Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

1093

Cwymp Rhys ap Tewdwr

Lleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.

Llun: Castell Aberhonddu, a godwyd gan y Normaniaid a gymerodd Frycheiniog. · Philip Pankhurst, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, yn ymladd yn erbyn y Normaniaid a ymsefydlodd ym Mrycheiniog. Gwthiodd arglwyddi Normanaidd ymlaen i dde Cymru.

Pryd1093; mae’r Brut yn rhoi 1091
BleBrycheiniog
Yn erbynY Normaniaid, dan Bernard de Neufmarché yn y goncwest ar Aberhonddu

‘Teyrnas y Brythoniaid’#

Y Brut: lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. Ychwanega testun arall o’r Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid.

Eglwys Gadeiriol Aberhonddu, hen eglwys priordy Sant Ioan, yn haul y prynhawn
Eglwys Gadeiriol Aberhonddu, hen eglwys priordy Sant Ioan, yn haul y prynhawn · Llun: Philip Pankhurst, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ei blant#

Caniatawyd i’w fab hynaf, Gruffudd ap Rhys, gadw rhan fach o’i diroedd. Ei ferch oedd Nest.

Cestyll ar draws y de#

Cyn hir roedd cestyll Normanaidd ar draws Ceredigion a Dyfed, a chyn hir roedd y Cymry yn eu chwalu.

Bernard de Neufmarché#

Ganed Bernard tua 1050 yn Le-Neuf-Marché-en-Lions ar ffin Normandi, a rhoddodd Wiliam II diroedd iddo yn Swydd Henffordd. Erbyn hydref 1088 roedd wedi cipio’r Clas-ar-Wy. Cipiodd Dalgarth, cododd gastell ym Mronllys, ac erbyn 1091 roedd wedi cyrraedd dyffryn Wysg. Roedd ei wraig Agnes, a elwid hefyd yn Nest, yn wyres i Ruffudd ap Llywelyn. Bu farw Bernard tua 1125 a’i gladdu yn Abaty Caerloyw.

Y frwydr yn Aberhonddu#

Roedd gwŷr Bernard yn codi castell yn Aberhonddu, lle mae Wysg yn cwrdd â Honddu, pan ddaeth Rhys yn eu herbyn yn 1093. Lladdwyd Rhys yn Ebrill, yn wythnos y Pasg. Sefydlwyd Priordy Aberhonddu yn ddiweddarach ar safle’r frwydr, efallai lle syrthiodd Rhys. Daeth eglwys y priordy yn Eglwys Gadeiriol Aberhonddu yn 1923, pan ffurfiwyd Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu. Ystyr Aberhonddu yw aber afon Honddu. Safai castell Bernard uwchben cymer yr afonydd, a phregethodd Gerallt Gymro yno yn 1188 i godi gwŷr i’r Groesgad.

Y Normaniaid yn y de#

Dywed Brut y Tywysogion i’r Ffrancod ddod wedyn i Ddyfed a Cheredigion, a’r flwyddyn ganlynol iddynt anrheithio Gŵyr, Cydweli a Dyffryn Tywi. Safai’r castell cyntaf yn Aberteifi, mwnt a beili o tua 1093, ar wahân i’r castell a welwn heddiw. Yn 1093 hefyd sefydlodd y Normaniaid y castell ym Mhenfro, ac yn 1098 sefydlodd Arnulf de Montgomery Briordy Monkton yno. Cododd William fab Baldwin Ryd y Gors ar orchymyn brenin Lloegr.

Ei blant#

Roedd Rhys o dŷ Dinefwr, yn ddisgynnydd i Rodri Mawr, ac fe’i ganed yn yr hyn sydd bellach yn Sir Gaerfyrddin. Ei wraig olaf oedd Gwladys, merch Rhiwallon ap Cynfyn o dŷ Mathrafal, ac ymhlith ei blant roedd Goronwy, Hywel, Owain, Gruffudd, Gwenllian, Nest, Efa ac Ardden. Priododd ei fab Gruffudd ap Rhys â Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, ac felly unwyd llinachau brenhinol Deheubarth a Gwynedd. Drwy Ruffudd, roedd Rhys yn un o gyndadau’r Tuduriaid.

Nest a’i meibion#

Priododd Nest, gwraig o swyn a harddwch mawr, â Gerallt o Windsor, cwnstabl cyntaf Penfro y mae cofnod ohono, ac ymhlith eu meibion roedd William a Maurice FitzGerald a David FitzGerald, esgob Tyddewi. Drwy ei merch Angharad roedd yn nain i Gerallt Gymro. Roedd ei mab Robert FitzStephen ymhlith y Normaniaid a aeth i Iwerddon, a gelwid y teulu yno yn feibion Nest.

Y bobl

d. 1093

Rhys ap Tewdwr

Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.

Rhys ap Tewdwr

Cyn ac wedyn

  1. Ysgrifennu’r Pedair Cainc (wedi’i gofnodi)

    Mae awdur anhysbys yn llunio Pedair Cainc y Mabinogi, chwedlau Pwyll, Branwen, Manawydan a Math, campweithiau adrodd straeon Ewrop.

    Ysgrifennu’r Pedair Cainc
  2. Buddugoliaeth Llandudoch (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhys ap Tewdwr yn trechu ei wrthwynebwyr yn Llandudoch ac yn cadw Deheubarth ynghyd.

    Buddugoliaeth Llandudoch
  3. Y Cymry yn codi yn erbyn y Normaniaid (wedi’i gofnodi)

    Ar draws Cymru mae’r Cymry’n codi ac yn dinistrio’r cestyll Normanaidd newydd i’r gorllewin o’r Conwy. Mae Cadwgan ap Bleddyn yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghoed Yspwys.

    Y Cymry yn codi yn erbyn y Normaniaid
  4. Buchedd Dewi (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.

    Buchedd Dewi

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf