Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

d. 1075

Bleddyn ap Cynfyn

Brenin Gwynedd a Phowys a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda. Galwodd cronicl Cymru ef y mwynaf a’r trugarocaf o frenhinoedd, a sefydlydd tŷ brenhinol Powys.

Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 1075 (wedi’i gofnodi) Y mwynaf o frenhinoedd Oes y Brenhinoedd Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Bleddyn ap Cynfyn, o Historie of Cambria (1584)
Bleddyn ap Cynfyn, o Historie of Cambria (1584) · Llun: Wikimedia Commons · David Powel and Humphrey Llwyd, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Bleddyn ap Cynfyn: Bleddyn, mab Cynfyn

Bleddyn ap Cynfyn

  • Bleddyn ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Cynfyn enw ei dad

Roedd Bleddyn ap Cynfyn yn frenin Powys a Gwynedd o 1063 hyd 1075, y brenin grymusaf yng Nghymru pan orchfygodd y Normaniaid Loegr. Ymladdodd yn eu herbyn o’r flwyddyn gyntaf un, diwygiodd gyfreithiau Hywel Dda, ac mae Brut y Tywysogion yn ei gofio fel ‘yr hawddgaraf a’r trugarocaf o’r holl frenhinoedd’. Sefydlodd dŷ brenhinol Mathrafal, a reolodd Bowys am fwy na dau gan mlynedd.

PrydBrenin 1063 i 1075
TeyrnasoeddPowys a Gwynedd
Ei rieniCynfyn ap Gwerystan ac Angharad ferch Maredudd
Ei hanner brawdGruffudd ap Llywelyn
SefydloddDŷ Mathrafal

Mab Angharad#

Mam Bleddyn oedd Angharad, merch Maredudd ab Owain a gor-wyres Hywel Dda. Bu’n wraig gyntaf i Lywelyn ap Seisyll, a’u mab hwy oedd Gruffudd ap Llywelyn. Wedi i Lywelyn farw yn 1023 priododd Gynfyn ap Gwerystan, uchelwr o Bowys, a’u meibion hwy oedd Bleddyn a Rhiwallon, fel bod Bleddyn yn hanner brawd i’r unig frenin a reolodd Gymru gyfan erioed.

Brenin ar ôl Gruffudd#

Pan syrthiodd Gruffudd ap Llywelyn yn 1063, rhannwyd ei deyrnas. Aeth y de yn ôl at ei hen dai brenhinol, ac aeth Gwynedd a Phowys i’w hanner brodyr, Bleddyn a Rhiwallon, a’u rheolodd gyda’i gilydd. Pan orchfygodd y Normaniaid Loegr dair blynedd yn ddiweddarach, Bleddyn oedd y brenin cryfaf yng Nghymru.

Yn erbyn y Concwerwr#

Ni arhosodd Bleddyn i’r Normaniaid ddod ato ef. Yn 1067 marchogodd ef a Rhiwallon gyda’r arweinydd Seisnig Eadric Wyllt yn erbyn Gwilym Goncwerwr, ymosod ar y Normaniaid yn Henffordd ac anrheithio eu tiroedd hyd at afon Llugwy. Yn 1068 ymunasant â’r ieirll mawr Edwin o Fersia a Morcar o Northumbria yn eu gwrthryfel. Gwnaeth yr ieirll heddwch â Gwilym, ond cadwodd Bleddyn ei deyrnas. Yn 1073 ceisiodd Robert o Ruddlan ei synnu a’i ddal, a dihangodd Bleddyn.

Y deddfwr#

Roedd Bleddyn hefyd yn wneuthurwr cyfraith. Diwygiodd gyfraith Cymru, a chadwyd ei newidiadau ym Mhowys am genedlaethau ar ei ôl. Mae llyfr cyfraith Gwynedd yn cofnodi un ohonynt, ei reol newydd am faint y tyddyn, cartref y teulu, a osododd yn ôl gradd ei berchennog. Yn 1070 enillodd frwydr Mechain, lle syrthiodd ei frawd Rhiwallon, ac wedi hynny rheolodd Wynedd a Phowys ar ei ben ei hun.

Yr hawddgaraf o frenhinoedd#

Lladdwyd Bleddyn yn 1075 yn y de, wedi ei fradychu, medd y cronicl, ‘drwy dwyll penaethiaid drwg eu bwriad’. Rhoddodd Brut y Tywysogion iddo un o’r ffarweliau gorau yn ei holl dudalennau: roedd yn ‘hawddgaraf a thrugarocaf o’r holl frenhinoedd’, ‘yn foneddigaidd wrth ei geraint, yn hael i’r tlodion, yn drugarog wrth bererinion ac amddifaid a gweddwon ac yn amddiffynnwr y gweiniaid’, ‘yn hael i bawb, yn ofnadwy mewn rhyfel, ond yn annwyl mewn heddwch’. Parhaodd ei feibion Cadwgan, Iorwerth, Maredudd a’r lleill â’r frwydr yn erbyn y Normaniaid, a rheolodd ei linach, tŷ Mathrafal, Bowys hyd ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg.

Ar y llinell amser

  1. Bleddyn ap Cynfyn (wedi’i gofnodi)

    Mae Bleddyn ap Cynfyn yn rheoli Gwynedd a Phowys. Fe’i cofir fel brenin tirion a thrugarog a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda.

    Bleddyn ap Cynfyn

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf