Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
d. 1093
Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Rhys ap Tewdwr: Rhys, mab Tewdwr
Rhys ap Tewdwr
Roedd Rhys ap Tewdwr yn frenin Deheubarth o 1078 hyd 1093, brenin olaf y de cyn i’r Normaniaid ei goresgyn. Gyda Gruffudd ap Cynan enillodd fuddugoliaeth fawr Mynydd Carn yn 1081, cadwodd ei deyrnas yn rhydd drwy holl deyrnasiad Gwilym Goncwerwr, a phan syrthiodd yn ymladd y Normaniaid ym Mrycheiniog galarodd y cronicl mai ‘gydag ef y syrthiodd teyrnas y Brytaniaid’. Drwy ei fab Gruffudd roedd yn gyndad i’r Arglwydd Rhys ac i’r Tuduriaid.FfynonellauRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys ap Tewdwr (tua 1040–1093), brenin Deheubarth o dŷ Dinefwr, yn disgyn o Rodri Mawr; ganed ef yn yr hyn sydd heddiw’n Sir Gaerfyrddin; ŵyr Cadell ab Einion ab Owain ap Hywel Dda; hawliodd Ddeheubarth wedi marw ei gyfyrder Rhys ab Owain yn 1078; ei wraig olaf oedd Gwladys ferch Rhiwallon o dŷ Mathrafal; ymhlith ei blant roedd Goronwy, Hywel, Owain, Gruffudd, Gwenllian, Nest, Efa ac Ardden; yn 1081, wedi ei yrru i noddfa yn Nhyddewi, gwnaeth gynghrair â Gruffudd ap Cynan ac ym Mynydd Carn trechasant Garadog ap Gruffudd, Trahaearn ap Caradog a Meilyr ap Rhiwallon; yr un flwyddyn daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi, ar bererindod yn ôl yr hanes, a chadarnhawyd Rhys yn Neheubarth, gan dalu £40 y flwyddyn i Wilym, a gadwodd berthynas dda hyd farw Gwilym; yn 1088 gorfodwyd ef i ffoi i Iwerddon ond daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon ac ennill; yn 1093 mae’r Brutiau’n cofnodi iddo gael ei ladd ‘gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog’, ac ychwanega Brut y Tywysogion ‘a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brytaniaid’; dywedir bod Penrhys yn y Rhondda, y lle a’r fynachlog, wedi eu henwi ar ei ôl, Pen Rhys ap Tewdwr; daliodd ei fab Gruffudd ran o’r deyrnas yn ddiweddarach; drwy Ruffudd roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid.Rhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.
| Pryd | Brenin 1078 i 1093 |
|---|---|
| Teyrnas | Deheubarth |
| Llinach | Tŷ Dinefwr, o Hywel Dda |
| Ei blant | Gruffudd, Nest, Gwenllian ac eraill |
| Buddugoliaeth | Mynydd Carn, 1081 |
Ganed Rhys yn yr hyn sydd heddiw’n Sir Gaerfyrddin, o dŷ brenhinol Dinefwr. Roedd yn ŵyr i Gadell ab Einion, a thrwy Owain, tad Einion, disgynnai o Hywel Dda ac o Rodri Mawr. Yn 1078 ymgymerodd â brenhiniaeth Deheubarth wedi marw ei gyfyrder, Rhys ab Owain.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys ap Tewdwr (tua 1040–1093), brenin Deheubarth o dŷ Dinefwr, yn disgyn o Rodri Mawr; ganed ef yn yr hyn sydd heddiw’n Sir Gaerfyrddin; ŵyr Cadell ab Einion ab Owain ap Hywel Dda; hawliodd Ddeheubarth wedi marw ei gyfyrder Rhys ab Owain yn 1078; ei wraig olaf oedd Gwladys ferch Rhiwallon o dŷ Mathrafal; ymhlith ei blant roedd Goronwy, Hywel, Owain, Gruffudd, Gwenllian, Nest, Efa ac Ardden; yn 1081, wedi ei yrru i noddfa yn Nhyddewi, gwnaeth gynghrair â Gruffudd ap Cynan ac ym Mynydd Carn trechasant Garadog ap Gruffudd, Trahaearn ap Caradog a Meilyr ap Rhiwallon; yr un flwyddyn daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi, ar bererindod yn ôl yr hanes, a chadarnhawyd Rhys yn Neheubarth, gan dalu £40 y flwyddyn i Wilym, a gadwodd berthynas dda hyd farw Gwilym; yn 1088 gorfodwyd ef i ffoi i Iwerddon ond daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon ac ennill; yn 1093 mae’r Brutiau’n cofnodi iddo gael ei ladd ‘gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog’, ac ychwanega Brut y Tywysogion ‘a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brytaniaid’; dywedir bod Penrhys yn y Rhondda, y lle a’r fynachlog, wedi eu henwi ar ei ôl, Pen Rhys ap Tewdwr; daliodd ei fab Gruffudd ran o’r deyrnas yn ddiweddarach; drwy Ruffudd roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid.
Yn 1081 gyrrwyd Rhys allan gan ei elynion a llochesodd yn eglwys Dewi Sant. Yno glaniodd tywysog ifanc o Iwerddon gyda llynges o Ddaniaid a Gwyddelod: Gruffudd ap Cynan, a oedd wedi dod i adennill Gwynedd. Cyfarfu â Rhys ap Tewdwr yn eglwys Tyddewi, a gwnaeth y ddau gytundeb a gorymdeithio tua’r gogledd gyda’i gilydd.FfynonellauBattle of Mynydd Carn ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 1081, yn rhan o’r ymrafael am Wynedd a Deheubarth; hwyliodd Gruffudd ap Cynan o Waterford gyda milwyr o Ddaniaid a Gwyddyl a glanio ger Tyddewi, lle cyfarfu â Rhys ap Tewdwr yn eglwys Dewi; gwnaeth Gruffudd a Rhys gytundeb; bu’r frwydr tua diwrnod o daith i’r gogledd o Dyddewi, a lladdwyd Trahaearn ap Caradog, Caradog ap Gruffudd a Meilyr ap Rhiwallon; cafodd effaith fawr ar hanes Cymru; fe’i hadroddir yn Hanes Gruffudd ap Cynan.Rhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys ap Tewdwr (tua 1040–1093), brenin Deheubarth o dŷ Dinefwr, yn disgyn o Rodri Mawr; ganed ef yn yr hyn sydd heddiw’n Sir Gaerfyrddin; ŵyr Cadell ab Einion ab Owain ap Hywel Dda; hawliodd Ddeheubarth wedi marw ei gyfyrder Rhys ab Owain yn 1078; ei wraig olaf oedd Gwladys ferch Rhiwallon o dŷ Mathrafal; ymhlith ei blant roedd Goronwy, Hywel, Owain, Gruffudd, Gwenllian, Nest, Efa ac Ardden; yn 1081, wedi ei yrru i noddfa yn Nhyddewi, gwnaeth gynghrair â Gruffudd ap Cynan ac ym Mynydd Carn trechasant Garadog ap Gruffudd, Trahaearn ap Caradog a Meilyr ap Rhiwallon; yr un flwyddyn daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi, ar bererindod yn ôl yr hanes, a chadarnhawyd Rhys yn Neheubarth, gan dalu £40 y flwyddyn i Wilym, a gadwodd berthynas dda hyd farw Gwilym; yn 1088 gorfodwyd ef i ffoi i Iwerddon ond daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon ac ennill; yn 1093 mae’r Brutiau’n cofnodi iddo gael ei ladd ‘gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog’, ac ychwanega Brut y Tywysogion ‘a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brytaniaid’; dywedir bod Penrhys yn y Rhondda, y lle a’r fynachlog, wedi eu henwi ar ei ôl, Pen Rhys ap Tewdwr; daliodd ei fab Gruffudd ran o’r deyrnas yn ddiweddarach; drwy Ruffudd roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid.
Tua diwrnod o daith i’r gogledd o Dyddewi cyfarfuant â byddinoedd eu gelynion, Caradog ap Gruffudd o Went, Trahaearn ap Caradog o Wynedd a Meilyr ap Rhiwallon, a’u trechu; syrthiodd y tri. Cafodd brwydr Mynydd Carn, a adroddir yn Hanes Gruffudd ap Cynan, effaith sylfaenol ar hanes Cymru: rhoddodd Wynedd yn ôl i linach Rhodri a gwnaeth Rhys yn feistr ar y de.FfynonellauBattle of Mynydd Carn ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 1081, yn rhan o’r ymrafael am Wynedd a Deheubarth; hwyliodd Gruffudd ap Cynan o Waterford gyda milwyr o Ddaniaid a Gwyddyl a glanio ger Tyddewi, lle cyfarfu â Rhys ap Tewdwr yn eglwys Dewi; gwnaeth Gruffudd a Rhys gytundeb; bu’r frwydr tua diwrnod o daith i’r gogledd o Dyddewi, a lladdwyd Trahaearn ap Caradog, Caradog ap Gruffudd a Meilyr ap Rhiwallon; cafodd effaith fawr ar hanes Cymru; fe’i hadroddir yn Hanes Gruffudd ap Cynan.Rhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys ap Tewdwr (tua 1040–1093), brenin Deheubarth o dŷ Dinefwr, yn disgyn o Rodri Mawr; ganed ef yn yr hyn sydd heddiw’n Sir Gaerfyrddin; ŵyr Cadell ab Einion ab Owain ap Hywel Dda; hawliodd Ddeheubarth wedi marw ei gyfyrder Rhys ab Owain yn 1078; ei wraig olaf oedd Gwladys ferch Rhiwallon o dŷ Mathrafal; ymhlith ei blant roedd Goronwy, Hywel, Owain, Gruffudd, Gwenllian, Nest, Efa ac Ardden; yn 1081, wedi ei yrru i noddfa yn Nhyddewi, gwnaeth gynghrair â Gruffudd ap Cynan ac ym Mynydd Carn trechasant Garadog ap Gruffudd, Trahaearn ap Caradog a Meilyr ap Rhiwallon; yr un flwyddyn daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi, ar bererindod yn ôl yr hanes, a chadarnhawyd Rhys yn Neheubarth, gan dalu £40 y flwyddyn i Wilym, a gadwodd berthynas dda hyd farw Gwilym; yn 1088 gorfodwyd ef i ffoi i Iwerddon ond daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon ac ennill; yn 1093 mae’r Brutiau’n cofnodi iddo gael ei ladd ‘gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog’, ac ychwanega Brut y Tywysogion ‘a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brytaniaid’; dywedir bod Penrhys yn y Rhondda, y lle a’r fynachlog, wedi eu henwi ar ei ôl, Pen Rhys ap Tewdwr; daliodd ei fab Gruffudd ran o’r deyrnas yn ddiweddarach; drwy Ruffudd roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid.
Yr un flwyddyn daeth Gwilym Goncwerwr ei hun i Dyddewi, fel pererin, ond gyda sioe fawr o rym, gan farchogaeth ar draws de Cymru. Cyfarfu Rhys ag ef a gwneud heddwch ag ef, gan dalu deugain punt y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas. Bargen ddoeth ydoedd: tra bu Gwilym fyw, ni allai’r un arglwydd Normanaidd gyffwrdd â Deheubarth. Pan yrrwyd Rhys allan yn 1088, daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon ac ennill ei deyrnas eto.FfynonellauRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys ap Tewdwr (tua 1040–1093), brenin Deheubarth o dŷ Dinefwr, yn disgyn o Rodri Mawr; ganed ef yn yr hyn sydd heddiw’n Sir Gaerfyrddin; ŵyr Cadell ab Einion ab Owain ap Hywel Dda; hawliodd Ddeheubarth wedi marw ei gyfyrder Rhys ab Owain yn 1078; ei wraig olaf oedd Gwladys ferch Rhiwallon o dŷ Mathrafal; ymhlith ei blant roedd Goronwy, Hywel, Owain, Gruffudd, Gwenllian, Nest, Efa ac Ardden; yn 1081, wedi ei yrru i noddfa yn Nhyddewi, gwnaeth gynghrair â Gruffudd ap Cynan ac ym Mynydd Carn trechasant Garadog ap Gruffudd, Trahaearn ap Caradog a Meilyr ap Rhiwallon; yr un flwyddyn daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi, ar bererindod yn ôl yr hanes, a chadarnhawyd Rhys yn Neheubarth, gan dalu £40 y flwyddyn i Wilym, a gadwodd berthynas dda hyd farw Gwilym; yn 1088 gorfodwyd ef i ffoi i Iwerddon ond daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon ac ennill; yn 1093 mae’r Brutiau’n cofnodi iddo gael ei ladd ‘gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog’, ac ychwanega Brut y Tywysogion ‘a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brytaniaid’; dywedir bod Penrhys yn y Rhondda, y lle a’r fynachlog, wedi eu henwi ar ei ôl, Pen Rhys ap Tewdwr; daliodd ei fab Gruffudd ran o’r deyrnas yn ddiweddarach; drwy Ruffudd roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid.Rhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.
Wedi marw Gwilym gwthiodd yr arglwyddi Normanaidd i mewn i Gymru o bob cyfeiriad, ac arweiniodd Bernard de Neufmarché oresgyniad Brycheiniog. Tua’r Pasg 1093 aeth Rhys i’w cyfarfod, a syrthiodd ger Aberhonddu. Mae Brut y Tywysogion yn cofnodi iddo gael ei ladd ‘gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog’, ac yn ychwanegu: ‘a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brytaniaid’. Dywed traddodiad fod Penrhys yn y Rhondda, Pen Rhys, yn cymryd ei enw ohono.FfynonellauRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.Rhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys ap Tewdwr (tua 1040–1093), brenin Deheubarth o dŷ Dinefwr, yn disgyn o Rodri Mawr; ganed ef yn yr hyn sydd heddiw’n Sir Gaerfyrddin; ŵyr Cadell ab Einion ab Owain ap Hywel Dda; hawliodd Ddeheubarth wedi marw ei gyfyrder Rhys ab Owain yn 1078; ei wraig olaf oedd Gwladys ferch Rhiwallon o dŷ Mathrafal; ymhlith ei blant roedd Goronwy, Hywel, Owain, Gruffudd, Gwenllian, Nest, Efa ac Ardden; yn 1081, wedi ei yrru i noddfa yn Nhyddewi, gwnaeth gynghrair â Gruffudd ap Cynan ac ym Mynydd Carn trechasant Garadog ap Gruffudd, Trahaearn ap Caradog a Meilyr ap Rhiwallon; yr un flwyddyn daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi, ar bererindod yn ôl yr hanes, a chadarnhawyd Rhys yn Neheubarth, gan dalu £40 y flwyddyn i Wilym, a gadwodd berthynas dda hyd farw Gwilym; yn 1088 gorfodwyd ef i ffoi i Iwerddon ond daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon ac ennill; yn 1093 mae’r Brutiau’n cofnodi iddo gael ei ladd ‘gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog’, ac ychwanega Brut y Tywysogion ‘a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brytaniaid’; dywedir bod Penrhys yn y Rhondda, y lle a’r fynachlog, wedi eu henwi ar ei ôl, Pen Rhys ap Tewdwr; daliodd ei fab Gruffudd ran o’r deyrnas yn ddiweddarach; drwy Ruffudd roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid.
Collwyd teyrnas Rhys, ond nid ei linach. Daeth ei fab Gruffudd ap Rhys yn ôl i ddal rhan o Ddeheubarth a phriodi Gwenllian, merch ryfelgar Gruffudd ap Cynan, a’u mab hwy oedd yr Arglwydd Rhys, a enillodd y de yn ôl oddi ar y Normaniaid. Drwy Ruffudd, roedd Rhys ap Tewdwr yn gyndad i dŷ Tudur, a ddaeth i’r orsedd ym Mosworth bedwar can mlynedd wedi ei farw. Roedd ei ferch Nest yn enwog fel gwraig decaf Cymru, Helen Cymru.FfynonellauRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys ap Tewdwr (tua 1040–1093), brenin Deheubarth o dŷ Dinefwr, yn disgyn o Rodri Mawr; ganed ef yn yr hyn sydd heddiw’n Sir Gaerfyrddin; ŵyr Cadell ab Einion ab Owain ap Hywel Dda; hawliodd Ddeheubarth wedi marw ei gyfyrder Rhys ab Owain yn 1078; ei wraig olaf oedd Gwladys ferch Rhiwallon o dŷ Mathrafal; ymhlith ei blant roedd Goronwy, Hywel, Owain, Gruffudd, Gwenllian, Nest, Efa ac Ardden; yn 1081, wedi ei yrru i noddfa yn Nhyddewi, gwnaeth gynghrair â Gruffudd ap Cynan ac ym Mynydd Carn trechasant Garadog ap Gruffudd, Trahaearn ap Caradog a Meilyr ap Rhiwallon; yr un flwyddyn daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi, ar bererindod yn ôl yr hanes, a chadarnhawyd Rhys yn Neheubarth, gan dalu £40 y flwyddyn i Wilym, a gadwodd berthynas dda hyd farw Gwilym; yn 1088 gorfodwyd ef i ffoi i Iwerddon ond daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon ac ennill; yn 1093 mae’r Brutiau’n cofnodi iddo gael ei ladd ‘gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog’, ac ychwanega Brut y Tywysogion ‘a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brytaniaid’; dywedir bod Penrhys yn y Rhondda, y lle a’r fynachlog, wedi eu henwi ar ei ôl, Pen Rhys ap Tewdwr; daliodd ei fab Gruffudd ran o’r deyrnas yn ddiweddarach; drwy Ruffudd roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid.Rhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.Rhys ap Tewdwr ↗Wicipedia CymraegRhys ap Tewdwr (cyn 1065 – Pasg 1093), brenin Deheubarth o deulu Dinefwr, yn disgyn o Rodri Mawr; ganed ef yn yr hyn sydd heddiw’n Sir Gaerfyrddin, a bu farw ym Mrwydr Aberhonddu yn Ebrill 1093, yn wythnos y Pasg yn ôl y Bywgraffiadur; yn 1081 cyfarfu â Gruffudd ap Cynan yn Nhyddewi ac ym Mynydd Carn trechasant Garadog ap Gruffudd, Trahaearn ap Caradog a Meilyr ap Rhiwallon; gwrthsafodd bwysau cynyddol y Normaniaid hyd 1093; roedd ei ferch Nest yn enwog am ei phrydferthwch a gelwir hi weithiau yn ‘Helen Cymru’.
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Erthygl · 13 munYn amddifad yn fachgen, enillodd Rhys ap Gruffudd deyrnas gyfan Deheubarth yn ôl oddi ar y Normaniaid, safodd gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II, rheolodd dde Cymru am ddeugain mlynedd, ac adeg y Nadolig 1176 cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf yn ei gastell yn Aberteifi.
Erthygl · 12 munBu merch brenin olaf Deheubarth fyw drwy goncwest Normanaidd y de, achubodd fywyd ei gŵr ar noson o dân yng Nghenarth Bychan, a daeth yn fam i deulu a enillodd Iwerddon ac a roddodd Gerallt Gymro i Gymru.
Mae Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn adennill eu teyrnasoedd, Gwynedd a Deheubarth.
Brwydr Mynydd CarnDaw Gwilym Goncwerwr i Dyddewi yn bererin, ac mae’n cwrdd â Rhys ap Tewdwr, y mae’n ei gydnabod yn frenin Deheubarth.
Gwilym yn NhyddewiMae Rhys ap Tewdwr yn trechu ei wrthwynebwyr yn Llandudoch ac yn cadw Deheubarth ynghyd.
Buddugoliaeth LlandudochLleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.
Cwymp Rhys ap TewdwrMae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.
Gruffudd ap Rhys yn dod adrefMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Rheolwyr Deheubarth, teyrnas fawr y de-orllewin.
Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf