Rhys ap Tewdwr
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap Tewdwr
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
1093
Lleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.
Llun: Castell Aberhonddu, a godwyd gan y Normaniaid a gymerodd Frycheiniog. · Philip Pankhurst, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, yn ymladd yn erbyn y Normaniaid a ymsefydlodd ym Mrycheiniog. Gwthiodd arglwyddi Normanaidd ymlaen i dde Cymru.FfynonellauRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.Brut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.
| Pryd | 1093; mae’r Brut yn rhoi 1091 |
|---|---|
| Ble | Brycheiniog |
| Yn erbyn | Y Normaniaid, dan Bernard de Neufmarché yn y goncwest ar Aberhonddu |
Y Brut: lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. Ychwanega testun arall o’r Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.Rhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.

Caniatawyd i’w fab hynaf, Gruffudd ap Rhys, gadw rhan fach o’i diroedd. Ei ferch oedd Nest.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.
Cyn hir roedd cestyll Normanaidd ar draws Ceredigion a Dyfed, a chyn hir roedd y Cymry yn eu chwalu.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.
Ganed Bernard tua 1050 yn Le-Neuf-Marché-en-Lions ar ffin Normandi, a rhoddodd Wiliam II diroedd iddo yn Swydd Henffordd. Erbyn hydref 1088 roedd wedi cipio’r Clas-ar-Wy. Cipiodd Dalgarth, cododd gastell ym Mronllys, ac erbyn 1091 roedd wedi cyrraedd dyffryn Wysg.FfynhonnellBernard de Neufmarché ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1050 yn Le-Neuf-Marché-en-Lions ar ffin Normandi; fe’i gwobrwywyd gan Wiliam II â thiroedd yn Swydd Henffordd; erbyn hydref 1088 roedd wedi cipio’r Clas-ar-Wy; daliai Gastell Dinas, cipiodd Dalgarth yn gynnar a chododd gastell ym Mronllys, ac erbyn 1091 roedd wedi cyrraedd dyffryn Wysg; roedd ei luoedd yn codi castell yn Aberhonddu, lle mae Wysg yn cwrdd â Honddu, pan ymladdwyd brwydr 1093 lle lladdwyd Rhys ap Tewdwr; dywed y Brutiau i Rys gael ei ladd gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog; sefydlwyd Priordy Aberhonddu yn ddiweddarach ar safle’r frwydr, efallai lle syrthiodd Rhys; yn 1095 adenillodd gwrthryfel Cymreig lawer o’r dalaith a dim ond eu cadarnleoedd a ddaliai’r Normaniaid; ei wraig oedd Agnes, neu Nest, merch Osbern fitzRichard a Nest, merch Gruffudd ap Llywelyn; bu farw tua 1125 a’i gladdu yn Abaty Caerloyw. Roedd ei wraig Agnes, a elwid hefyd yn Nest, yn wyres i Ruffudd ap Llywelyn.FfynonellauBernard de Neufmarché ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1050 yn Le-Neuf-Marché-en-Lions ar ffin Normandi; fe’i gwobrwywyd gan Wiliam II â thiroedd yn Swydd Henffordd; erbyn hydref 1088 roedd wedi cipio’r Clas-ar-Wy; daliai Gastell Dinas, cipiodd Dalgarth yn gynnar a chododd gastell ym Mronllys, ac erbyn 1091 roedd wedi cyrraedd dyffryn Wysg; roedd ei luoedd yn codi castell yn Aberhonddu, lle mae Wysg yn cwrdd â Honddu, pan ymladdwyd brwydr 1093 lle lladdwyd Rhys ap Tewdwr; dywed y Brutiau i Rys gael ei ladd gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog; sefydlwyd Priordy Aberhonddu yn ddiweddarach ar safle’r frwydr, efallai lle syrthiodd Rhys; yn 1095 adenillodd gwrthryfel Cymreig lawer o’r dalaith a dim ond eu cadarnleoedd a ddaliai’r Normaniaid; ei wraig oedd Agnes, neu Nest, merch Osbern fitzRichard a Nest, merch Gruffudd ap Llywelyn; bu farw tua 1125 a’i gladdu yn Abaty Caerloyw.GRUFFUDD ap LLYWELYN (died 1064), king of Gwynedd and overlord of all the Welsh ↗Benjamin Hudson (2018), gyda’r cofnod cynharach gan Thomas Jones (1959), Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Geilw Llyfr Llandaf ef yn ‘frenin Cymru oll o ben bwy gilydd’; mae Gwallter Map yn adrodd am lanc araf a gymerodd, ar Nos Galan, eiriau a glywodd am gig mewn crochan yn arwydd o lwyddiant; mae Jones yn sôn am ei ‘wroldeb a’i hyfdra’; mae’n ymddangos gyntaf yn Annales Cambriae yn ennill brwydr Rhyd-y-groes ar Hafren; dyddia Jones i ddechrau 1052 gyrch i Swydd Henffordd lle trechodd lu cyfun o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni; yn 1055 cafodd Ælfgar, a alltudiwyd, lynges yn Iwerddon gan Diarmait mac Máel na mbó o Laighin a chynghreirio â Gruffudd; trafododd Harold, gyda byddin o Gaerloyw, yn Billingsley; yn yr ymgyrch olaf hwyliodd Harold o Fryste tra arweiniai ei frawd Tostig fyddin i Gymru; daeth y Brenin Edward i delerau ag ef, a dywed Ioan o Gaerwrangon i’r ddau gymodi; mae Llyfr Domesday yn cofnodi i Edward roi iddo’r holl dir tu hwnt i Ddyfrdwy, ac efallai dir i’r dwyrain o Glawdd Offa hyd Henffordd, lle gosododd Gymry; yn 1058 ymunodd Magnus Haraldsson ag Ælfgar gyda llynges; geilw Hudson ef yn ‘un o dywysogion mwyaf llwyddiannus Prydain yn yr Oesoedd Canol’; delfrydodd cof y Cymry ef yn dywysog buddugol, ac mae stori’n adrodd sut y rhoddodd Tangwystl i Ruffudd ap Cynan grys a thiwnig a wnaed o fantell y diweddar frenin; yn yr unfed ganrif ar bymtheg cysylltodd Powel ef â stori Macbeth, lle cafodd Fleance loches yn ei lys; priododd ei ferch Nest ag Osbern fitz Richard, a phriododd ei merch hithau, Nest, â Bernard de Neufmarché. Bu farw Bernard tua 1125 a’i gladdu yn Abaty Caerloyw.FfynhonnellBernard de Neufmarché ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1050 yn Le-Neuf-Marché-en-Lions ar ffin Normandi; fe’i gwobrwywyd gan Wiliam II â thiroedd yn Swydd Henffordd; erbyn hydref 1088 roedd wedi cipio’r Clas-ar-Wy; daliai Gastell Dinas, cipiodd Dalgarth yn gynnar a chododd gastell ym Mronllys, ac erbyn 1091 roedd wedi cyrraedd dyffryn Wysg; roedd ei luoedd yn codi castell yn Aberhonddu, lle mae Wysg yn cwrdd â Honddu, pan ymladdwyd brwydr 1093 lle lladdwyd Rhys ap Tewdwr; dywed y Brutiau i Rys gael ei ladd gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog; sefydlwyd Priordy Aberhonddu yn ddiweddarach ar safle’r frwydr, efallai lle syrthiodd Rhys; yn 1095 adenillodd gwrthryfel Cymreig lawer o’r dalaith a dim ond eu cadarnleoedd a ddaliai’r Normaniaid; ei wraig oedd Agnes, neu Nest, merch Osbern fitzRichard a Nest, merch Gruffudd ap Llywelyn; bu farw tua 1125 a’i gladdu yn Abaty Caerloyw.
Roedd gwŷr Bernard yn codi castell yn Aberhonddu, lle mae Wysg yn cwrdd â Honddu, pan ddaeth Rhys yn eu herbyn yn 1093.FfynhonnellBernard de Neufmarché ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1050 yn Le-Neuf-Marché-en-Lions ar ffin Normandi; fe’i gwobrwywyd gan Wiliam II â thiroedd yn Swydd Henffordd; erbyn hydref 1088 roedd wedi cipio’r Clas-ar-Wy; daliai Gastell Dinas, cipiodd Dalgarth yn gynnar a chododd gastell ym Mronllys, ac erbyn 1091 roedd wedi cyrraedd dyffryn Wysg; roedd ei luoedd yn codi castell yn Aberhonddu, lle mae Wysg yn cwrdd â Honddu, pan ymladdwyd brwydr 1093 lle lladdwyd Rhys ap Tewdwr; dywed y Brutiau i Rys gael ei ladd gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog; sefydlwyd Priordy Aberhonddu yn ddiweddarach ar safle’r frwydr, efallai lle syrthiodd Rhys; yn 1095 adenillodd gwrthryfel Cymreig lawer o’r dalaith a dim ond eu cadarnleoedd a ddaliai’r Normaniaid; ei wraig oedd Agnes, neu Nest, merch Osbern fitzRichard a Nest, merch Gruffudd ap Llywelyn; bu farw tua 1125 a’i gladdu yn Abaty Caerloyw. Lladdwyd Rhys yn Ebrill, yn wythnos y Pasg.FfynonellauRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Pererindod i Dyddewi oedd taith Wiliam yn 1081 ar yr wyneb, ond hefyd arddangosiad o rym ar draws lled de Cymru, a thalodd Rhys wrogaeth a’i gadarnhau yn Neheubarth; yn 1088 gyrrodd Cadwgan ap Bleddyn ef i Iwerddon, a daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon a threchu gwŷr Powys; wedi marw Cedifor ap Gollwyn yn 1091, galwodd meibion Cedifor ar Rys i ildio’r orsedd i Ruffudd ap Maredudd, mab cyn-frenin Deheubarth, a threchodd Rhys y gwrthryfel yn Llandudoch, lle lladdwyd Gruffudd; bu farw Rhys yn Ebrill 1093 yn Aberhonddu, wrth i Bernard de Neufmarché gwblhau concwest Brycheiniog; dywedir bod Penrhys yn y Rhondda wedi’i enwi ar ei ôl; cadwodd ei fab hynaf Gruffudd ran fach o’r deyrnas, a thrwyddo ef roedd Rhys yn un o gyndadau’r Tuduriaid; gelwid meibion ac wyrion Nest, y FitzGeraldiaid, a fu’n rhan o goncwest Iwerddon, yn ‘feibion Nest’.Rhys ap Tewdwr ↗Wicipedia CymraegRhys ap Tewdwr (cyn 1065 – Pasg 1093), brenin Deheubarth o deulu Dinefwr, yn disgyn o Rodri Mawr; ganed ef yn yr hyn sydd heddiw’n Sir Gaerfyrddin, a bu farw ym Mrwydr Aberhonddu yn Ebrill 1093, yn wythnos y Pasg yn ôl y Bywgraffiadur; yn 1081 cyfarfu â Gruffudd ap Cynan yn Nhyddewi ac ym Mynydd Carn trechasant Garadog ap Gruffudd, Trahaearn ap Caradog a Meilyr ap Rhiwallon; gwrthsafodd bwysau cynyddol y Normaniaid hyd 1093; roedd ei ferch Nest yn enwog am ei phrydferthwch a gelwir hi weithiau yn ‘Helen Cymru’. Sefydlwyd Priordy Aberhonddu yn ddiweddarach ar safle’r frwydr, efallai lle syrthiodd Rhys.FfynhonnellBernard de Neufmarché ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1050 yn Le-Neuf-Marché-en-Lions ar ffin Normandi; fe’i gwobrwywyd gan Wiliam II â thiroedd yn Swydd Henffordd; erbyn hydref 1088 roedd wedi cipio’r Clas-ar-Wy; daliai Gastell Dinas, cipiodd Dalgarth yn gynnar a chododd gastell ym Mronllys, ac erbyn 1091 roedd wedi cyrraedd dyffryn Wysg; roedd ei luoedd yn codi castell yn Aberhonddu, lle mae Wysg yn cwrdd â Honddu, pan ymladdwyd brwydr 1093 lle lladdwyd Rhys ap Tewdwr; dywed y Brutiau i Rys gael ei ladd gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog; sefydlwyd Priordy Aberhonddu yn ddiweddarach ar safle’r frwydr, efallai lle syrthiodd Rhys; yn 1095 adenillodd gwrthryfel Cymreig lawer o’r dalaith a dim ond eu cadarnleoedd a ddaliai’r Normaniaid; ei wraig oedd Agnes, neu Nest, merch Osbern fitzRichard a Nest, merch Gruffudd ap Llywelyn; bu farw tua 1125 a’i gladdu yn Abaty Caerloyw. Daeth eglwys y priordy yn Eglwys Gadeiriol Aberhonddu yn 1923, pan ffurfiwyd Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu. Ystyr Aberhonddu yw aber afon Honddu. Safai castell Bernard uwchben cymer yr afonydd, a phregethodd Gerallt Gymro yno yn 1188 i godi gwŷr i’r Groesgad.FfynhonnellBrecon ↗Wikipedia (Saesneg)Aberhonddu, lle mae’r Honddu’n cwrdd â’r Wysg; mae’n debyg mai o Frychan, ei sylfaenydd, y daw enw hen deyrnas Brycheiniog; roedd Y Gaer (Cicucium) yn ganolfan i wŷr meirch Rhufeinig; cododd Bernard de Neufmarché y castell ar ddiwedd yr 11eg ganrif uwchben cymer yr afonydd; pregethodd Gerallt Gymro yma yn 1188 i godi gwŷr i’r Groesgad; cododd Humphrey de Bohun furiau’r dref wedi 1240; mae’r siarter gyntaf hysbys o 1276; crëwyd Sir Frycheiniog yn 1536 ag Aberhonddu’n dref sirol; daeth eglwys y priordy yn eglwys gadeiriol yn 1923, pan ffurfiwyd Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu; codwyd Camlas Sir Fynwy ac Aberhonddu, 35 milltir, rhwng 1797 a 1812 i gysylltu’r dref â Chasnewydd; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1889; cynhelir Gŵyl Jazz Aberhonddu bob mis Awst; roedd Hugh Price (tua 1495–1574), sylfaenydd Coleg Iesu, Rhydychen, o Aberhonddu.
Dywed Brut y Tywysogion i’r Ffrancod ddod wedyn i Ddyfed a Cheredigion, a’r flwyddyn ganlynol iddynt anrheithio Gŵyr, Cydweli a Dyffryn Tywi.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the Chronicle of the Princes, the years 1071 to 1097 ↗cyf. John Williams ab Ithel, 1860 (Saesneg)1071: anrheithiodd y Ffrancod Geredigion a Dyfed, a difrodwyd Mynyw a Bangor gan y Paganiaid. 1078: difrodwyd Mynyw yn druenus gan y Paganiaid, a bu farw Abraham, esgob Mynyw. 1080: dechreuwyd adeiladu Caerdydd. 1088: dygwyd creirfa Dewi Sant yn lladradaidd o’r eglwys a’i hysbeilio’n llwyr. 1091: daeth y Ffrancod i Ddyfed a Cheredigion, a’u cadw. 1093: anrheithiodd y Ffrancod Bŵyr, Cydweli a Dyffryn Tywi. 1094: bu farw William fab Baldwin, a sefydlodd gastell Rhyd y Gors ar orchymyn brenin Lloegr. 1095: ni feiddiai’r Ffrancod fynd i’r creigiau a’r coedydd, ond hofran ar y gwastadeddau. 1097: cymerodd Cadwgan ap Bleddyn Geredigion a rhan o Bowys, a chafodd Gruffudd Fôn. Mae blynyddoedd y Brut yma yn aml ddwy flynedd y tu ôl i’r gwir ddyddiadau. Safai’r castell cyntaf yn Aberteifi, mwnt a beili o tua 1093, ar wahân i’r castell a welwn heddiw.FfynhonnellCardigan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Aberteifi, uwchben afon Teifi yn Aberteifi, Ceredigion, rhestredig Gradd I; safai’r mwnt a beili cyntaf, o tua 1093, ar wahân i’r safle presennol; yn 1136 arweiniodd Owain Gwynedd y fuddugoliaeth dros y Normaniaid ym mrwydr Crug Mawr a chipiwyd y dref, er i’r castell ddal; yn 1166 cipiwyd ef gan Rys ap Gruffudd, a’i ailgododd mewn carreg yn 1171; yn 1176 cynhaliwyd yr eisteddfod gyntaf ar glawr yn y castell; cipiodd Llywelyn Fawr ef yn 1215, ac yn y cynulliad yn Aberdyfi yn 1216 fe’i rhoddodd i feibion Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth; yn 1231 cipiwyd ef eto dros Lywelyn gan Rys Gryg a’i gynghreiriaid, a daliodd Llywelyn ef hyd ei farw yn 1240; ailgodwyd yn yr 1240au gyda muriau tref, a gweddillion y castell hwn sy’n sefyll uwchben yr afon; difrodwyd yn y Rhyfel Cartref ac yna’i ddefnyddio’n garchar; codwyd Castle Green House y tu mewn i’r muriau yn 1805–08; prynwyd gan Gyngor Ceredigion yn 2003; ymddangosodd Castle Green House ar raglen Restoration y BBC yn 2004; agorwyd i’r cyhoedd ar 15 Ebrill 2015, gyda chanolfan dreftadaeth, bwyty o’r enw 1176 ar ôl eisteddfod yr Arglwydd Rhys, a chyngherddau awyr agored; mae ei gerddi ar gofrestr Cadw/ICOMOS. Yn 1093 hefyd sefydlodd y Normaniaid y castell ym Mhenfro, ac yn 1098 sefydlodd Arnulf de Montgomery Briordy Monkton yno.FfynhonnellPembroke, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Penfro, yn rhannu ei tharddiad â chantref Penfro, pen yn golygu ‘pen’ neu ‘ben draw’; sefydlwyd y castell gan y Normaniaid yn 1093, a Gerallt de Windsor oedd y cwnstabl cyntaf a gofnodwyd; sefydlwyd Priordy Monkton yn 1098 gan Arnulf de Montgomery a’i roi i’r Benedictiaid; mae tystiolaeth o siarteri bwrdeistref yn mynd yn ôl i 1168 o leiaf; rhoddwyd melin lanw ar y bont gyntaf dros afon Penfro i’r Marchogion Templar yn 1199; wedi estyniad olaf y castell tua 1254 estynnwyd y dref a’i hamgáu â muriau; ganed Harri VII (1457–1509) yn y castell; poblogaeth 7,552 yn 2011. Cododd William fab Baldwin Ryd y Gors ar orchymyn brenin Lloegr.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the Chronicle of the Princes, the years 1071 to 1097 ↗cyf. John Williams ab Ithel, 1860 (Saesneg)1071: anrheithiodd y Ffrancod Geredigion a Dyfed, a difrodwyd Mynyw a Bangor gan y Paganiaid. 1078: difrodwyd Mynyw yn druenus gan y Paganiaid, a bu farw Abraham, esgob Mynyw. 1080: dechreuwyd adeiladu Caerdydd. 1088: dygwyd creirfa Dewi Sant yn lladradaidd o’r eglwys a’i hysbeilio’n llwyr. 1091: daeth y Ffrancod i Ddyfed a Cheredigion, a’u cadw. 1093: anrheithiodd y Ffrancod Bŵyr, Cydweli a Dyffryn Tywi. 1094: bu farw William fab Baldwin, a sefydlodd gastell Rhyd y Gors ar orchymyn brenin Lloegr. 1095: ni feiddiai’r Ffrancod fynd i’r creigiau a’r coedydd, ond hofran ar y gwastadeddau. 1097: cymerodd Cadwgan ap Bleddyn Geredigion a rhan o Bowys, a chafodd Gruffudd Fôn. Mae blynyddoedd y Brut yma yn aml ddwy flynedd y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.
Roedd Rhys o dŷ Dinefwr, yn ddisgynnydd i Rodri Mawr, ac fe’i ganed yn yr hyn sydd bellach yn Sir Gaerfyrddin. Ei wraig olaf oedd Gwladys, merch Rhiwallon ap Cynfyn o dŷ Mathrafal, ac ymhlith ei blant roedd Goronwy, Hywel, Owain, Gruffudd, Gwenllian, Nest, Efa ac Ardden.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys ap Tewdwr (tua 1040–1093), brenin Deheubarth o dŷ Dinefwr, yn disgyn o Rodri Mawr; ganed ef yn yr hyn sydd heddiw’n Sir Gaerfyrddin; ŵyr Cadell ab Einion ab Owain ap Hywel Dda; hawliodd Ddeheubarth wedi marw ei gyfyrder Rhys ab Owain yn 1078; ei wraig olaf oedd Gwladys ferch Rhiwallon o dŷ Mathrafal; ymhlith ei blant roedd Goronwy, Hywel, Owain, Gruffudd, Gwenllian, Nest, Efa ac Ardden; yn 1081, wedi ei yrru i noddfa yn Nhyddewi, gwnaeth gynghrair â Gruffudd ap Cynan ac ym Mynydd Carn trechasant Garadog ap Gruffudd, Trahaearn ap Caradog a Meilyr ap Rhiwallon; yr un flwyddyn daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi, ar bererindod yn ôl yr hanes, a chadarnhawyd Rhys yn Neheubarth, gan dalu £40 y flwyddyn i Wilym, a gadwodd berthynas dda hyd farw Gwilym; yn 1088 gorfodwyd ef i ffoi i Iwerddon ond daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon ac ennill; yn 1093 mae’r Brutiau’n cofnodi iddo gael ei ladd ‘gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog’, ac ychwanega Brut y Tywysogion ‘a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brytaniaid’; dywedir bod Penrhys yn y Rhondda, y lle a’r fynachlog, wedi eu henwi ar ei ôl, Pen Rhys ap Tewdwr; daliodd ei fab Gruffudd ran o’r deyrnas yn ddiweddarach; drwy Ruffudd roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid. Priododd ei fab Gruffudd ap Rhys â Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, ac felly unwyd llinachau brenhinol Deheubarth a Gwynedd.FfynhonnellGwenllian ferch Gruffudd ap Cynan ↗Wicipedia CymraegGwenllian (bu farw 1136), merch Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain, chwaer Owain Gwynedd a gwraig Gruffudd ap Rhys o Gaeo, tywysog y Deheubarth; drwy ei phriodas cyfunodd linach frenhinol y Deheubarth a Gwynedd; daeth yn enwog oherwydd ei hangerdd dewr yn erbyn y Normaniaid yn 1136, lladdwyd hi yn y frwydr gerllaw Castell Cydweli, ac mae’n enghraifft anghyffredin yng Nghymru’r Oesoedd Canol o fenyw’n arwain mewn brwydr; fe’i portreadir yn aml fel arwres ddewr gyda’i chleddyf yn ei llaw neu’n teithio mewn cerbyd i frwydr, yn debyg i Buddug; hi oedd yr ieuengaf o wyth o blant, wedi ei geni ym Môn, pencadlys teulu brenhinol Aberffraw, gyda phedair chwaer hŷn, Mared, Rhiannell, Susanna ac Annest, a brodyr Cadwallon, Owain a Chadwaladr; roedd yn or-or-orwyres i Brian Bóruma, Brenin Uchel Iwerddon; roedd yn eithriadol o brydferth; pan deithiodd Gruffudd ap Rhys i Wynedd tua 1113 i gwrdd â’i thad, penderfynodd y ddau redeg i ffwrdd a phriodi; eu plant oedd Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd, Rhys a Sion; aeth i fyw gyda theulu ei gŵr yn Ninefwr yn y Deheubarth. Drwy Ruffudd, roedd Rhys yn un o gyndadau’r Tuduriaid.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Pererindod i Dyddewi oedd taith Wiliam yn 1081 ar yr wyneb, ond hefyd arddangosiad o rym ar draws lled de Cymru, a thalodd Rhys wrogaeth a’i gadarnhau yn Neheubarth; yn 1088 gyrrodd Cadwgan ap Bleddyn ef i Iwerddon, a daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon a threchu gwŷr Powys; wedi marw Cedifor ap Gollwyn yn 1091, galwodd meibion Cedifor ar Rys i ildio’r orsedd i Ruffudd ap Maredudd, mab cyn-frenin Deheubarth, a threchodd Rhys y gwrthryfel yn Llandudoch, lle lladdwyd Gruffudd; bu farw Rhys yn Ebrill 1093 yn Aberhonddu, wrth i Bernard de Neufmarché gwblhau concwest Brycheiniog; dywedir bod Penrhys yn y Rhondda wedi’i enwi ar ei ôl; cadwodd ei fab hynaf Gruffudd ran fach o’r deyrnas, a thrwyddo ef roedd Rhys yn un o gyndadau’r Tuduriaid; gelwid meibion ac wyrion Nest, y FitzGeraldiaid, a fu’n rhan o goncwest Iwerddon, yn ‘feibion Nest’.
Priododd Nest, gwraig o swyn a harddwch mawr, â Gerallt o Windsor, cwnstabl cyntaf Penfro y mae cofnod ohono, ac ymhlith eu meibion roedd William a Maurice FitzGerald a David FitzGerald, esgob Tyddewi. Drwy ei merch Angharad roedd yn nain i Gerallt Gymro.FfynonellauNest ferch Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf y Deheubarth, a Gwladys ferch Rhiwallon; fe’i cadwyd yn llys Gwilym II, a phriododd y brenin hi â Gerallt fab Gwallter o Windsor; efallai mai Cilgerran yw Cenarth Bychan; ymosododd Owain ap Cadwgan ar y castell; anogodd Nest ei gŵr i ddianc drwy gwter y geudy; aeth Owain â hi a’i phlant ymaith; gyrrwyd Owain a’i dad Cadwgan i Iwerddon; ymhlith ei meibion yr oedd Gwilym a Morys fab Gerallt a Dafydd fab Gerallt, esgob Tyddewi, a chan Steffan, cwnstabl Aberteifi, Robert fab Steffan, un o’r Normaniaid a orchfygodd Iwerddon; drwy ei merch Angharad roedd yn nain i Gerallt Gymro; fe’i galwyd yn ‘Helen Cymru’ yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.Pembroke, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Penfro, yn rhannu ei tharddiad â chantref Penfro, pen yn golygu ‘pen’ neu ‘ben draw’; sefydlwyd y castell gan y Normaniaid yn 1093, a Gerallt de Windsor oedd y cwnstabl cyntaf a gofnodwyd; sefydlwyd Priordy Monkton yn 1098 gan Arnulf de Montgomery a’i roi i’r Benedictiaid; mae tystiolaeth o siarteri bwrdeistref yn mynd yn ôl i 1168 o leiaf; rhoddwyd melin lanw ar y bont gyntaf dros afon Penfro i’r Marchogion Templar yn 1199; wedi estyniad olaf y castell tua 1254 estynnwyd y dref a’i hamgáu â muriau; ganed Harri VII (1457–1509) yn y castell; poblogaeth 7,552 yn 2011.Nest (fl. 1120), a princess of Deheubarth ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruNest, merch Rhys ap Tewdwr a Gwladus, merch Rhiwallon ap Cynfyn; tua 1100 priododd â Gerallt o Benfro, a chawsant o leiaf dri mab, William, Maurice a David Fitz-Gerald, a merch, Angharad, gwraig William o Faenorbŷr a mam Gerallt Gymro; yn amlwg yn wraig o swyn a harddwch mawr; fe’i cipiwyd gan ei pherthynas Owain ap Cadwgan yn 1109, a enillodd iddi’r enw ‘Helen Cymru’; roedd ei phlant hefyd yn cynnwys Robert Fitz-Stephen; ni wyddys pryd y bu farw, ond bu fyw hyd ymhell wedi 1136. Roedd ei mab Robert FitzStephen ymhlith y Normaniaid a aeth i Iwerddon, a gelwid y teulu yno yn feibion Nest.FfynonellauNest ferch Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf y Deheubarth, a Gwladys ferch Rhiwallon; fe’i cadwyd yn llys Gwilym II, a phriododd y brenin hi â Gerallt fab Gwallter o Windsor; efallai mai Cilgerran yw Cenarth Bychan; ymosododd Owain ap Cadwgan ar y castell; anogodd Nest ei gŵr i ddianc drwy gwter y geudy; aeth Owain â hi a’i phlant ymaith; gyrrwyd Owain a’i dad Cadwgan i Iwerddon; ymhlith ei meibion yr oedd Gwilym a Morys fab Gerallt a Dafydd fab Gerallt, esgob Tyddewi, a chan Steffan, cwnstabl Aberteifi, Robert fab Steffan, un o’r Normaniaid a orchfygodd Iwerddon; drwy ei merch Angharad roedd yn nain i Gerallt Gymro; fe’i galwyd yn ‘Helen Cymru’ yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.Rhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Pererindod i Dyddewi oedd taith Wiliam yn 1081 ar yr wyneb, ond hefyd arddangosiad o rym ar draws lled de Cymru, a thalodd Rhys wrogaeth a’i gadarnhau yn Neheubarth; yn 1088 gyrrodd Cadwgan ap Bleddyn ef i Iwerddon, a daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon a threchu gwŷr Powys; wedi marw Cedifor ap Gollwyn yn 1091, galwodd meibion Cedifor ar Rys i ildio’r orsedd i Ruffudd ap Maredudd, mab cyn-frenin Deheubarth, a threchodd Rhys y gwrthryfel yn Llandudoch, lle lladdwyd Gruffudd; bu farw Rhys yn Ebrill 1093 yn Aberhonddu, wrth i Bernard de Neufmarché gwblhau concwest Brycheiniog; dywedir bod Penrhys yn y Rhondda wedi’i enwi ar ei ôl; cadwodd ei fab hynaf Gruffudd ran fach o’r deyrnas, a thrwyddo ef roedd Rhys yn un o gyndadau’r Tuduriaid; gelwid meibion ac wyrion Nest, y FitzGeraldiaid, a fu’n rhan o goncwest Iwerddon, yn ‘feibion Nest’.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap TewdwrMae awdur anhysbys yn llunio Pedair Cainc y Mabinogi, chwedlau Pwyll, Branwen, Manawydan a Math, campweithiau adrodd straeon Ewrop.
Ysgrifennu’r Pedair CaincMae Rhys ap Tewdwr yn trechu ei wrthwynebwyr yn Llandudoch ac yn cadw Deheubarth ynghyd.
Buddugoliaeth LlandudochAr draws Cymru mae’r Cymry’n codi ac yn dinistrio’r cestyll Normanaidd newydd i’r gorllewin o’r Conwy. Mae Cadwgan ap Bleddyn yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghoed Yspwys.
Y Cymry yn codi yn erbyn y NormaniaidMae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.
Buchedd DewiYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf