Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion

tua 450–920

Brenhinoedd a thywysogion Ceredigion a Seisyllwg

Y wlad rhwng afonydd Dyfi a Theifi, a enwyd ar ôl Ceredig fab Cunedda.

Llun: Eglwys Sant Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth · Pricey, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw

Ceredigion a Seisyllwg: Ceredigion yw ‘tir Ceredig’, ar ôl Ceredig fab Cunedda; Seisyllwg yw ‘tir Seisyll’, ar ôl Seisyll ap Clydog, a’i hunodd ag Ystrad Tywi

Ceredigion

  • Ceredig Ceredig fab Cunedda
  • ion tir (hen derfyniad sy’n enwi gwlad ar ôl ei rheolwr)

Seisyllwg

  • Seisyll Seisyll ap Clydog, brenin
  • wg tir (hen derfyniad sy’n enwi gwlad ar ôl ei rheolwr)

Enwyd Ceredigion, rhwng afonydd Dyfi a Theifi, ar ôl Ceredig, un o feibion Cunedda. Yn yr wythfed ganrif unodd y Brenin Seisyll Ystrad Tywi â hi, a galwyd y deyrnas fwy yn Seisyllwg ar ei ôl.

Drwy briodas Rhodri Mawr ag Angharad, chwaer ei brenin olaf, aeth i Gadell fab Rhodri ac i’w ŵyr Hywel Dda, a’i gwnaeth yn rhan o Ddeheubarth.

Seisyllwg

Seisyllwg oedd hen deyrnas Ceredigion ynghyd ag Ystrad Tywi: Ceredigion heddiw, rhan o Sir Gaerfyrddin, a Gŵyr. Pan osododd Rhodri Mawr ei fab iau Cadell drosti, daeth yn etifeddiaeth llinach newydd. Bu farw Cadell yn 911 a rhannodd ei feibion Hywel a Chlydog hi, a phan fu farw Clydog yn 920 unodd Hywel hi â Dyfed i wneud Deheubarth.

Ysgol Llanbadarn

O fewn Ceredigion safai clas Llanbadarn Fawr, cymuned o glerigwyr ag enw am ddysg. Bu ei hathro Sulien ddwywaith yn esgob Tyddewi, ac yno yr ysgrifennodd ei fab Rhygyfarch Fuchedd Dewi Sant.

Y rheolwyr, yn eu trefn

  1. Ceredig ap Cunedda

    Mab Cunedda, a enillodd y tir sy’n dal i ddwyn ei enw.

  2. Usai ap Ceredig

  3. Serwyl ab Usai

  4. Boddw ap Serwyl

  5. Arthfoddw ap Boddw

  6. Arthlwys ab Arthfoddw

  7. Clydog ab Arthlwys

  8. Seisyll ap Clydog

    Unodd Ystrad Tywi â Cheredigion; galwyd y deyrnas newydd yn Seisyllwg ar ei ôl.

  9. Arthen ap Seisyll

  10. Dyfnwallon ab Arthen

  11. Meurig ap Dyfnwallon

  12. Gwgon ap Meurig

    Brenin olaf yr hen linach. Priododd ei chwaer Angharad â Rhodri Mawr.

  13. Rhodri Mawr

    Rheolodd Seisyllwg drwy ei wraig Angharad.

    Rhodri Mawr
  14. Cadell ap Rhodri

    Mab Rhodri Mawr ac Angharad, a thad Hywel Dda.

    Cadell ap Rhodri
  15. Hywel Dda and Clydog ap Cadell

    Rheolodd y brodyr Seisyllwg gyda’i gilydd. Wedi marw Clydog yn 920, unodd Hywel hi â Dyfed i greu Deheubarth.

    Hywel Dda and Clydog ap Cadell
  16. Wedi hynny rhannodd Ceredigion hanes Deheubarth. Enillodd Owain Gwynedd hi’n ôl oddi ar y Normaniaid yng Nghrug Mawr yn 1136, a gwnaeth yr Arglwydd Rhys Aberteifi’n brif gastell iddo.

Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf