Pwyll
Pendefig Dyfed a Phen Annwn (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Tywysog saith cantref Dyfed yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi, a lywodraethodd Annwn am flwyddyn ym mhryd ei brenin, ac a enillodd Riannon.
Pwyll

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
c. 1090
Mae awdur anhysbys yn llunio Pedair Cainc y Mabinogi, chwedlau Pwyll, Branwen, Manawydan a Math, campweithiau adrodd straeon Ewrop.
Llun: Tudalen o Lyfr Gwyn Rhydderch, a gopïwyd tua 1350, y llyfr hynaf sy’n cadw’r Pedair Cainc. · Scribes of the White Book of Rhydderch, CC0 · Wikimedia Commons
Lluniodd awdur o Gymro na wyddom ei enw i sicrwydd Bedair Cainc y Mabinogi, chwedlau Pwyll, Branwen, Manawydan a Math: campweithiau adrodd straeon Ewrop.FfynhonnellFour Branches of the Mabinogi ↗Wikipedia (Saesneg)Gelwir y pedair chwedl yn Pwyll, Branwen, Manawydan a Math; lluniwyd hwy mae’n debyg yn yr unfed neu’r ddeuddegfed ganrif; copïwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch tua 1350 a Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; cyhoeddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest ei Saesneg yn 1845; ymhlith yr awduron a awgrymwyd mae Rhygyfarch a Gwenllian ferch Gruffudd; dim ond un cymeriad, Pryderi, sydd yn y pedair.
| Pryd | Yr unfed neu’r ddeuddegfed ganrif |
|---|---|
| Yn | Llyfr Gwyn Rhydderch (tua 1350) a Llyfr Coch Hergest (tua 1382–1410) |
| Yn Saesneg | Yr Arglwyddes Charlotte Guest, 1845 |
Mae pob cainc yn stori ei hun, ond mae un arwr, Pryderi, yn y pedair.FfynhonnellFour Branches of the Mabinogi ↗Wikipedia (Saesneg)Gelwir y pedair chwedl yn Pwyll, Branwen, Manawydan a Math; lluniwyd hwy mae’n debyg yn yr unfed neu’r ddeuddegfed ganrif; copïwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch tua 1350 a Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; cyhoeddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest ei Saesneg yn 1845; ymhlith yr awduron a awgrymwyd mae Rhygyfarch a Gwenllian ferch Gruffudd; dim ond un cymeriad, Pryderi, sydd yn y pedair.

Nid oes enw yn y llyfrau. Mae ysgolheigion wedi cynnig Rhygyfarch, mab Sulien, a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan.FfynhonnellFour Branches of the Mabinogi ↗Wikipedia (Saesneg)Gelwir y pedair chwedl yn Pwyll, Branwen, Manawydan a Math; lluniwyd hwy mae’n debyg yn yr unfed neu’r ddeuddegfed ganrif; copïwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch tua 1350 a Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; cyhoeddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest ei Saesneg yn 1845; ymhlith yr awduron a awgrymwyd mae Rhygyfarch a Gwenllian ferch Gruffudd; dim ond un cymeriad, Pryderi, sydd yn y pedair.
Aeth Saesneg yr Arglwyddes Charlotte Guest, a orffennwyd yn 1845, â’r chwedlau ymhell y tu hwnt i Gymru.FfynonellauFour Branches of the Mabinogi ↗Wikipedia (Saesneg)Gelwir y pedair chwedl yn Pwyll, Branwen, Manawydan a Math; lluniwyd hwy mae’n debyg yn yr unfed neu’r ddeuddegfed ganrif; copïwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch tua 1350 a Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; cyhoeddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest ei Saesneg yn 1845; ymhlith yr awduron a awgrymwyd mae Rhygyfarch a Gwenllian ferch Gruffudd; dim ond un cymeriad, Pryderi, sydd yn y pedair.Notes to Branwen the Daughter of Llŷr: Bendigeid Vran ↗Arglwyddes Charlotte Guest, The Mabinogion (argraffiad 1877), tudalennau 385–386 (Saesneg)Mae’n dyfynnu’r triawd (Tr. 35) am Frân Fendigaid fab Llŷr Llediaith, a ddaeth gyntaf â ffydd Crist i genedl y Cymry o Rufain, lle bu saith mlynedd yn wystl dros ei fab Caradog; enillodd hyn i’w deulu’r anrhydedd o’i gyfrif yn un o dri llwyth sanctaidd Ynys Prydain, gyda theuluoedd Cunedda Wledig a Brychan Brycheiniog; noda Guest fod yr hanes yn wahanol iawn i’r awduron clasurol am gaethiwed Caradog.
Daw Mabinogi o mab, mab neu berson ifanc, ond mae union ystyr y gair yn ddirgelwch o hyd. Mae pob un o’r pedair stori yn gorffen â’r un geiriau: ac fel hyn y terfyna’r gainc hon o’r Mabinogi.FfynhonnellMabinogion ↗Wikipedia (Saesneg)Daw Mabinogi yn amlwg o mab, ‘mab, bachgen, person ifanc’, ond mae’r gair yn dipyn o ddirgelwch; mae Sioned Davies yn awgrymu mai i’r Pedair Cainc yn unig y perthyn yn iawn, ac mae pob un yn gorffen ‘ac yuelly y teruyna y gainc honn o’r Mabinogi’; mae’r ffurf ‘mabynnogyon’ yn ymddangos unwaith, ar ddiwedd y gainc gyntaf mewn un llawysgrif, a chytunir yn gyffredinol bellach mai gwall copïydd canoloesol ydyw; ymddangosodd yr enw gyntaf yn 1795 yng nghyfieithiad William Owen Pughe o Pwyll yn y Cambrian Register, a Lady Charlotte Guest a’i gwnaeth yn boblogaidd; mae’r dyddiadau a gynigiwyd i’r straeon yn rhedeg o 1050 hyd 1225: dadleuodd Ifor Williams dros gyfnod cyn 1100, Saunders Lewis dros 1170 i 1190, cafodd Thomas Charles-Edwards (1970) fod yr iaith yn gweddu orau i 1050 i 1120, a rhoddodd Patrick Sims-Williams (1991) tua 1060 i 1200, sef y farn gyffredin bellach; canmolir cyfieithiad Gwyn Jones a Thomas Jones am gyfuno cywirdeb llythrennol ac arddull lenyddol gain; cyhoeddodd Sioned Davies gyfieithiad newydd yn 2007; ail-adroddodd Evangeline Walton y ceinciau mewn pedair nofel, ac mae The Owl Service (1967) Alan Garner yn tynnu ar Flodeuwedd y Bedwaredd Gainc. Dim ond unwaith y ceir y ffurf Mabinogion, ar ddiwedd y gainc gyntaf mewn un llawysgrif, a chredir yn gyffredinol bellach mai llithriad copïydd ydyw. William Owen Pughe a’i defnyddiodd gyntaf yn deitl yn 1795, a Lady Charlotte Guest a’i gwnaeth yn enwog.FfynhonnellMabinogion ↗Wikipedia (Saesneg)Daw Mabinogi yn amlwg o mab, ‘mab, bachgen, person ifanc’, ond mae’r gair yn dipyn o ddirgelwch; mae Sioned Davies yn awgrymu mai i’r Pedair Cainc yn unig y perthyn yn iawn, ac mae pob un yn gorffen ‘ac yuelly y teruyna y gainc honn o’r Mabinogi’; mae’r ffurf ‘mabynnogyon’ yn ymddangos unwaith, ar ddiwedd y gainc gyntaf mewn un llawysgrif, a chytunir yn gyffredinol bellach mai gwall copïydd canoloesol ydyw; ymddangosodd yr enw gyntaf yn 1795 yng nghyfieithiad William Owen Pughe o Pwyll yn y Cambrian Register, a Lady Charlotte Guest a’i gwnaeth yn boblogaidd; mae’r dyddiadau a gynigiwyd i’r straeon yn rhedeg o 1050 hyd 1225: dadleuodd Ifor Williams dros gyfnod cyn 1100, Saunders Lewis dros 1170 i 1190, cafodd Thomas Charles-Edwards (1970) fod yr iaith yn gweddu orau i 1050 i 1120, a rhoddodd Patrick Sims-Williams (1991) tua 1060 i 1200, sef y farn gyffredin bellach; canmolir cyfieithiad Gwyn Jones a Thomas Jones am gyfuno cywirdeb llythrennol ac arddull lenyddol gain; cyhoeddodd Sioned Davies gyfieithiad newydd yn 2007; ail-adroddodd Evangeline Walton y ceinciau mewn pedair nofel, ac mae The Owl Service (1967) Alan Garner yn tynnu ar Flodeuwedd y Bedwaredd Gainc.
Mae ysgolheigion wedi gosod y straeon unrhyw bryd rhwng 1050 a 1225. Dadleuodd Ifor Williams dros gyfnod cyn 1100, a Saunders Lewis dros 1170 i 1190. Cafodd Thomas Charles-Edwards fod yr iaith yn gweddu orau i’r blynyddoedd 1050 i 1120, a chyfnod Patrick Sims-Williams, tua 1060 i 1200, yw’r farn fwyaf cyffredin heddiw.FfynhonnellMabinogion ↗Wikipedia (Saesneg)Daw Mabinogi yn amlwg o mab, ‘mab, bachgen, person ifanc’, ond mae’r gair yn dipyn o ddirgelwch; mae Sioned Davies yn awgrymu mai i’r Pedair Cainc yn unig y perthyn yn iawn, ac mae pob un yn gorffen ‘ac yuelly y teruyna y gainc honn o’r Mabinogi’; mae’r ffurf ‘mabynnogyon’ yn ymddangos unwaith, ar ddiwedd y gainc gyntaf mewn un llawysgrif, a chytunir yn gyffredinol bellach mai gwall copïydd canoloesol ydyw; ymddangosodd yr enw gyntaf yn 1795 yng nghyfieithiad William Owen Pughe o Pwyll yn y Cambrian Register, a Lady Charlotte Guest a’i gwnaeth yn boblogaidd; mae’r dyddiadau a gynigiwyd i’r straeon yn rhedeg o 1050 hyd 1225: dadleuodd Ifor Williams dros gyfnod cyn 1100, Saunders Lewis dros 1170 i 1190, cafodd Thomas Charles-Edwards (1970) fod yr iaith yn gweddu orau i 1050 i 1120, a rhoddodd Patrick Sims-Williams (1991) tua 1060 i 1200, sef y farn gyffredin bellach; canmolir cyfieithiad Gwyn Jones a Thomas Jones am gyfuno cywirdeb llythrennol ac arddull lenyddol gain; cyhoeddodd Sioned Davies gyfieithiad newydd yn 2007; ail-adroddodd Evangeline Walton y ceinciau mewn pedair nofel, ac mae The Owl Service (1967) Alan Garner yn tynnu ar Flodeuwedd y Bedwaredd Gainc. Y copi hynaf yw dryll yn y llawysgrif Peniarth 6, o tua 1225.FfynhonnellFour Branches of the Mabinogi ↗Wikipedia (Saesneg)Arfer modern yw teitlau’r ceinciau, nid rhai’r llawysgrifau canoloesol; mae tair llawysgrif wedi goroesi: Peniarth 6, tua 1225, dryll, a’r testunau cyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch (tua 1350) a Llyfr Coch Hergest (tua 1382–1410); yn y gainc gyntaf mae Pwyll yn newid lle ag Arawn, brenin Annwfn, yn ennill Rhiannon, a’u mab Pryderi yn cael ei achub a’i fagu gan Teyrnon; yn yr ail mae priodas Branwen â Matholwch o Iwerddon yn gorffen mewn rhyfel ofnadwy a hithau’n marw o dor calon; yn y drydedd mae Manawydan yn byw drwy hudo a diffeithio Dyfed ac yn rhyddhau Pryderi a Rhiannon; mae’r bedwaredd yn gorffen gyda throi Blodeuwedd yn dylluan; ymhlith y lleoedd a enwir mae Arberth a Gorsedd Arberth, Harlech, a Gwales, Ynys Gwales oddi ar Ddyfed; edmygir yr ysgrifennu am ei ‘symlrwydd twyllodrus’ a’i ‘rym geiriol dan reolaeth’, a chymharwyd ei barau o olygfeydd drych i waith cwlwm plethedig; cyfieithiad Gwyn Jones a Thomas Jones oedd yr argraffiad mawr cyntaf i gymryd lle un Guest.
Yn y gainc gyntaf mae Pwyll, arglwydd Dyfed, yn newid lle am flwyddyn ag Arawn, brenin Annwfn, ac yn ennill Rhiannon yn wraig, a chaiff eu mab coll Pryderi ei ddarganfod a’i fagu gan Teyrnon. Yn yr ail, mae priodas Branwen â Matholwch, brenin Iwerddon, yn gorffen mewn rhyfel ofnadwy, a Branwen yn marw o dor calon. Yn y drydedd, mae Manawydan yn byw drwy’r hud sy’n gwacáu Dyfed ac yn rhyddhau Pryderi a Rhiannon. Mae’r bedwaredd yn gorffen gyda throi Blodeuwedd yn dylluan.FfynhonnellFour Branches of the Mabinogi ↗Wikipedia (Saesneg)Arfer modern yw teitlau’r ceinciau, nid rhai’r llawysgrifau canoloesol; mae tair llawysgrif wedi goroesi: Peniarth 6, tua 1225, dryll, a’r testunau cyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch (tua 1350) a Llyfr Coch Hergest (tua 1382–1410); yn y gainc gyntaf mae Pwyll yn newid lle ag Arawn, brenin Annwfn, yn ennill Rhiannon, a’u mab Pryderi yn cael ei achub a’i fagu gan Teyrnon; yn yr ail mae priodas Branwen â Matholwch o Iwerddon yn gorffen mewn rhyfel ofnadwy a hithau’n marw o dor calon; yn y drydedd mae Manawydan yn byw drwy hudo a diffeithio Dyfed ac yn rhyddhau Pryderi a Rhiannon; mae’r bedwaredd yn gorffen gyda throi Blodeuwedd yn dylluan; ymhlith y lleoedd a enwir mae Arberth a Gorsedd Arberth, Harlech, a Gwales, Ynys Gwales oddi ar Ddyfed; edmygir yr ysgrifennu am ei ‘symlrwydd twyllodrus’ a’i ‘rym geiriol dan reolaeth’, a chymharwyd ei barau o olygfeydd drych i waith cwlwm plethedig; cyfieithiad Gwyn Jones a Thomas Jones oedd yr argraffiad mawr cyntaf i gymryd lle un Guest.
Yng Nghymru go iawn y gosodir y straeon: Arberth a Gorsedd Arberth yn Nyfed, Harlech, a Gwales, ynys Gwales oddi ar arfordir Sir Benfro.FfynhonnellFour Branches of the Mabinogi ↗Wikipedia (Saesneg)Arfer modern yw teitlau’r ceinciau, nid rhai’r llawysgrifau canoloesol; mae tair llawysgrif wedi goroesi: Peniarth 6, tua 1225, dryll, a’r testunau cyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch (tua 1350) a Llyfr Coch Hergest (tua 1382–1410); yn y gainc gyntaf mae Pwyll yn newid lle ag Arawn, brenin Annwfn, yn ennill Rhiannon, a’u mab Pryderi yn cael ei achub a’i fagu gan Teyrnon; yn yr ail mae priodas Branwen â Matholwch o Iwerddon yn gorffen mewn rhyfel ofnadwy a hithau’n marw o dor calon; yn y drydedd mae Manawydan yn byw drwy hudo a diffeithio Dyfed ac yn rhyddhau Pryderi a Rhiannon; mae’r bedwaredd yn gorffen gyda throi Blodeuwedd yn dylluan; ymhlith y lleoedd a enwir mae Arberth a Gorsedd Arberth, Harlech, a Gwales, Ynys Gwales oddi ar Ddyfed; edmygir yr ysgrifennu am ei ‘symlrwydd twyllodrus’ a’i ‘rym geiriol dan reolaeth’, a chymharwyd ei barau o olygfeydd drych i waith cwlwm plethedig; cyfieithiad Gwyn Jones a Thomas Jones oedd yr argraffiad mawr cyntaf i gymryd lle un Guest. Cynhaliwyd gwledd briodas Branwen mewn pebyll yn Aberffraw, gan na allai’r un tŷ ddal Bendigeidfran.FfynhonnellBranwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007) (Saesneg)Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl. Lladdwyd Pryderi gan Wydion yn y Felenrhyd a’i gladdu ym Maentwrog.FfynhonnellPryderi ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Pwyll a Rhiannon, yr unig un sydd yn y pedair Cainc; magwyd fel Gwri Wallt Euryn gan Teyrnon; lladdwyd gan Wydion yn y Felenrhyd a’i gladdu ym Maentwrog.
Ysgrifennwyd Llyfr Gwyn Rhydderch yn ne-orllewin Cymru gan bump o gopïwyr, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, Llangeitho, yn fwyaf tebygol.FfynhonnellWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350, y casgliad hynaf o ryddiaith Gymraeg; pum copïydd, yn gweithio yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; fe’i gwnaed, mae’n debyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, Llangeitho, gŵr hyddysg yng nghyfraith Hywel; Peniarth 4 a 5 heddiw, un llyfr gynt: yn Peniarth 4 mae’r chwedlau a elwir yn awr y Mabinogion, ac yn Peniarth 5 destunau crefyddol; mae ei gynnwys yn debyg iawn i Lyfr Coch Hergest. Efallai i Lyfr Coch Hergest gael ei wneud i Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan, ger Abertawe, a chymerodd ei enw o Lys Hergest. Llawysgrif 111 Coleg Iesu ydyw bellach, a gedwir yn Llyfrgell Bodley yn Rhydychen.FfynhonnellRed Book of Hergest ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydychen, Coleg Iesu, llawysgrif 111, llawysgrif femrwn fawr a ysgrifennwyd rhwng tua 1382 a 1410, un o lawysgrifau canoloesol pwysicaf y Gymraeg; un o’i chopïwyr oedd Hywel Fychan fab Hywel Goch o Fuellt, y gwyddys iddo weithio i Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan, ac efallai mai ar gyfer Hopcyn y’i lluniwyd; yng ngeiriau Daniel Huws hi yw’r ‘trymaf o’r llyfrau canoloesol yn Gymraeg o bell ffordd, y mwyaf yn ei dimensiynau … a’r mwyaf trwchus’; cadwodd teulu Hopcyn hi hyd 1465, pan aeth i Fychaniaid Tretŵr, lle ysgrifennodd Lewys Glyn Cothi ddwy awdl ynddi, ac yna i Fychaniaid Hergest, a roes iddi ei henw; rhoddodd Thomas Wilkins yr ieuengaf hi i Goleg Iesu ar 17 Chwefror 1701, ac fe’i cedwir yn Llyfrgell Bodley; mae ei rhyddiaith yn cynnwys y Mabinogion, fersiwn Cymraeg o Hanes Sieffre o Fynwy a’r Trioedd; mae ei barddoniaeth yn cynnwys Beirdd y Tywysogion a chylchoedd Llywarch Hen, Urien a Heledd; mae hefyd yn cadw meddyginiaethau Meddygon Myddfai.
Edmygir y straeon am eu symlrwydd twyllodrus a’u grym geiriol dan reolaeth, a chymharwyd eu parau o olygfeydd drych i waith cwlwm plethedig.FfynhonnellFour Branches of the Mabinogi ↗Wikipedia (Saesneg)Arfer modern yw teitlau’r ceinciau, nid rhai’r llawysgrifau canoloesol; mae tair llawysgrif wedi goroesi: Peniarth 6, tua 1225, dryll, a’r testunau cyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch (tua 1350) a Llyfr Coch Hergest (tua 1382–1410); yn y gainc gyntaf mae Pwyll yn newid lle ag Arawn, brenin Annwfn, yn ennill Rhiannon, a’u mab Pryderi yn cael ei achub a’i fagu gan Teyrnon; yn yr ail mae priodas Branwen â Matholwch o Iwerddon yn gorffen mewn rhyfel ofnadwy a hithau’n marw o dor calon; yn y drydedd mae Manawydan yn byw drwy hudo a diffeithio Dyfed ac yn rhyddhau Pryderi a Rhiannon; mae’r bedwaredd yn gorffen gyda throi Blodeuwedd yn dylluan; ymhlith y lleoedd a enwir mae Arberth a Gorsedd Arberth, Harlech, a Gwales, Ynys Gwales oddi ar Ddyfed; edmygir yr ysgrifennu am ei ‘symlrwydd twyllodrus’ a’i ‘rym geiriol dan reolaeth’, a chymharwyd ei barau o olygfeydd drych i waith cwlwm plethedig; cyfieithiad Gwyn Jones a Thomas Jones oedd yr argraffiad mawr cyntaf i gymryd lle un Guest. Canmolwyd cyfieithiad Gwyn Jones a Thomas Jones am ei gywirdeb a’i arddull, a gwnaeth Sioned Davies un newydd yn 2007. Ail-adroddodd Evangeline Walton y ceinciau mewn pedair nofel, ac mae The Owl Service Alan Garner, 1967, yn tynnu ar stori Blodeuwedd.FfynhonnellMabinogion ↗Wikipedia (Saesneg)Daw Mabinogi yn amlwg o mab, ‘mab, bachgen, person ifanc’, ond mae’r gair yn dipyn o ddirgelwch; mae Sioned Davies yn awgrymu mai i’r Pedair Cainc yn unig y perthyn yn iawn, ac mae pob un yn gorffen ‘ac yuelly y teruyna y gainc honn o’r Mabinogi’; mae’r ffurf ‘mabynnogyon’ yn ymddangos unwaith, ar ddiwedd y gainc gyntaf mewn un llawysgrif, a chytunir yn gyffredinol bellach mai gwall copïydd canoloesol ydyw; ymddangosodd yr enw gyntaf yn 1795 yng nghyfieithiad William Owen Pughe o Pwyll yn y Cambrian Register, a Lady Charlotte Guest a’i gwnaeth yn boblogaidd; mae’r dyddiadau a gynigiwyd i’r straeon yn rhedeg o 1050 hyd 1225: dadleuodd Ifor Williams dros gyfnod cyn 1100, Saunders Lewis dros 1170 i 1190, cafodd Thomas Charles-Edwards (1970) fod yr iaith yn gweddu orau i 1050 i 1120, a rhoddodd Patrick Sims-Williams (1991) tua 1060 i 1200, sef y farn gyffredin bellach; canmolir cyfieithiad Gwyn Jones a Thomas Jones am gyfuno cywirdeb llythrennol ac arddull lenyddol gain; cyhoeddodd Sioned Davies gyfieithiad newydd yn 2007; ail-adroddodd Evangeline Walton y ceinciau mewn pedair nofel, ac mae The Owl Service (1967) Alan Garner yn tynnu ar Flodeuwedd y Bedwaredd Gainc.
Ffynonellau a darllen pellach
Tywysog saith cantref Dyfed yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi, a lywodraethodd Annwn am flwyddyn ym mhryd ei brenin, ac a enillodd Riannon.
PwyllMae Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn adennill eu teyrnasoedd, Gwynedd a Deheubarth.
Brwydr Mynydd CarnDaw Gwilym Goncwerwr i Dyddewi yn bererin, ac mae’n cwrdd â Rhys ap Tewdwr, y mae’n ei gydnabod yn frenin Deheubarth.
Gwilym yn NhyddewiMae Rhys ap Tewdwr yn trechu ei wrthwynebwyr yn Llandudoch ac yn cadw Deheubarth ynghyd.
Buddugoliaeth LlandudochLleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.
Cwymp Rhys ap TewdwrYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf