Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

d. 1093

Rhys ap Tewdwr

Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.

Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 1093 (wedi’i gofnodi) Brenin y Deheubarth Oes y Brenhinoedd Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Dinefwr, llys brenhinol Deheubarth, teyrnas Rhys ap Tewdwr
Dinefwr, llys brenhinol Deheubarth, teyrnas Rhys ap Tewdwr · Llun: Wikimedia Commons · Andrew Bone, CC BY 2.0

Ystyr yr enw

Rhys ap Tewdwr: Rhys, mab Tewdwr

Rhys ap Tewdwr

  • Rhys ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Tewdwr enw ei dad

Roedd Rhys ap Tewdwr yn frenin Deheubarth o 1078 hyd 1093, brenin olaf y de cyn i’r Normaniaid ei goresgyn. Gyda Gruffudd ap Cynan enillodd fuddugoliaeth fawr Mynydd Carn yn 1081, cadwodd ei deyrnas yn rhydd drwy holl deyrnasiad Gwilym Goncwerwr, a phan syrthiodd yn ymladd y Normaniaid ym Mrycheiniog galarodd y cronicl mai ‘gydag ef y syrthiodd teyrnas y Brytaniaid’. Drwy ei fab Gruffudd roedd yn gyndad i’r Arglwydd Rhys ac i’r Tuduriaid.

PrydBrenin 1078 i 1093
TeyrnasDeheubarth
LlinachTŷ Dinefwr, o Hywel Dda
Ei blantGruffudd, Nest, Gwenllian ac eraill
BuddugoliaethMynydd Carn, 1081

O dŷ Dinefwr#

Ganed Rhys yn yr hyn sydd heddiw’n Sir Gaerfyrddin, o dŷ brenhinol Dinefwr. Roedd yn ŵyr i Gadell ab Einion, a thrwy Owain, tad Einion, disgynnai o Hywel Dda ac o Rodri Mawr. Yn 1078 ymgymerodd â brenhiniaeth Deheubarth wedi marw ei gyfyrder, Rhys ab Owain.

Y cytundeb yn Nhyddewi#

Yn 1081 gyrrwyd Rhys allan gan ei elynion a llochesodd yn eglwys Dewi Sant. Yno glaniodd tywysog ifanc o Iwerddon gyda llynges o Ddaniaid a Gwyddelod: Gruffudd ap Cynan, a oedd wedi dod i adennill Gwynedd. Cyfarfu â Rhys ap Tewdwr yn eglwys Tyddewi, a gwnaeth y ddau gytundeb a gorymdeithio tua’r gogledd gyda’i gilydd.

Mynydd Carn#

Tua diwrnod o daith i’r gogledd o Dyddewi cyfarfuant â byddinoedd eu gelynion, Caradog ap Gruffudd o Went, Trahaearn ap Caradog o Wynedd a Meilyr ap Rhiwallon, a’u trechu; syrthiodd y tri. Cafodd brwydr Mynydd Carn, a adroddir yn Hanes Gruffudd ap Cynan, effaith sylfaenol ar hanes Cymru: rhoddodd Wynedd yn ôl i linach Rhodri a gwnaeth Rhys yn feistr ar y de.

Rhys a’r Concwerwr#

Yr un flwyddyn daeth Gwilym Goncwerwr ei hun i Dyddewi, fel pererin, ond gyda sioe fawr o rym, gan farchogaeth ar draws de Cymru. Cyfarfu Rhys ag ef a gwneud heddwch ag ef, gan dalu deugain punt y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas. Bargen ddoeth ydoedd: tra bu Gwilym fyw, ni allai’r un arglwydd Normanaidd gyffwrdd â Deheubarth. Pan yrrwyd Rhys allan yn 1088, daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon ac ennill ei deyrnas eto.

Cwymp teyrnas y Brytaniaid#

Wedi marw Gwilym gwthiodd yr arglwyddi Normanaidd i mewn i Gymru o bob cyfeiriad, ac arweiniodd Bernard de Neufmarché oresgyniad Brycheiniog. Tua’r Pasg 1093 aeth Rhys i’w cyfarfod, a syrthiodd ger Aberhonddu. Mae Brut y Tywysogion yn cofnodi iddo gael ei ladd ‘gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog’, ac yn ychwanegu: ‘a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brytaniaid’. Dywed traddodiad fod Penrhys yn y Rhondda, Pen Rhys, yn cymryd ei enw ohono.

Cyndad y Tuduriaid#

Collwyd teyrnas Rhys, ond nid ei linach. Daeth ei fab Gruffudd ap Rhys yn ôl i ddal rhan o Ddeheubarth a phriodi Gwenllian, merch ryfelgar Gruffudd ap Cynan, a’u mab hwy oedd yr Arglwydd Rhys, a enillodd y de yn ôl oddi ar y Normaniaid. Drwy Ruffudd, roedd Rhys ap Tewdwr yn gyndad i dŷ Tudur, a ddaeth i’r orsedd ym Mosworth bedwar can mlynedd wedi ei farw. Roedd ei ferch Nest yn enwog fel gwraig decaf Cymru, Helen Cymru.

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Brwydr Mynydd Carn (wedi’i gofnodi)

    Mae Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn adennill eu teyrnasoedd, Gwynedd a Deheubarth.

    Brwydr Mynydd Carn
  2. Gwilym yn Nhyddewi (wedi’i gofnodi)

    Daw Gwilym Goncwerwr i Dyddewi yn bererin, ac mae’n cwrdd â Rhys ap Tewdwr, y mae’n ei gydnabod yn frenin Deheubarth.

    Gwilym yn Nhyddewi
  3. Buddugoliaeth Llandudoch (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhys ap Tewdwr yn trechu ei wrthwynebwyr yn Llandudoch ac yn cadw Deheubarth ynghyd.

    Buddugoliaeth Llandudoch
  4. Cwymp Rhys ap Tewdwr (wedi’i gofnodi)

    Lleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.

    Cwymp Rhys ap Tewdwr
  5. Gruffudd ap Rhys yn dod adref

    Mae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.

    Gruffudd ap Rhys yn dod adref

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf