Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
c. 1212–1246
Mab Llywelyn Fawr a Siwan, a’r rheolwr cyntaf i wneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, yn 1244.
Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Dafydd ap Llywelyn: Dafydd, mab Llywelyn (Llywelyn Fawr)
Dafydd ap Llywelyn
Roedd Dafydd ap Llywelyn, mab Llywelyn Fawr a Siwan, yn ŵyr i’r Brenin John ac yn nai i’r Brenin Harri III, ac ef oedd y rheolwr cyntaf yng Nghymru i wneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo. Dim ond am chwe blynedd y rheolodd, o 1240 hyd 1246, ond yn yr amser hwnnw casglodd y Cymry y tu ôl iddo, trodd at y Pab am help yn erbyn Lloegr, ac ymladdodd Harri III i stop ar lan Conwy. Galwodd Brut y Tywysogion ef yn darian Cymru.
| Ganwyd | tua 1212 |
|---|---|
| Tad | Llywelyn Fawr |
| Mam | Siwan, merch y Brenin John |
| Gwraig | Isabella de Braose |
| Tywysog | 1240–1246; Tywysog Cymru o 1244 |
| Bu farw | 25 Chwefror 1246, yn Abergwyngregyn |
| Claddwyd | Abaty Aberconwy, wrth ochr ei dad |
Ganed Dafydd tua 1212, yn fab i Lywelyn Fawr a’i wraig Siwan. Dewisodd Llywelyn ef yn etifedd iddo a gweithio am ugain mlynedd i sicrhau hynny. Yn 1220 cydnabu Harri III Dafydd yn etifedd ei dad, cyhoeddodd y Pab Honorius III fod Siwan yn gyfreithlon, ac ar 19 Hydref 1238 ymgasglodd tywysogion Cymru yn Ystrad Fflur a thyngu ffyddlondeb iddo.FfynonellauLlywelyn ab Iorwerth (d. 1240) ↗J. E. Lloyd, Dictionary of National Biography, cyf. 34, 1893; Wikisource (Saesneg)Yr heddwch â’r Brenin John ar 11 Gorffennaf 1201; cynulliad y tywysogion yn Ystrad Fflur ar 19 Hydref 1238 i dyngu ffyddlondeb i Ddafydd; ei farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240; a’r croniclydd: “Nid wyf deilwng i adrodd gweithredoedd mawr yr ail Achil hwn.”Dafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Cydnabuwyd yn etifedd gan Harri III yn 1220; Cytundeb Gwerneigron, 1241; marw Gruffudd yn y Tŵr, Mawrth 1244; negeswyr at Louis IX a thrafodaethau â’r Pab Innocent IV; yr Wyddgrug yn ôl erbyn Mawrth 1245; Harri yn Negannwy; bu farw yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246; galwodd y Brut ef yn “darian Cymru”.
Pan fu farw Llywelyn yn 1240, aeth Dafydd i gyfarfod â’i ewythr Harri III yng Nghaerloyw, lle’i hurddwyd yn farchog. Roedd Harri am dorri’r grym a adeiladodd ei dad, ac yn 1241 gorymdeithiodd i Wynedd a gorfodi Dafydd i ildio’r tiroedd y tu hwnt i Gonwy a throsglwyddo ei hanner brawd Gruffudd. Ar 1 Mawrth 1244 bu farw Gruffudd wrth geisio dianc o Dŵr Llundain.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Cydnabuwyd yn etifedd gan Harri III yn 1220; Cytundeb Gwerneigron, 1241; marw Gruffudd yn y Tŵr, Mawrth 1244; negeswyr at Louis IX a thrafodaethau â’r Pab Innocent IV; yr Wyddgrug yn ôl erbyn Mawrth 1245; Harri yn Negannwy; bu farw yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246; galwodd y Brut ef yn “darian Cymru”.
Cododd Dafydd. Daeth rheolwyr Cymru drosodd ato, a dechreuodd alw ei hun yn Dywysog Cymru, y rheolwr cyntaf yng Nghymru i’w wneud yn deitl ffurfiol. Anfonodd negeswyr at y Brenin Louis IX o Ffrainc ac at y Pab Innocent IV, a chynigiodd ddal Cymru oddi wrth y Pab ei hun, fel na allai’r un brenin Lloegr ei hawlio. Am gyfnod gwrandawodd y Pab.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Cydnabuwyd yn etifedd gan Harri III yn 1220; Cytundeb Gwerneigron, 1241; marw Gruffudd yn y Tŵr, Mawrth 1244; negeswyr at Louis IX a thrafodaethau â’r Pab Innocent IV; yr Wyddgrug yn ôl erbyn Mawrth 1245; Harri yn Negannwy; bu farw yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246; galwodd y Brut ef yn “darian Cymru”.
Erbyn gwanwyn 1245 roedd Dafydd wedi cymryd yr Wyddgrug yn ôl. Ym mis Awst daeth Harri III â byddin fawr at afon Conwy a dechrau codi castell yn Negannwy. Torrodd y Cymry ei gyflenwadau ac aflonyddu ar ei wersyll, ac ysgrifennodd milwr o Sais adref fod y fyddin yn gorwedd yn ei phebyll yn gwylio, yn ymprydio, yn gweddïo ac yn rhewi. Yn yr hydref aeth Harri adref heb drechu Dafydd.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Cydnabuwyd yn etifedd gan Harri III yn 1220; Cytundeb Gwerneigron, 1241; marw Gruffudd yn y Tŵr, Mawrth 1244; negeswyr at Louis IX a thrafodaethau â’r Pab Innocent IV; yr Wyddgrug yn ôl erbyn Mawrth 1245; Harri yn Negannwy; bu farw yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246; galwodd y Brut ef yn “darian Cymru”.
Ar 25 Chwefror 1246 bu farw Dafydd yn ddisymwth yn llys brenhinol Abergwyngregyn, tua thair ar ddeg ar hugain oed, a’i gladdu wrth ochr ei dad yn Aberconwy. Canodd y bardd Dafydd Benfras ei farwnad, a galwodd Brut y Tywysogion ef yn darian Cymru. Cymerodd ei neiaint Llywelyn ac Owain y frwydr i fyny, a byddai Llywelyn ap Gruffudd yn dwyn y teitl Tywysog Cymru i’w uchafbwynt.FfynonellauDafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Cydnabuwyd yn etifedd gan Harri III yn 1220; Cytundeb Gwerneigron, 1241; marw Gruffudd yn y Tŵr, Mawrth 1244; negeswyr at Louis IX a thrafodaethau â’r Pab Innocent IV; yr Wyddgrug yn ôl erbyn Mawrth 1245; Harri yn Negannwy; bu farw yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246; galwodd y Brut ef yn “darian Cymru”.Brut y Tywysogyon or The Chronicle of the Princes, Peniarth MS. 20 versioncyfieithiad Thomas Jones, Gwasg Prifysgol Cymru, 1952 (Saesneg)Cronicl y tywysogion, a gadwyd gan fynachod Cymru hyd 1282. Mae’n cofnodi gweithredoedd pob brenin a thywysog flwyddyn wrth flwyddyn, a sut y bu farw pob un.
Tarian Cymru.
Brut y Tywysogion, 1246
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Llinach frenhinol Aberffraw, o Faelgwn hyd at dywysogion olaf Cymru.
1/11Maelgwn Gwynedd d. c. 547CC
2/11Cadwallon ap Cadfan d. 634MF
3/11Merfyn Frych d. 844RM
4/11Rhodri Mawr d. 878GC
5/11Gruffudd ap Cynan c. 1055–1137OG
6/11Owain Gwynedd c. 1100–1170LF
7/11Llywelyn Fawr c. 1173–1240DL
8/11Dafydd ap Llywelyn c. 1212–1246LG
9/11Llywelyn ap Gruffudd c. 1223–1282DG
10/11Dafydd ap Gruffudd c. 1238–1283GL
11/11Gwenllian ferch Llywelyn 1282–1337Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf