Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
d. 909
Mab Rhodri Mawr ac Angharad, a reolodd Seisyllwg, tir Ceredigion ac Ystrad Tywi. Ohono ef y daeth Hywel Dda, tŷ Dinefwr a’r Arglwydd Rhys.
Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Ceredigion a Seisyllwg →

Ystyr yr enw
Cadell ap Rhodri: Cadell, mab Rhodri (Rhodri Mawr)
Cadell ap Rhodri
Roedd Cadell ap Rhodri yn frenin Seisyllwg, gwlad Ceredigion ac Ystrad Tywi, o tua 872 hyd ei farw yn 909. Yn fab i Rodri Mawr, sefydlodd dŷ brenhinol Dinefwr, a reolodd dde Cymru am dri chan mlynedd, ac ef oedd tad Hywel Dda, yr enwocaf o holl frenhinoedd Cymru.FfynonellauCadell ap Rhodri ↗Wikipedia (Saesneg)Cadell ap Rhodri (854–909), brenin Seisyllwg yn ne-orllewin Cymru o tua 872 hyd ei farw; mab Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig o Seisyllwg; tad Hywel Dda, a ddaeth i reoli’r rhan fwyaf o Gymru ac a barodd gofnodi cyfreithiau Cymru; cyfrifir ef yn sylfaenydd tŷ brenhinol Dinefwr; fe’i henwyd ar ôl ei hen hen daid Cadell ap Brochwel o Bowys; yn 871 neu 872 boddwyd brawd ei fam, Gwgon, brenin Seisyllwg, wrth groesi afon Llwchwr yng Ngŵyr wrth ymladd y ‘paganiaid duon’, y Llychlynwyr, a bu farw heb etifedd, a gosododd Rhodri Gadell yn frenin drwy linach ei fam; ei feibion oedd Hywel Dda, Clydog (bu farw 920), Morgan a Chadwgan; enillodd Cadell a Hywel Ddyfed yn 904–905, gyda Hywel yn frenin yno, wedi ei gryfhau gan ei briodas ag Elen, merch Llywarch ap Hyfaidd, brenin Dyfed; gadawodd Cadell ei diroedd i Hywel a Chlydog ar ei farw yn 909, ac wedi marw Clydog rheolodd Hywel y ddwy fel Deheubarth; mynychodd Morgan a Chadwgan goroni Eadred gyda Hywel ar 26 Awst 946.Rhodri Mawr (‘the Great’) (died 877), king of Gwynedd, Powys, and Deheubarth ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Merfyn Frych a Nest, merch Cadell ap Brochwel o Bowys; dilynodd ei dad yn frenin Gwynedd yn 844; yn 855, ar farw ei ewythr Cyngen, daeth yn frenin Powys, ac yn 872, pan fu farw Gwgon, brenin Seisyllwg (Ceredigion ac Ystrad Tywi) a brawd ei wraig Angharad, daeth y deyrnas ddeheuol dan ei reolaeth; felly crëwyd am y tro cyntaf undeb llac o o leiaf dair o brif daleithiau Cymru, ac er iddo chwalu ar ei farw esgorodd ar ddyhead a liwiodd agwedd ei ddisgynyddion fel rheolwyr Deheubarth neu Wynedd hyd golli annibyniaeth Cymru; yn ei oes bygythiwyd Cymru’n ddifrifol gan y Daniaid, ac mae tystiolaeth o arweinyddiaeth feiddgar ac egnïol yn yr argyfwng; bu farw mewn brwydr yn erbyn y Saeson, gan adael chwe mab, a sefydlodd dau ohonynt linachau’r Oesoedd Canol: Anarawd o dŷ Aberffraw, a Chadell, tad Hywel Dda, o dŷ Dinefwr.
| Pryd | Bu farw 909 |
|---|---|
| Teyrnas | Seisyllwg |
| Ei rieni | Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig |
| Ei feibion | Hywel Dda, Clydog, Morgan a Chadwgan |
| Sefydlodd | Dŷ Dinefwr |
Roedd Cadell yn fab i Rodri Mawr, brenin Gwynedd, ac i Angharad, merch Meurig, o dŷ brenhinol Seisyllwg. Fe’i henwyd ar ôl taid ei dad, Cadell ap Brochfael, brenin Powys, fel ei fod yn ei enw ei hun yn cario cof hen linach Powys.FfynhonnellCadell ap Rhodri ↗Wikipedia (Saesneg)Cadell ap Rhodri (854–909), brenin Seisyllwg yn ne-orllewin Cymru o tua 872 hyd ei farw; mab Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig o Seisyllwg; tad Hywel Dda, a ddaeth i reoli’r rhan fwyaf o Gymru ac a barodd gofnodi cyfreithiau Cymru; cyfrifir ef yn sylfaenydd tŷ brenhinol Dinefwr; fe’i henwyd ar ôl ei hen hen daid Cadell ap Brochwel o Bowys; yn 871 neu 872 boddwyd brawd ei fam, Gwgon, brenin Seisyllwg, wrth groesi afon Llwchwr yng Ngŵyr wrth ymladd y ‘paganiaid duon’, y Llychlynwyr, a bu farw heb etifedd, a gosododd Rhodri Gadell yn frenin drwy linach ei fam; ei feibion oedd Hywel Dda, Clydog (bu farw 920), Morgan a Chadwgan; enillodd Cadell a Hywel Ddyfed yn 904–905, gyda Hywel yn frenin yno, wedi ei gryfhau gan ei briodas ag Elen, merch Llywarch ap Hyfaidd, brenin Dyfed; gadawodd Cadell ei diroedd i Hywel a Chlydog ar ei farw yn 909, ac wedi marw Clydog rheolodd Hywel y ddwy fel Deheubarth; mynychodd Morgan a Chadwgan goroni Eadred gyda Hywel ar 26 Awst 946.
Seisyllwg oedd teyrnas Ceredigion ac Ystrad Tywi, a enwyd ar ôl brenin cynharach, Seisyll ap Clydog. Boddwyd ei brenin Gwgon, brawd Angharad, yn 871 neu 872 wrth groesi afon Llwchwr yng Ngŵyr wrth ymladd y Llychlynwyr, ac ni adawodd etifedd. Drwy linach ei fam daeth y deyrnas i Gadell, a theyrnasodd arni am bron i ddeugain mlynedd.FfynonellauCadell ap Rhodri ↗Wikipedia (Saesneg)Cadell ap Rhodri (854–909), brenin Seisyllwg yn ne-orllewin Cymru o tua 872 hyd ei farw; mab Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig o Seisyllwg; tad Hywel Dda, a ddaeth i reoli’r rhan fwyaf o Gymru ac a barodd gofnodi cyfreithiau Cymru; cyfrifir ef yn sylfaenydd tŷ brenhinol Dinefwr; fe’i henwyd ar ôl ei hen hen daid Cadell ap Brochwel o Bowys; yn 871 neu 872 boddwyd brawd ei fam, Gwgon, brenin Seisyllwg, wrth groesi afon Llwchwr yng Ngŵyr wrth ymladd y ‘paganiaid duon’, y Llychlynwyr, a bu farw heb etifedd, a gosododd Rhodri Gadell yn frenin drwy linach ei fam; ei feibion oedd Hywel Dda, Clydog (bu farw 920), Morgan a Chadwgan; enillodd Cadell a Hywel Ddyfed yn 904–905, gyda Hywel yn frenin yno, wedi ei gryfhau gan ei briodas ag Elen, merch Llywarch ap Hyfaidd, brenin Dyfed; gadawodd Cadell ei diroedd i Hywel a Chlydog ar ei farw yn 909, ac wedi marw Clydog rheolodd Hywel y ddwy fel Deheubarth; mynychodd Morgan a Chadwgan goroni Eadred gyda Hywel ar 26 Awst 946.Seisyllwg ↗Wikipedia (Saesneg)Ceredigion ynghyd ag Ystrad Tywi, wedi’i henwi mae’n debyg ar ôl Seisyll ap Clydog; roedd Angharad chwaer Gwgon yn wraig i Rodri Mawr; yn 872 boddodd Gwgon, olaf hen linach Ceredigion, heb etifedd, a gosododd Rhodri ei fab ef ac Angharad, Cadell, yn frenin Seisyllwg; yn ddiweddarach unodd Hywel Dda Seisyllwg a Dyfed yn deyrnas newydd Deheubarth.
Yn 904 a 905 enillodd Cadell a’i fab Hywel deyrnas Dyfed yn y de-orllewin pell, a daeth Hywel yn frenin yno, a’i hawl wedi ei chryfhau gan ei briodas ag Elen, merch Llywarch ap Hyfaidd, brenin olaf hen linach Dyfed. Yn 902 ceisiodd mintai o Lychlynwyr a yrrwyd o Ddulyn dan eu harweinydd Ingimund ymsefydlu ym Môn a chawsant eu trechu, gan fab i Gadell yn ôl yr annalau Gwyddelig.FfynonellauCadell ap Rhodri ↗Wikipedia (Saesneg)Cadell ap Rhodri (854–909), brenin Seisyllwg yn ne-orllewin Cymru o tua 872 hyd ei farw; mab Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig o Seisyllwg; tad Hywel Dda, a ddaeth i reoli’r rhan fwyaf o Gymru ac a barodd gofnodi cyfreithiau Cymru; cyfrifir ef yn sylfaenydd tŷ brenhinol Dinefwr; fe’i henwyd ar ôl ei hen hen daid Cadell ap Brochwel o Bowys; yn 871 neu 872 boddwyd brawd ei fam, Gwgon, brenin Seisyllwg, wrth groesi afon Llwchwr yng Ngŵyr wrth ymladd y ‘paganiaid duon’, y Llychlynwyr, a bu farw heb etifedd, a gosododd Rhodri Gadell yn frenin drwy linach ei fam; ei feibion oedd Hywel Dda, Clydog (bu farw 920), Morgan a Chadwgan; enillodd Cadell a Hywel Ddyfed yn 904–905, gyda Hywel yn frenin yno, wedi ei gryfhau gan ei briodas ag Elen, merch Llywarch ap Hyfaidd, brenin Dyfed; gadawodd Cadell ei diroedd i Hywel a Chlydog ar ei farw yn 909, ac wedi marw Clydog rheolodd Hywel y ddwy fel Deheubarth; mynychodd Morgan a Chadwgan goroni Eadred gyda Hywel ar 26 Awst 946.Ingimundr (tenth century) ↗Wikipedia (Saesneg)Gyrrwyd y Llychlynwyr o Ddulyn yn 902; arweiniodd Ingimundr ymgais aflwyddiannus i ymsefydlu ym Môn cyn cael ei yrru oddi yno hefyd, yn y lle a eilw blwyddnodau Cymru yn Faes Osfeilion; dywed Darnau Blwyddnodau Iwerddon iddo gael ei orchfygu gan un o feibion Cadell ap Rhodri; yna ymsefydlodd ger Caer gyda chaniatâd Æthelflæd, ac yn ddiweddarach ymunodd ag ymosodiad aflwyddiannus ar Gaer.
Bu farw Cadell yn 909, ac mae’r Annales Cambriae yn cofnodi marw’r ‘Brenin Cadell fab Rhodri’. Gadawodd ei diroedd i’w feibion Hywel a Chlydog, ac wedi i Glydog farw yn 920 unodd Hywel Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth, teyrnas y de. Aeth ei feibion eraill, Morgan a Chadwgan, gyda Hywel i goroni Eadred, brenin Lloegr, yn 946.FfynonellauCadell ap Rhodri ↗Wikipedia (Saesneg)Cadell ap Rhodri (854–909), brenin Seisyllwg yn ne-orllewin Cymru o tua 872 hyd ei farw; mab Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig o Seisyllwg; tad Hywel Dda, a ddaeth i reoli’r rhan fwyaf o Gymru ac a barodd gofnodi cyfreithiau Cymru; cyfrifir ef yn sylfaenydd tŷ brenhinol Dinefwr; fe’i henwyd ar ôl ei hen hen daid Cadell ap Brochwel o Bowys; yn 871 neu 872 boddwyd brawd ei fam, Gwgon, brenin Seisyllwg, wrth groesi afon Llwchwr yng Ngŵyr wrth ymladd y ‘paganiaid duon’, y Llychlynwyr, a bu farw heb etifedd, a gosododd Rhodri Gadell yn frenin drwy linach ei fam; ei feibion oedd Hywel Dda, Clydog (bu farw 920), Morgan a Chadwgan; enillodd Cadell a Hywel Ddyfed yn 904–905, gyda Hywel yn frenin yno, wedi ei gryfhau gan ei briodas ag Elen, merch Llywarch ap Hyfaidd, brenin Dyfed; gadawodd Cadell ei diroedd i Hywel a Chlydog ar ei farw yn 909, ac wedi marw Clydog rheolodd Hywel y ddwy fel Deheubarth; mynychodd Morgan a Chadwgan goroni Eadred gyda Hywel ar 26 Awst 946.Annales Cambriae (The Annals of Wales), the Harleian text, 447–954 ↗Cyfieithiad Saesneg, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cronicl y Cymry, flwyddyn wrth flwyddyn: “Bu farw Merfyn”; “Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson”; “Gwaith Conwy. Dial Rhodri gan Dduw”; “Bu farw’r Brenin Cadell fab Rhodri”; “Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid”; “Aeth Hywel i Rufain”; “Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da”. Gall ei flynyddoedd fod flwyddyn y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.Hywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Gosodwyd ei dad Cadell yn frenin Seisyllwg gan Rodri Mawr; daeth ei briodas ag etifedd Llywarch o Ddyfed â Dyfed iddo, ac unodd Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth; yn 928 aeth i Rufain, y tywysog Cymreig cyntaf i fynd ar y daith a dod yn ôl; agos at Æthelstan o Loegr; wedi lladd Idwal Foel yn 942 rheolai Wynedd a Phowys hefyd mae’n debyg; trawyd ei unig ddarn arian gan Gillys, bathwr yng Nghaer, tua 946; bu farw yn 949 neu 950 a rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin; fe’i gelwir y Da am fod ei gyfreithiau’n gyfiawn a da.
O Gadell y daeth brenhinoedd Deheubarth, tŷ Dinefwr, a enwyd ar ôl eu castell mawr uwchben y Tywi: Hywel Dda, Maredudd ab Owain, Rhys ap Tewdwr a’r Arglwydd Rhys. Mae’r Bywgraffiadur Cymreig yn cyfrif Cadell a’i frawd Anarawd yn sylfaenwyr dau dŷ brenhinol mawr Cymru’r Oesoedd Canol, Dinefwr yn y de ac Aberffraw yn y gogledd.FfynonellauRhodri Mawr (‘the Great’) (died 877), king of Gwynedd, Powys, and Deheubarth ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Merfyn Frych a Nest, merch Cadell ap Brochwel o Bowys; dilynodd ei dad yn frenin Gwynedd yn 844; yn 855, ar farw ei ewythr Cyngen, daeth yn frenin Powys, ac yn 872, pan fu farw Gwgon, brenin Seisyllwg (Ceredigion ac Ystrad Tywi) a brawd ei wraig Angharad, daeth y deyrnas ddeheuol dan ei reolaeth; felly crëwyd am y tro cyntaf undeb llac o o leiaf dair o brif daleithiau Cymru, ac er iddo chwalu ar ei farw esgorodd ar ddyhead a liwiodd agwedd ei ddisgynyddion fel rheolwyr Deheubarth neu Wynedd hyd golli annibyniaeth Cymru; yn ei oes bygythiwyd Cymru’n ddifrifol gan y Daniaid, ac mae tystiolaeth o arweinyddiaeth feiddgar ac egnïol yn yr argyfwng; bu farw mewn brwydr yn erbyn y Saeson, gan adael chwe mab, a sefydlodd dau ohonynt linachau’r Oesoedd Canol: Anarawd o dŷ Aberffraw, a Chadell, tad Hywel Dda, o dŷ Dinefwr.Cadell ap Rhodri ↗Wikipedia (Saesneg)Cadell ap Rhodri (854–909), brenin Seisyllwg yn ne-orllewin Cymru o tua 872 hyd ei farw; mab Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig o Seisyllwg; tad Hywel Dda, a ddaeth i reoli’r rhan fwyaf o Gymru ac a barodd gofnodi cyfreithiau Cymru; cyfrifir ef yn sylfaenydd tŷ brenhinol Dinefwr; fe’i henwyd ar ôl ei hen hen daid Cadell ap Brochwel o Bowys; yn 871 neu 872 boddwyd brawd ei fam, Gwgon, brenin Seisyllwg, wrth groesi afon Llwchwr yng Ngŵyr wrth ymladd y ‘paganiaid duon’, y Llychlynwyr, a bu farw heb etifedd, a gosododd Rhodri Gadell yn frenin drwy linach ei fam; ei feibion oedd Hywel Dda, Clydog (bu farw 920), Morgan a Chadwgan; enillodd Cadell a Hywel Ddyfed yn 904–905, gyda Hywel yn frenin yno, wedi ei gryfhau gan ei briodas ag Elen, merch Llywarch ap Hyfaidd, brenin Dyfed; gadawodd Cadell ei diroedd i Hywel a Chlydog ar ei farw yn 909, ac wedi marw Clydog rheolodd Hywel y ddwy fel Deheubarth; mynychodd Morgan a Chadwgan goroni Eadred gyda Hywel ar 26 Awst 946.
Ffynonellau a darllen pellach
Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf