Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 1090

Ysgrifennu’r Pedair Cainc

Mae awdur anhysbys yn llunio Pedair Cainc y Mabinogi, chwedlau Pwyll, Branwen, Manawydan a Math, campweithiau adrodd straeon Ewrop.

Llun: Tudalen o Lyfr Gwyn Rhydderch, a gopïwyd tua 1350, y llyfr hynaf sy’n cadw’r Pedair Cainc. · Scribes of the White Book of Rhydderch, CC0 · Wikimedia Commons

c. 1090Oes y BrenhinoeddAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Lluniodd awdur o Gymro na wyddom ei enw i sicrwydd Bedair Cainc y Mabinogi, chwedlau Pwyll, Branwen, Manawydan a Math: campweithiau adrodd straeon Ewrop.

PrydYr unfed neu’r ddeuddegfed ganrif
YnLlyfr Gwyn Rhydderch (tua 1350) a Llyfr Coch Hergest (tua 1382–1410)
Yn SaesnegYr Arglwyddes Charlotte Guest, 1845

Pedair chwedl, un edau#

Mae pob cainc yn stori ei hun, ond mae un arwr, Pryderi, yn y pedair.

Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410
Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Llun: Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Pwy a’u hysgrifennodd?#

Nid oes enw yn y llyfrau. Mae ysgolheigion wedi cynnig Rhygyfarch, mab Sulien, a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan.

Allan i’r byd#

Aeth Saesneg yr Arglwyddes Charlotte Guest, a orffennwyd yn 1845, â’r chwedlau ymhell y tu hwnt i Gymru.

Y gair Mabinogi#

Daw Mabinogi o mab, mab neu berson ifanc, ond mae union ystyr y gair yn ddirgelwch o hyd. Mae pob un o’r pedair stori yn gorffen â’r un geiriau: ac fel hyn y terfyna’r gainc hon o’r Mabinogi. Dim ond unwaith y ceir y ffurf Mabinogion, ar ddiwedd y gainc gyntaf mewn un llawysgrif, a chredir yn gyffredinol bellach mai llithriad copïydd ydyw. William Owen Pughe a’i defnyddiodd gyntaf yn deitl yn 1795, a Lady Charlotte Guest a’i gwnaeth yn enwog.

Pryd y’u hysgrifennwyd?#

Mae ysgolheigion wedi gosod y straeon unrhyw bryd rhwng 1050 a 1225. Dadleuodd Ifor Williams dros gyfnod cyn 1100, a Saunders Lewis dros 1170 i 1190. Cafodd Thomas Charles-Edwards fod yr iaith yn gweddu orau i’r blynyddoedd 1050 i 1120, a chyfnod Patrick Sims-Williams, tua 1060 i 1200, yw’r farn fwyaf cyffredin heddiw. Y copi hynaf yw dryll yn y llawysgrif Peniarth 6, o tua 1225.

Y pedair stori#

Yn y gainc gyntaf mae Pwyll, arglwydd Dyfed, yn newid lle am flwyddyn ag Arawn, brenin Annwfn, ac yn ennill Rhiannon yn wraig, a chaiff eu mab coll Pryderi ei ddarganfod a’i fagu gan Teyrnon. Yn yr ail, mae priodas Branwen â Matholwch, brenin Iwerddon, yn gorffen mewn rhyfel ofnadwy, a Branwen yn marw o dor calon. Yn y drydedd, mae Manawydan yn byw drwy’r hud sy’n gwacáu Dyfed ac yn rhyddhau Pryderi a Rhiannon. Mae’r bedwaredd yn gorffen gyda throi Blodeuwedd yn dylluan.

Lleoedd i ymweld â hwy#

Yng Nghymru go iawn y gosodir y straeon: Arberth a Gorsedd Arberth yn Nyfed, Harlech, a Gwales, ynys Gwales oddi ar arfordir Sir Benfro. Cynhaliwyd gwledd briodas Branwen mewn pebyll yn Aberffraw, gan na allai’r un tŷ ddal Bendigeidfran. Lladdwyd Pryderi gan Wydion yn y Felenrhyd a’i gladdu ym Maentwrog.

Y ddau lyfr mawr#

Ysgrifennwyd Llyfr Gwyn Rhydderch yn ne-orllewin Cymru gan bump o gopïwyr, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, Llangeitho, yn fwyaf tebygol. Efallai i Lyfr Coch Hergest gael ei wneud i Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan, ger Abertawe, a chymerodd ei enw o Lys Hergest. Llawysgrif 111 Coleg Iesu ydyw bellach, a gedwir yn Llyfrgell Bodley yn Rhydychen.

Eu darllen a’u hail-adrodd#

Edmygir y straeon am eu symlrwydd twyllodrus a’u grym geiriol dan reolaeth, a chymharwyd eu parau o olygfeydd drych i waith cwlwm plethedig. Canmolwyd cyfieithiad Gwyn Jones a Thomas Jones am ei gywirdeb a’i arddull, a gwnaeth Sioned Davies un newydd yn 2007. Ail-adroddodd Evangeline Walton y ceinciau mewn pedair nofel, ac mae The Owl Service Alan Garner, 1967, yn tynnu ar stori Blodeuwedd.

Y bobl

Y Pedair Cainc

Pwyll

Pendefig Dyfed a Phen Annwn (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Tywysog saith cantref Dyfed yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi, a lywodraethodd Annwn am flwyddyn ym mhryd ei brenin, ac a enillodd Riannon.

Pwyll

Cyn ac wedyn

  1. Brwydr Mynydd Carn (wedi’i gofnodi)

    Mae Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn adennill eu teyrnasoedd, Gwynedd a Deheubarth.

    Brwydr Mynydd Carn
  2. Gwilym yn Nhyddewi (wedi’i gofnodi)

    Daw Gwilym Goncwerwr i Dyddewi yn bererin, ac mae’n cwrdd â Rhys ap Tewdwr, y mae’n ei gydnabod yn frenin Deheubarth.

    Gwilym yn Nhyddewi
  3. Buddugoliaeth Llandudoch (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhys ap Tewdwr yn trechu ei wrthwynebwyr yn Llandudoch ac yn cadw Deheubarth ynghyd.

    Buddugoliaeth Llandudoch
  4. Cwymp Rhys ap Tewdwr (wedi’i gofnodi)

    Lleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.

    Cwymp Rhys ap Tewdwr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf