan Deheubarth yn ôl oddi ar y Normaniaid, safodd gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II, rheolodd dde Cymru am ddeugain mlynedd, ac adeg y Nadolig 1176 cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf yn ei gastell yn Aberteifi.

Erthygl · 11 mun

Joseff o Arimathea yn dod i Brydain

Y gŵr cyfoethog a osododd Grist yn ei fedd ei hun, a’r traddodiad iddo ddod at y Brythoniaid yn Ynys Wydrin yn OC 63 a chodi eglwys gyntaf Prydain. Dewi Sant, y Ddraenen Sanctaidd, y Greal, a’r cwpan a ddaeth i Gymru.

Beth ddigwyddodd yma

  1. Ystrad Fflur

    Daw’r Arglwydd Rhys yn noddwr Ystrad Fflur. Daw’r abaty’n gladdfa tywysogion ac yn gartref i groniclau Cymraeg.

    Ystrad Fflur
  2. Dafydd ap Gwilym

    Mae Dafydd ap Gwilym o Frogynin yn canu ei gywyddau serch a natur, cerddi sy’n ei wneud yn un o feirdd mawr Ewrop.

    Dafydd ap Gwilym

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf