Hanes Cymru

Blwyddyn o hanes Cymru

Ar y dydd hwn yn hanes Cymru

528 o ddyddiadau o hanes Cymru, ar draws 366 o ddyddiau’r flwyddyn: brwydrau a chytundebau, gwyliau’r saint a hen arferion, a geni’r bobl a wnaeth Gymru.

Llun: Ffermdy Cilewent, un o’r adeiladau hanesyddol a ailgodwyd yn Amgueddfa Werin Sain Ffagan · Dave Snowden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ionawr

1 Ionawr

  • Traddodiad

    Calennig

    Dydd Calan. Mae plant yn mynd o ddrws i ddrws yn canu am galennig, rhodd y flwyddyn newydd, arfer a gadwyd yng Nghymru ers canrifoedd.

  • 1814

    Seren Gomer

    Cyhoeddir rhifyn cyntaf Seren Gomer yn Abertawe, y papur newydd wythnosol cyntaf yn Gymraeg.

  • 1909

    Y pensiynau henoed cyntaf

    Telir y pensiynau henoed cyntaf, a gyflwynwyd gan y Canghellor o Gymro David Lloyd George.

2 Ionawr

  • 1941

    Blitz Caerdydd

    Cyrch awyr trymaf Caerdydd. Difrodir Eglwys Gadeiriol Llandaf yn ddrwg, ac fe’i hailadeiladwyd wedyn, gyda Majestas fawr Epstein ynddi.

3 Ionawr

  • 1977

    Radio Cymru

    Mae BBC Radio Cymru yn dechrau darlledu, gorsaf radio genedlaethol yn Gymraeg.

  • 1995

    Y glowyr yn prynu Glofa’r Tŵr

    Mae glowyr Glofa’r Tŵr yn Hirwaun yn gorymdeithio’n ôl i’r gwaith mewn pwll a brynwyd ganddynt â’u harian diswyddo eu hunain.

4 Ionawr

  • 1878Ganed

    Augustus John

    Ganed yr arlunydd yn Ninbych-y-pysgod. Gyda’i chwaer Gwen John daeth yn un o arlunwyr mawr ei oes.

  • 1940Ganed

    Brian Josephson

    Ganed y ffisegydd yng Nghaerdydd. Enillodd Wobr Nobel mewn Ffiseg yn 33 oed am effaith Josephson.

5 Ionawr

  • 1832Ganed

    Love Jones-Parry

    Ganed. Helpodd sefydlu’r Wladfa ym Mhatagonia: yn 1862 hwyliodd yno gyda Lewis Jones, a gyrrodd storm eu llong i fae a enwyd ganddynt yn Borth Madryn ar ôl ei gartref.

  • 2003Bu farw

    Roy Jenkins

    Bu farw’r gwladweinydd o Abersychan. Bu’n Ysgrifennydd Cartref, yn Ganghellor y Trysorlys ac yn Llywydd Prydeinig cyntaf y Comisiwn Ewropeaidd.

6 Ionawr

  • Traddodiad

    Hela’r dryw

    Dydd Ystwyll. Yn hen Sir Benfro byddai dynion ifanc yn cario tŷ bach y dryw o ddrws i ddrws, gan ganu am roddion.

  • 1945Ganed

    Barry John

    Ganed y maswr yng Nghefneithin. ‘Y Brenin’ oedd enw Llewod 1971 yn Seland Newydd arno.

7 Ionawr

  • Dydd gŵyl

    Santes Cwyllog

    Gŵyl Cwyllog, a sefydlodd eglwys Llangwyllog yng nghanol Môn. Yn ôl traddodiad roedd hi’n ferch i Gaw.

8 Ionawr

  • 1823Ganed

    Alfred Russel Wallace

    Ganed ym Mrynbuga. Datrysodd esblygiad drwy ddethol naturiol yr un pryd â Darwin.

  • 1937Ganed

    Shirley Bassey

    Ganed yn Tiger Bay, Caerdydd. Daeth yn un o gantorion mawr y byd.

9 Ionawr

  • 1839Ganed

    Cranogwen

    Ganed Sarah Jane Rees yn Llangrannog: meistr-forwr, bardd, golygydd a hyrwyddwr menywod.

10 Ionawr

  • 1833Ganed

    Mynyddog

    Ganed Richard Davies, y bardd Mynyddog, yn Llanbrynmair. Canwyd ei ganeuon cynnes, swynol am lawenydd a chaledi pobl gyffredin mewn cyngherddau drwy Gymru gyfan, ac roedd galw mawr amdano fel arweinydd eisteddfodau.

12 Ionawr

  • 1810Ganed

    John Dillwyn Llewelyn

    Ganed y ffotograffydd arloesol yn Abertawe. Ym Mhenllergaer roedd yn tynnu ffotograffau erbyn 1840, a helpodd sefydlu’r Gymdeithas Ffotograffig Frenhinol.

13 Ionawr

  • Dydd gŵyl

    Sant Eilian

    Medd y traddodiad i Gaswallon Lawhir, brenin Gwynedd, roi iddo gymaint o dir ag y gallai ei hydd dof redeg o’i amgylch mewn diwrnod.

  • Dydd gŵyl

    Cyndeyrn Sant

    Brython o’r Hen Ogledd ac, medd ei Fuchedd, ŵyr i frenin Lothian.

  • 1884

    Arloeswr amlosgi

    Mae Dr William Price yn amlosgi ei fab bach ar y bryn uwchben Llantrisant. Barnodd y llys a glywodd ei achos fod amlosgi’n gyfreithlon.

  • 1887Ganed

    Hedd Wyn

    Ganed Ellis Humphrey Evans yn Nhrawsfynydd, bardd bugail Yr Ysgwrn.

14 Ionawr

  • Traddodiad

    Hen Galan

    Yng Nghwm Gwaun yn Sir Benfro, cedwir y Calan o hyd yn ôl yr hen galendr ganol Ionawr, gyda chalennig i’r plant.

15 Ionawr

  • 1893Ganed

    Ivor Novello

    Ganed yng Nghaerdydd. Cariodd ei gân ‘Keep the Home Fires Burning’ genedl drwy’r Rhyfel Mawr.

16 Ionawr

  • 1962Ganed

    Bethan Gwanas

    Ganed yr awdur Cymraeg. Trodd ei llyfr cyntaf, Amdani!, am dîm rygbi merched, yn gyfres ar S4C, a dwywaith enillodd ei llyfrau plant wobr Tir na n-Og.

17 Ionawr

  • 1863Ganed

    David Lloyd George

    Ganed ym Manceinion i rieni o Gymru a’i fagu yn Llanystumdwy. Daeth yn unig brif weinidog Cymraeg ei iaith.

  • 1896Bu farw

    Arglwyddes Llanofer

    Bu farw Augusta Hall. Hyrwyddodd y Gymraeg, y delyn deires a’r wisg Gymreig a adwaenwn heddiw.

18 Ionawr

  • 1486

    Priodas Harri Tudur

    Mae Harri Tudur yn priodi Elisabeth o Efrog, gan uno’r rhosyn coch a’r gwyn dan frenin o waed Cymreig.

19 Ionawr

  • 1810Ganed

    Talhaiarn

    Ganed John Jones, y bardd Talhaiarn, yn nhafarn yr Harp yn Llanfair Talhaearn. Ysgrifennodd eiriau Cymraeg i ganeuon annwyl ac, fel pensaer, bu’n goruchwylio codi’r Palas Grisial.

20 Ionawr

  • 1969Ganed

    Nicky Wire

    Ganed. Chwaraewr bas y Manic Street Preachers ac, ers 1995, prif awdur eu geiriau.

21 Ionawr

  • 1855Bu farw

    Ieuan Glan Geirionydd

    Bu farw’r bardd a’r emynydd Evan Evans yn y Rhyl a’i gladdu yn Nhrefriw. Mae ei emynau ymhlith y mwyaf yn yr iaith Gymraeg.

22 Ionawr

  • 1900Bu farw

    David Edward Hughes

    Bu farw’r dyfeisiwr yn Llundain. O’r Bala y daeth ei deulu; daeth ei delegraff argraffu yn safon ar draws Ewrop, ac yn 1878 dangosodd y meicroffon carbon i’r byd.

23 Ionawr

  • 1714Ganed

    Hywel Harris

    Ganed yn Nhrefeca. Taniodd ei bregethu’r diwygiad Methodistaidd ledled Cymru.

  • 1893Bu farw

    Dr William Price

    Bu farw’r meddyg, y Siartydd ac arloeswr amlosgi yn Llantrisant, yn 92 oed.

  • 1970Bu farw

    Syr Ifan ab Owen Edwards

    Bu farw sylfaenydd Urdd Gobaith Cymru. Mae miliynau o blant Cymru wedi tyfu gyda’r Urdd.

24 Ionawr

  • Dydd gŵyl

    Cadog Sant

    Mab Gwynllyw a Gwladys, a ddysgwyd gan Dathan yng Nghaer-went, a sylfaenydd mynachlog fawr Llancarfan.

25 Ionawr

  • Dydd gŵyl

    Dydd Santes Dwynwen

    Diwrnod cariad y Cymry. Mae eglwys Dwynwen ar Ynys Llanddwyn, ger Ynys Môn.

  • 1954

    Under Milk Wood

    Mae’r BBC yn darlledu drama i leisiau Dylan Thomas, Under Milk Wood, gyda Richard Burton yn Llais Cyntaf.

  • 1954

    Darlledu Under Milk Wood

    Darlledir ‘drama i leisiau’ Dylan Thomas am y tro cyntaf ar y BBC, ddeufis wedi ei farw.

26 Ionawr

  • 1955Bu farw

    Gwilym Davies

    Bu farw’r gweinidog a ddechreuodd Neges Heddwch yr Urdd yn 1922.

27 Ionawr

  • 1973

    Y cais yna

    Mae Gareth Edwards yn gorffen symudiad hyd y cae i’r Barbariaid yn erbyn y Crysau Duon, a elwir yn aml y cais gorau erioed.

28 Ionawr

  • 1316

    Llywelyn Bren yn codi

    Mae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.

  • 1457

    Geni Harri Tudur

    Genir Harri Tudur yng Nghastell Penfro. Cyn hir mae’r beirdd yn ei gyfarch fel y mab darogan.

  • 1457Ganed

    Harri Tudur

    Ganed yng Nghastell Penfro. Daeth yn Harri VII a sefydlu llinach y Tuduriaid.

  • 1841Ganed

    Henry Morton Stanley

    Ganed John Rowlands yn Ninbych. Daeth yn fforiwr enwocaf ei ddydd.

29 Ionawr

  • Dydd gŵyl

    Sant Gildas

    Brython o’r Hen Ogledd a disgybl i Illtud yn Llanilltud Fawr.

  • 1951Bu farw

    Evan Roberts

    Bu farw arweinydd diwygiad 1904. Mewn un flwyddyn llanwodd ei bregethu gapeli Cymru.

30 Ionawr

  • 1826

    Pont y Borth

    Mae pont grog Thomas Telford yn cysylltu Ynys Môn â’r tir mawr, gan gludo’r ffordd o Lundain i Gaergybi ac Iwerddon.

31 Ionawr

  • Dydd gŵyl

    Sant Aeddan

    Gŵyl Aeddan, disgybl i Ddewi Sant ac, yn y Trioedd, un o’i dri disgybl mwyaf ffyddlon. Mae Llanhuadain a Haroldston West yn Sir Benfro yn ei gofio.

Chwefror

1 Chwefror

  • Dydd gŵyl

    Gŵyl Ffraid

    Anrhydeddir Ffraid ledled Cymru. Mae pob Llansanffraid wedi’i henwi ar ei hôl.

  • Dydd gŵyl

    Sant Seiriol

    Sylfaenydd y fynachlog ym Mhenmon, ym mhen dwyreiniol Môn, lle mae ei ffynnon sanctaidd yn llifo o hyd wrth ymyl y priordy.

2 Chwefror

  • 1876

    Cymdeithas Bêl-droed Cymru

    Sefydlir Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn Wrecsam, y drydedd gymdeithas bêl-droed hynaf yn y byd.

  • 1963

    Protest Pont Trefechan

    Mae aelodau Cymdeithas yr Iaith yn eistedd ar bont yn Aberystwyth ym mhrotest gyntaf y gymdeithas dros y Gymraeg.

  • 1237Bu farw

    Siwan

    Bu farw Siwan, Arglwyddes Cymru, gwraig Llywelyn Fawr, yn Abergwyngregyn. Sefydlodd ef frodordy yn Llan-faes er cof amdani.

3 Chwefror

  • 1925

    Ffarwel i Peerless Jim

    Mae tua 100,000 o bobl yn leinio strydoedd Caerdydd ar gyfer angladd y bocsiwr Jim Driscoll.

4 Chwefror

  • 1925Bu farw

    William Haggar

    Bu farw’r dyn sioe teithiol a wnaeth rai o’r ffilmiau cyntaf yng Nghymru.

5 Chwefror

  • 1969Ganed

    Michael Sheen

    Ganed yr actor yng Nghasnewydd a’i fagu ym Mhort Talbot. Yn 2011 arweiniodd The Passion yno, drama 72 awr gyda mwy na mil o bobl y dref yn cymryd rhan.

6 Chwefror

  • 1960Ganed

    Jeremy Bowen

    Ganed y newyddiadurwr yng Nghaerdydd. Daeth yn Olygydd Dwyrain Canol cyntaf y BBC ac yn ddiweddarach yn Olygydd Rhyngwladol.

7 Chwefror

  • 1301

    Tywysog Cymru o Sais

    Gwneir Edward o Gaernarfon, mab y brenin, yn Dywysog Cymru, yr etifedd cyntaf i orsedd Lloegr i ddal y teitl.

8 Chwefror

  • 1928Ganed

    Osian Ellis

    Ganed y telynor yn Ffynnongroew yn Sir y Fflint. Ysgrifennodd Benjamin Britten gerddoriaeth iddo, a bu’n dysgu’r delyn yn yr Academi Gerdd Frenhinol am ddeng mlynedd ar hugain.

9 Chwefror

  • Dydd gŵyl

    Gŵyl Teilo

    Sefydlodd Teilo, cyfaill Dewi, eglwys Llandeilo ac mae’n nawddsant Llandaf.

  • 2000

    Rhodri Morgan yn arwain Cymru

    Daw Rhodri Morgan yn arweinydd llywodraeth Cymru, a’i harwain am bron i ddeng mlynedd.

10 Chwefror

  • 1794

    Agor Camlas Morgannwg

    Mae Camlas Morgannwg yn agor o Ferthyr Tudful i Gaerdydd, tua phum milltir ar hugain gyda rhyw hanner cant o lociau, gan gludo haearn Merthyr i lawr i’r môr.

  • 1963

    MAC yn taro yn Nhryweryn

    Mae Owain Williams, Emyr Llywelyn Jones a John Albert Jones yn croesi mynyddoedd yr Arenig liw nos ac yn bomio’r newidydd yng ngwaith argae Tryweryn. Ni chaiff neb ei anafu. Dyma weithred gyntaf Mudiad Amddiffyn Cymru.

11 Chwefror

  • 1958Bu farw

    Ernest Jones

    Bu farw’r niwrolegydd a’r seicdreiddiwr. Ef oedd y seicdreiddiwr cyntaf yn y byd Saesneg ei iaith, a chydweithiwr agos i Sigmund Freud.

12 Chwefror

  • 1945Ganed

    Gareth Thomas

    Ganed yr actor Gareth Thomas.

13 Chwefror

  • 1923

    Y radio yn dod i Gymru

    Mae gorsaf 5WA y BBC yn dechrau darlledu o Gaerdydd.

  • 1962

    Tynged yr Iaith

    Mae darlith radio Saunders Lewis ar dynged yr iaith yn arwain at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

  • 1891Ganed

    Kate Roberts

    Ganed yn Rhosgadfan. Daeth yn ‘Frenhines ein llên’.

14 Chwefror

  • 1881Ganed

    W. J. Gruffydd

    Ganed y bardd, yr ysgolhaig a golygydd Y Llenor ym Methel ger Caernarfon.

15 Chwefror

  • 1834Ganed

    William Henry Preece

    Ganed y peiriannydd yng Nghaernarfon. Fel prif beiriannydd Swyddfa’r Post cefnogodd y Marconi ifanc, a chroesodd ei negeseuon radio dros y môr o Larnog i Ynys Echni yn 1897.

16 Chwefror

  • 1859Ganed

    Tom Ellis

    Ganed yng Nghefnddwysarn ger y Bala. Arweiniodd fudiad Cymru Fydd dros hunanlywodraeth i Gymru.

17 Chwefror

  • 1903Bu farw

    Joseph Parry

    Bu farw cyfansoddwr ‘Myfanwy’ ac ‘Aberystwyth’ ym Mhenarth.

18 Chwefror

  • 1967Ganed

    Colin Jackson

    Ganed y clwydwr yng Nghaerdydd. Bu’n bencampwr y byd ddwywaith, a gosododd record byd o 12.91 eiliad yn 1993 a safodd am bron i dair blynedd ar ddeg.

19 Chwefror

  • 1881

    Gêm rygbi ryngwladol gyntaf Cymru

    Mae Cymru’n chwarae eu gêm rygbi ryngwladol gyntaf, yn erbyn Lloegr yn Blackheath.

  • 1941

    Blitz Abertawe

    Mae tair noson o fomio ym mis Chwefror yn dinistrio canol Abertawe.

20 Chwefror

  • 1966Bu farw

    Emrys Evans

    Bu farw’r ysgolhaig clasurol a’r academydd Emrys Evans, yn 75 oed.

21 Chwefror

  • 1804

    Y locomotif rheilffordd cyntaf

    Mae injan stêm Richard Trevithick yn tynnu haearn a theithwyr ar hyd tramffordd Penydarren ym Merthyr, y locomotif cyntaf i redeg ar gledrau.

  • 2004Bu farw

    John Charles

    Bu farw ‘Il Gigante Buono’, Cawr Addfwyn Juventus a Chymru.

22 Chwefror

  • 1797

    Y goresgyniad olaf

    Mae llu Ffrengig yn glanio ger Abergwaun ac yn ildio o fewn deuddydd. Daw Jemima Nicholas yn arwres genedlaethol.

23 Chwefror

  • 1723Ganed

    Richard Price

    Ganed yr athronydd yn Llangeinor. Darllenwyd ei waith ar ryddid gan sylfaenwyr yr Unol Daleithiau.

25 Chwefror

  • 1246Bu farw

    Dafydd ap Llywelyn

    Bu farw mab Llywelyn Fawr a Siwan yn Abergwyngregyn. Ef oedd y cyntaf i’w alw’i hun yn Dywysog Cymru.

26 Chwefror

  • 1915

    Y Gwarchodlu Cymreig

    Sefydlir y Gwarchodlu Cymreig. Safasant eu gwarchodaeth gyntaf ym Mhalas Buckingham ar Ddydd Gŵyl Dewi.

27 Chwefror

  • 1887Ganed

    James Dickson Innes

    Ganed yr arlunydd tirluniau James Dickson Innes.

28 Chwefror

  • 1405

    Y Cytundeb Tridarn

    Mae Owain Glyndŵr, Mortimer a Percy yn cytuno i rannu’r deyrnas, gyda Chymru’n ymestyn hyd at Hafren a Merswy.

29 Chwefror

  • 1952

    Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro

    Daw Arfordir Penfro yn barc cenedlaethol, yr unig un yn y Deyrnas Unedig sy’n arfordir yn bennaf. Pen-blwydd ar ddydd naid.

Mawrth

1 Mawrth

  • Dydd gŵyl

    Dydd Gŵyl Dewi

    Diwrnod cenedlaethol Cymru. ‘Gwnewch y pethau bychain.’

  • 589

    Marw Dewi Sant

    Bu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog, lle saif Tyddewi heddiw, dinas leiaf Prydain.

  • 1947

    Yr ysgol wladol Gymraeg gyntaf

    Mae Ysgol Gymraeg Dewi Sant yn agor yn Llanelli. Erbyn heddiw mae cannoedd o filoedd o blant wedi cael eu dysgu drwy’r Gymraeg.

  • 1979

    Gwrthod datganoli

    Mae Cymru’n pleidleisio o bedwar i un yn erbyn Cynulliad i Gymru.

  • 2006

    Agor adeilad y Senedd

    Mae siambr drafod Richard Rogers, o lechi a phren, yn agor ar Ddydd Gŵyl Dewi ym Mae Caerdydd.

2 Mawrth

  • 1940

    Y llythyrau’n cyrraedd Epynt

    Y diwrnod ar ôl i bobl Mynydd Epynt gadw Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell, mae llythyrau’r Swyddfa Ryfel yn dechrau cyrraedd: rhaid i bob teulu adael ei gartref er mwyn i’r mynydd ddod yn faes tanio.

  • 1822Ganed

    Michael D. Jones

    Ganed yn Llanuwchllyn. Ef oedd tad y Wladfa ym Mhatagonia.

3 Mawrth

  • Dydd gŵyl

    Gŵyl Non

    Non, mam Dewi Sant. Saif ei chapel a’i ffynnon sanctaidd ar y clogwyni ger Tyddewi.

  • 2011

    Pwerau deddfu

    Mae refferendwm yn rhoi pwerau deddfu llawn i’r Cynulliad, ac mae’r Gymraeg yn cael statws swyddogol yng Nghymru.

  • 1975Bu farw

    T. H. Parry-Williams

    Bu farw’r bardd a’r ysgolhaig o Ryd-ddu. Enillodd y Gadair a’r Goron ddwywaith.

4 Mawrth

  • 1800Ganed

    Dr William Price

    Ganed yn Rhydri. Meddyg, Siartydd, derwydd a dyn ymhell o flaen ei oes.

5 Mawrth

  • 1850

    Pont Britannia

    Agorir pont reilffordd diwbaidd Robert Stephenson dros y Fenai.

6 Mawrth

  • 1951Bu farw

    Ivor Novello

    Bu farw cyfansoddwr caneuon o Gaerdydd a seren llwyfan a sgrin.

7 Mawrth

  • 1876Ganed

    Edgar Evans

    Ganed y morwr yn Rhosili ar Benrhyn Gŵyr. Yn 1912 roedd yn un o bum dyn mintai Scott a gyrhaeddodd Begwn y De.

8 Mawrth

  • 1939Ganed

    Robert Tear

    Ganed y tenor a’r arweinydd Robert Tear.

9 Mawrth

  • 1942Ganed

    John Cale

    Ganed ym mhentref glofaol Garnant, lle magodd ei fam ef yn siarad Cymraeg. Roedd yn un o sylfaenwyr y Velvet Underground a chynrychiolodd Gymru yn Biennale Fenis yn 2009.

10 Mawrth

  • 1747Ganed

    Iolo Morganwg

    Ganed Edward Williams ym Mhen-onn ym Morgannwg. Rhoddodd Orsedd y Beirdd i Gymru.

11 Mawrth

  • 1899

    Yr anthem ar record

    Mae Madge Breese yn canu ‘Hen Wlad fy Nhadau’ i’r Gramophone Company yn Llundain: y record gyntaf y gwyddys amdani yn Gymraeg.

12 Mawrth

  • Dydd gŵyl

    Sant Pol Aurelian

    Fe’i ganwyd ym Mhenychen ym Morgannwg, medd ei Fuchedd, a bu’n ddisgybl i Illtud ochr yn ochr â Dewi a Samson.

  • 1881

    Undeb Rygbi Cymru

    Sefydlir Undeb Rygbi Cymru yng Ngwesty’r Castell yng Nghastell-nedd.

  • 1984

    Streic y glowyr

    Mae streic a barodd flwyddyn yn gorffen mewn methiant, ac mae cau’r maes glo yn cyflymu.

13 Mawrth

  • 1942Ganed

    Meic Stevens

    Ganed y canwr-gyfansoddwr yn Solfach yn Sir Benfro. Gan ganu’n Gymraeg gan amlaf am dros hanner can mlynedd, cafodd ei alw’n Bob Dylan Cymru.

14 Mawrth

  • 1936Ganed

    John Meirion Morris

    Ganed y cerflunydd John Meirion Morris.

15 Mawrth

  • 2008

    Camp Lawn 2008

    Mae Cymru’n curo Ffrainc yng Nghaerdydd i ennill y Gamp Lawn, fisoedd yn unig ar ôl gadael Cwpan y Byd yn gynnar.

  • 2008

    Camp Lawn

    Mae Cymru’n curo Ffrainc yng Nghaerdydd i ennill y Gamp Lawn.

16 Mawrth

  • 2019

    Camp Lawn arall

    Dan Warren Gatland, mae Cymru’n curo Iwerddon 25–7 yng nglaw Caerdydd i gwblhau eu pedwaredd Gamp Lawn mewn pymtheg mlynedd.

  • 2019

    Camp Lawn

    Mae Cymru’n curo Iwerddon 25–7 yng Nghaerdydd i ennill y Gamp Lawn.

17 Mawrth

  • Dydd gŵyl

    Padrig Sant

    Nawddsant Iwerddon.

  • 2012

    Camp Lawn

    Mae Cymru’n curo Ffrainc yng Nghaerdydd i ennill eu trydedd Gamp Lawn mewn wyth mlynedd.

18 Mawrth

  • 1978

    Camp Lawn 1978

    Mae Cymru’n curo Ffrainc yng Nghaerdydd i ennill y Gamp Lawn. Hon oedd gêm olaf dau o’r mawrion dros Gymru, Gareth Edwards a Phil Bennett, a sgoriodd Bennett ddau gais.

19 Mawrth

  • 1907

    Llyfrgell ac Amgueddfa Genedlaethol

    Sefydlir Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth a’r Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd drwy siarteri brenhinol.

  • 2005

    Y Gamp Lawn

    Mae buddugoliaeth o 32–20 dros Iwerddon yng Nghaerdydd yn dod â 27 mlynedd o aros i ben: mae Cymru’n cipio’r Gamp Lawn gyda rygbi agored drwy’r tymor.

20 Mawrth

  • 1940Bu farw

    Gwilym Deudraeth

    Bu farw’r bardd William Thomas Edwards, Gwilym Deudraeth.

21 Mawrth

  • 1282

    Dechrau rhyfel 1282

    Ar Sul y Blodau mae Dafydd ap Gruffudd yn ymosod ar Gastell Penarlâg, ac mae Cymru’n codi unwaith eto dros ei rhyddid.

  • 1802Ganed

    Arglwyddes Llanofer

    Ganed Augusta Waddington. Fel Arglwyddes Llanofer daeth yn noddwr mawr i ddiwylliant Cymru.

22 Mawrth

  • 1282

    Penarlâg ar Sul y Blodau

    Ar Sul y Blodau mae Dafydd ap Gruffudd yn cipio Castell Penarlâg. Mae Llywelyn yn ymuno â’i frawd, a dechreua rhyfel olaf Cymru annibynnol.

23 Mawrth

  • 1956

    Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn

    Mae pobl Capel Celyn yn ffurfio Pwyllgor Amddiffyn i achub eu cwm, gyda Dafydd Roberts yn gadeirydd a’r athrawes Elizabeth Watkin Jones yn ysgrifennydd.

24 Mawrth

  • 1848Ganed

    Emrys ap Iwan

    Ganed Robert Ambrose Jones yn Abergele. Fel Emrys ap Iwan hyrwyddodd y Gymraeg a hunanlywodraeth, un o ragflaenwyr y mudiad cenedlaethol modern.

25 Mawrth

  • 1807

    Rheilffordd y Mwmbwls

    Mae rheilffordd Abertawe a’r Mwmbwls yn cludo teithwyr sy’n talu, y gwasanaeth rheilffordd i deithwyr cyntaf yn y byd.

  • 1876

    Gêm bêl-droed ryngwladol gyntaf Cymru

    Mae Cymru’n chwarae eu gêm bêl-droed ryngwladol gyntaf, yn erbyn yr Alban yn Glasgow.

26 Mawrth

  • 1945Bu farw

    David Lloyd George

    Bu farw’r Dewin Cymreig yn Llanystumdwy, lle cafodd ei fagu. Fe’i claddwyd ger afon Dwyfor.

27 Mawrth

  • 1971

    Camp Lawn ym Mharis

    Mae Cymru’n curo Ffrainc ym Mharis i ennill y Gamp Lawn, gyda Gareth Edwards a Barry John ar eu gorau.

28 Mawrth

  • 1942Ganed

    Neil Kinnock

    Ganed yn Nhredegar. Yn 41 oed daeth yn arweinydd ieuengaf y Blaid Lafur erioed, ac yn ddiweddarach yn Is-lywydd y Comisiwn Ewropeaidd.

29 Mawrth

  • Dydd gŵyl

    Gŵyl Gwynllyw

    Sefydlodd Gwynllyw, brenin Gwynllwg a thad Sant Cadog, yr eglwys sy’n Eglwys Gadeiriol Casnewydd heddiw.

  • Dydd gŵyl

    Santes Gwladys

    Merch i Frychan, gwraig Gwynllyw a mam Cadog.

  • 1913Ganed

    R. S. Thomas

    Ganed y bardd yng Nghaerdydd. Fe’i enwebwyd am Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth.

30 Mawrth

  • 2012Bu farw

    Emrys Roberts

    Bu farw’r bardd a’r awdur Emrys Roberts, cyn-Archdderwydd Cymru, yn 82 oed.

31 Mawrth

  • 1406

    Llythyr Pennal

    Mae Glyndŵr yn ysgrifennu at Frenin Ffrainc yn amlinellu ei weledigaeth: eglwys Gymreig annibynnol a dwy brifysgol, un yn y gogledd ac un yn y de.

  • 1920

    Yr Eglwys yng Nghymru

    Datgysylltir yr eglwys Anglicanaidd yng Nghymru ar ôl degawdau o ymgyrchu gan yr Anghydffurfwyr.

Ebrill

1 Ebrill

  • Dydd gŵyl

    Sant Tewdrig

    Brenin Gwent a Glywysing, a roddodd ei goron heibio i fyw’n feudwy yn Nhyndyrn.

  • 1401

    Cipio Conwy ar Ddydd Gwener y Groglith

    Mae cefndryd Glyndŵr, Rhys a Gwilym ap Tudur, yn cipio Castell Conwy tra bo’r gwarchodlu yn yr eglwys.

  • 1974

    Siroedd ag enwau Cymraeg

    Ail-lunnir Cymru’n wyth sir, ac mae hen enwau fel Gwynedd, Powys a Dyfed yn dychwelyd i’r map.

  • 1974

    Wyth sir newydd

    Daw Gwynedd, Clwyd, Powys, Dyfed, Gwent a’r tair Morgannwg i fod, gan adfer hen enwau Cymreig.

  • 1996

    Dau ar hugain o gynghorau

    Daw’r 22 cyngor sy’n rhedeg llywodraeth leol yng Nghymru heddiw i rym.

  • 2007

    Presgripsiynau am ddim

    Cymru yw’r rhan gyntaf o Brydain i wneud pob presgripsiwn am ddim.

2 Ebrill

  • 1502Bu farw

    Arthur, Tywysog Cymru

    Bu farw mab hynaf Harri Tudur yn Llwydlo, yn 15 oed. Enwodd ei dad ef yn Arthur i ddangos gwreiddiau Cymreig y Tuduriaid.

3 Ebrill

  • 1812Ganed

    Henry Richard

    Ganed ‘Apostol Heddwch’ yn Nhregaron. Brwydrodd dros heddwch rhwng gwledydd a thros bobl Cymru.

4 Ebrill

  • 1985Bu farw

    Kate Roberts

    Bu farw Brenhines ein llên yn Ninbych, yn 94 oed.

5 Ebrill

  • 1899Bu farw

    Tom Ellis

    Bu farw Tom Ellis, aelod Meirionnydd ac arweinydd Cymru Fydd, yn Cannes, yn 40 oed. Yn 1890 roedd wedi galw am gynulliad deddfwriaethol i Gymru.

6 Ebrill

  • Dydd gŵyl

    Brychan Brycheiniog

    Brenin Brycheiniog a thad y saint.

  • 1896

    Rheilffordd yr Wyddfa

    Agorir y rheilffordd rac i gopa’r Wyddfa.

7 Ebrill

  • Dydd gŵyl

    Gŵyl Brynach

    Sefydlodd Brynach eglwys Nanhyfer, lle saif y groes fawr o hyd.

8 Ebrill

  • 1761Bu farw

    Griffith Jones

    Bu farw sylfaenydd yr ysgolion cylchynol. Dysgwyd cannoedd o filoedd o Gymry i ddarllen ynddynt.

9 Ebrill

  • 1978Bu farw

    Clough Williams-Ellis

    Bu farw’r pensaer a adeiladodd Bortmeirion, yn 94 oed.

10 Ebrill

  • 1936Ganed

    Ricky Valance

    Ganed y canwr pop Ricky Valance, David Spencer o’i enw iawn.

11 Ebrill

  • 1240

    Marw Llywelyn Fawr

    Mae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.

  • 1240Bu farw

    Llywelyn Fawr

    Bu farw Llywelyn Fawr yn Aberconwy ar ôl rheoli’r rhan fwyaf o Gymru am ddeugain mlynedd.

12 Ebrill

  • 1884Ganed

    Tenby Davies

    Ganed y rhedwr Tenby Davies.

13 Ebrill

  • 2019

    Cofiwch Dryweryn ledled Cymru

    Drannoeth bwrw wal Cofiwch Dryweryn yn Llanrhystud i lawr, mae gwirfoddolwyr yn ei hailgodi. O fewn wythnosau mae mwy na chant o furluniau Cofiwch Dryweryn newydd wedi’u paentio ledled Cymru a thu hwnt.

14 Ebrill

  • 1991

    Woosie yn ennill y Masters

    Mae’r Cymro Ian Woosnam yn ennill y Masters yn Augusta, a fe oedd golffiwr gorau’r byd ar y pryd.

15 Ebrill

  • Dydd gŵyl

    Gŵyl Padarn

    Sefydlodd Padarn eglwys fawr Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth.

16 Ebrill

  • 1881Ganed

    Ifor Williams

    Ganed yr ysgolhaig a ddatgloodd yr hen ganu, Canu Aneirin a Chanu Taliesin, yn Nhregarth.

  • 1929Bu farw

    Syr John Morris-Jones

    Bu farw’r athro o Fangor a osododd safon y Gymraeg ysgrifenedig.

17 Ebrill

  • 1957

    Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog

    Daw Bannau Brycheiniog yn drydydd parc cenedlaethol Cymru, ar ôl Eryri ac Arfordir Penfro.

18 Ebrill

  • 1905Ganed

    Alun Oldfield-Davies

    Ganed. Daeth yn Rheolwr BBC Cymru.

19 Ebrill

  • 1791Bu farw

    Richard Price

    Bu farw’r athronydd o Langeinor yn Llundain. Siaradodd dros ryddid America, a galwodd yr hanesydd John Davies ef y meddyliwr Cymreig mwyaf erioed.

20 Ebrill

  • 1836

    Agor Rheilffordd Ffestiniog

    Mae’r rheilffordd lechi o Flaenau Ffestiniog i Borthmadog yn agor, a’i wagenni llwythog yn rhedeg yr holl ffordd i lawr drwy ddisgyrchiant.

  • 1970Bu farw

    T. I. Ellis

    Bu farw’r academydd Thomas Iorwerth Ellis, yn 70 oed.

21 Ebrill

  • Dydd gŵyl

    Gŵyl Beuno

    Sefydlodd Beuno Glynnog Fawr ac, yn ôl traddodiad, cododd Gwenfrewi o farw’n fyw.

  • 1776

    Bedyddio Ann Griffiths

    Bedyddir yr emynyddes yn Llanfihangel-yng-Ngwynfa. Mae ei hemynau ymhlith y gorau yn Gymraeg.

  • 1509Bu farw

    Harri Tudur

    Bu farw Harri VII, gan adael coron gref i’w fab. Roedd beirdd Cymru wedi’i gyfarch fel mab y darogan.

  • 2005Bu farw

    Gwynfor Evans

    Bu farw aelod seneddol cyntaf Plaid Cymru. Enillodd ei safiad S4C i Gymru.

22 Ebrill

  • 1902Ganed

    Megan Lloyd George

    Ganed yng Nghricieth. Daeth yn aelod seneddol benywaidd cyntaf Cymru.

  • 1977Bu farw

    Ryan Davies

    Bu farw athrylith comedi ‘Ryan a Ronnie’, yn 40 oed.

23 Ebrill

  • 1927

    Dinas Caerdydd yn ennill y Cwpan

    Mae Dinas Caerdydd yn curo Arsenal yn Wembley ac yn mynd â Chwpan yr FA allan o Loegr am yr unig dro.

  • 1927

    Y Cwpan yn gadael Lloegr

    Mae Dinas Caerdydd yn curo Arsenal yn Wembley, yr unig dro i dîm o’r tu allan i Loegr ennill Cwpan FA Lloegr.

  • 1695Bu farw

    Henry Vaughan

    Bu farw’r bardd a’i galwai’i hun yn ‘Silurist’ yn Llansanffraid ym Mrycheiniog.

24 Ebrill

  • Dydd gŵyl

    Sant Dyfnan

    Gŵyl Dyfnan, a’i eglwys yw Llanddyfnan ym Môn. Yn ôl traddodiad roedd yn un o blant Brychan.

25 Ebrill

  • 1283

    Castell y Bere

    Mae Castell y Bere, castell tywysogion Gwynedd dan Gadair Idris, yn ildio o’r diwedd wedi iddo ddal allan dros Dafydd ap Gruffudd.

26 Ebrill

  • Dydd gŵyl

    Seintiau Bidofydd a Fidalis

    Gŵyl draddodiadol Bidofydd, sant yng Nghymru’r 6ed ganrif, a Fidalis, y cofir amdano’n aml gydag ef.

27 Ebrill

  • 1874

    Sefydlu undeb y chwarelwyr

    Yng Ngwesty’r Queen’s yng Nghaernarfon mae’r chwarelwyr yn sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru.

  • 1794Bu farw

    Syr William Jones

    Bu farw’r ysgolhaig a’r barnwr yn Calcutta. Yn fab i’r mathemategydd o Fôn a roddodd π i ni, fe’i magwyd gyda’r Gymraeg, ac yn 1786 dangosodd fod Sansgrit, Groeg a Lladin yn tarddu o un ffynhonnell gyffredin.

28 Ebrill

  • 1197

    Marw’r Arglwydd Rhys

    Mae’r Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth, noddwr beirdd ac Ystrad Fflur, yn marw ac yn cael ei gladdu yn Nhyddewi.

  • 1197Bu farw

    Yr Arglwydd Rhys

    Bu farw Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth. Cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf ac mae wedi’i gladdu yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi.

29 Ebrill

  • 1909

    Cyllideb y Bobl

    Mae Lloyd George yn cyflwyno Cyllideb y Bobl, gan drethu cyfoeth i dalu am bensiynau ac ymladd tlodi.

30 Ebrill

  • 1839

    Siartwyr Llanidloes

    Mae Siartwyr Llanidloes, yn sefyll dros y bleidlais i weithwyr, yn cymryd rheolaeth o’r dref ac yn ei dal am bum diwrnod.

Mai

1 Mai

  • Traddodiad

    Calan Mai

    Diwrnod cyntaf yr haf yn yr hen flwyddyn Gymreig, gyda bedwen haf, carolau a dawnsio.

  • Dydd gŵyl

    Gŵyl Asaff

    Dilynodd Asaff Gyndeyrn yn bennaeth y gymuned a roddodd ei henw i ddinas Llanelwy.

  • Dydd gŵyl

    Sant Briog

    Medd ei Fuchedd Lydewig iddo gael ei eni yng Ngheredigion a’i hyfforddi gan Garmon.

  • 2003

    Hanner a hanner

    Mae etholiad y Cynulliad yn ethol cymaint o fenywod â dynion, y tro cyntaf i unrhyw senedd genedlaethol yn y byd wneud hynny.

2 Mai

  • 1993Ganed

    Owain Doull

    Ganed y seiclwr trac Owain Doull.

3 Mai

  • 1950Ganed

    Mary Hopkin

    Ganed y gantores ym Mhontardawe. Dechreuodd ganu yn Gymraeg, ac aeth ei ‘Those Were the Days’ i rif un yn 1968 ar label Apple y Beatles.

4 Mai

  • 1926

    Y Streic Gyffredinol

    Mae Prydain yn rhoi’r gorau i weithio i gefnogi’r glowyr. Daw’r streic i ben mewn naw diwrnod, ond mae’r glowyr yn cael eu cloi allan am saith mis.

5 Mai

  • 2012

    Llwybr Arfordir Cymru

    Mae Llwybr Arfordir Cymru yn agor: 870 milltir, a Chymru yw’r wlad gyntaf yn y byd â llwybr ar hyd ei harfordir i gyd.

6 Mai

  • 1999

    Etholiad cyntaf y Cynulliad

    Mae Cymru’n ethol ei chorff cenedlaethol ei hun am y tro cyntaf. Mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn cyfarfod wythnos yn ddiweddarach ym Mae Caerdydd.

  • 2020

    Senedd Cymru

    Daw’r Cynulliad yn Senedd Cymru.

  • 2021

    Pleidlais yn un ar bymtheg

    Mae pobl ifanc un ar bymtheg ac ail ar bymtheg oed yn pleidleisio mewn etholiad i’r Senedd am y tro cyntaf.

7 Mai

  • 2026

    Senedd fwy

    Mae Cymru’n ethol 96 o aelodau i’r Senedd, i fyny o 60, gan ddefnyddio system bleidleisio gyfrannol newydd.

8 Mai

  • 1648

    Brwydr Sain Ffagan

    Mae brwydr fwyaf y Rhyfeloedd Cartref yng Nghymru yn gorffen gyda threchu gwrthryfel y brenhinwyr.

9 Mai

  • 1918Ganed

    Kyffin Williams

    Ganed arlunydd Eryri a Môn yn Llangefni.

10 Mai

  • 1904Bu farw

    Henry Morton Stanley

    Bu farw’r fforiwr o Ddinbych yn Llundain.

11 Mai

  • 1880Ganed

    David Davies, yr Arglwydd Davies

    Ganed David Davies, y gwleidydd a ddaeth yn Farwn Davies cyntaf.

12 Mai

  • 1999

    Y Cynulliad yn cyfarfod

    Mae Cynulliad Cenedlaethol Cymru’n cyfarfod am y tro cyntaf, ac mae gan Gymru ei llywodraeth etholedig ei hun.

13 Mai

  • 1839

    Beca yn Efail-wen

    Mae dynion wedi’u gwisgo fel menywod yn chwalu’r tollborth yn Efail-wen: y cyntaf o Helyntion Beca.

  • 1897

    Radio dros y môr

    Mae Guglielmo Marconi, gyda chymorth William Preece o Gaernarfon, yn anfon y signalau radio cyntaf dros y môr agored, rhwng Trwyn Larnog ac Ynys Echni.

  • 1897

    Diwifr dros y dŵr

    Mae Marconi yn anfon y neges ddiwifr gyntaf dros y môr agored, o Drwyn Larnog i Ynys Echni.

14 Mai

  • 1951

    Rheilffordd Talyllyn

    Mae gwirfoddolwyr yn rhedeg eu trenau cyntaf ar Reilffordd Talyllyn, y rheilffordd gyntaf yn y byd i’w hachub fel hyn.

  • 1771Ganed

    Robert Owen

    Ganed yn y Drenewydd. Fe’i gelwir yn dad y mudiad cydweithredol.

  • 1966Bu farw

    Megan Lloyd George

    Bu farw aelod seneddol benywaidd cyntaf Cymru, yn dal yn aelod dros Gaerfyrddin.

15 Mai

  • 1920Bu farw

    O. M. Edwards

    Bu farw Owen Morgan Edwards yn Llanuwchllyn. Drwy Gymru’r Plant ac fel Prif Arolygydd Ysgolion cyntaf Cymru, rhoddodd eu hiaith a’u hanes yn ôl i’r plant.

16 Mai

  • Dydd gŵyl

    Sant Carannog

    Tywysog o Geredigion, ŵyr Ceredig yn ôl ei Fuchedd, a ddewisodd fywyd meudwy mewn ogof uwchben y gilfach sy’n dwyn ei enw heddiw.

  • 1936Bu farw

    Gwili

    Bu farw John Jenkins, bardd, ysgolhaig ac Archdderwydd.

17 Mai

  • 2017Bu farw

    Rhodri Morgan

    Bu farw Prif Weinidog Cymru o 2000 hyd 2009, yng Nghaerdydd.

18 Mai

  • Traddodiad

    Neges Heddwch yr Urdd

    Bob blwyddyn ers 1922 mae pobl ifanc Cymru’n anfon neges heddwch ac ewyllys da at y byd.

  • 1922

    Neges heddwch ac ewyllys da

    Mae plant Cymru yn anfon eu neges heddwch ac ewyllys da gyntaf at blant y byd. Mae wedi’i hanfon bob blwyddyn ers hynny.

  • 1872Ganed

    Bertrand Russell

    Ganed yr athronydd yn Nhryleg yn Sir Fynwy. Treuliodd ei flynyddoedd olaf ym Mhenrhyndeudraeth.

19 Mai

  • 1812Ganed

    Arglwyddes Charlotte Guest

    Ganed yn Swydd Lincoln. Gwnaeth Gymru’n waith ei hoes: aeth ei Mabinogion Saesneg, a argraffwyd yn Llanymddyfri o 1838, â’r hen chwedlau Cymreig i’r byd.

20 Mai

  • 1971Bu farw

    Waldo Williams

    Bu farw bardd ‘Mewn Dau Gae’ a bryniau’r Preseli.

21 Mai

  • Dydd gŵyl

    Sant Collen

    Medd ei Fuchedd iddo fod yn filwr, yna’n abad Glastonbury, yna’n feudwy a wynebodd Wyn ap Nudd, brenin Annwfn, ar y Tor.

  • 1841Ganed

    Joseph Parry

    Ganed ym Merthyr Tudful. Aeth i’r pwll yn naw oed a daeth yn gyfansoddwr mawr Cymru.

22 Mai

  • 1880Ganed

    Teddy Morgan

    Ganed yr asgellwr yn Aberdâr. Yn 1905 sgoriodd y cais a gurodd y Crysau Duon ym Mharc yr Arfau, yng Ngêm y Ganrif.

23 Mai

  • 1970

    Tân ar Bont Britannia

    Mae tân yn dinistrio tiwbiau Pont Britannia. Fe’i hailadeiladwyd gyda ffordd uwchben y rheilffordd.

24 Mai

  • 1789Ganed

    Betsi Cadwaladr

    Ganed ger y Bala. Bu’n nyrsio milwyr yn y Crimea ac mae bwrdd iechyd yn dwyn ei henw.

25 Mai

  • 1972

    Agor yr amgueddfa lechi yn Llanberis

    Mae gweithdai Fictoraidd Dinorwig yng Ngilfach Ddu yn agor yn amgueddfa, a’i chrefftwyr yn dangos sgiliau’r chwarel.

  • 1784Ganed

    John Frost

    Ganed arweinydd y Siartwyr yng Nghasnewydd. Arweiniodd yr orymdaith ar Gasnewydd yn 1839.

26 Mai

  • 1999

    Agor y Cynulliad

    Mae’r Frenhines yn agor Cynulliad Cenedlaethol Cymru’n ffurfiol ym Mae Caerdydd.

27 Mai

  • Dydd gŵyl

    Gŵyl Melangell

    Cysgododd Melangell ysgyfarnog dan ei mantell. Mae ei chysegrfa ym Mhennant Melangell yn lle o heddwch.

28 Mai

  • 1865

    Y Mimosa yn hwylio

    Mae’r Mimosa yn gadael Lerpwl gyda 153 o Gymry ar eu ffordd i Batagonia.

29 Mai

  • 1953

    Everest a Phen-y-Gwryd

    Mae Hillary a Tenzing yn cyrraedd copa Everest. Bu’r tîm yn ymarfer yn Eryri gyda gwesty Pen-y-Gwryd yn gartref, ac mae eu henwau wedi’u llofnodi ar ei nenfwd o hyd.

30 Mai

  • 2011

    Abertawe’n codi

    Mae Dinas Abertawe’n ennill yn Wembley i ddod yn glwb cyntaf o Gymru yn yr Uwch Gynghrair.

  • 1912Ganed

    Hugh Griffith

    Ganed yr actor ym Marian-glas, Ynys Môn. Enillodd Oscar am Ben-Hur.

31 Mai

  • 1880Ganed

    E. Tegla Davies

    Ganed y llenor Edward Tegla Davies.

Mehefin

1 Mehefin

  • 1920

    Archesgob cyntaf Cymru

    Gorseddir A. G. Edwards yn Llanelwy yn Archesgob cyntaf Cymru.

2 Mehefin

  • 1893Ganed

    D. J. Davies

    Ganed David James Davies: economegydd, diwydiannwr ac awdur.

3 Mehefin

  • 1831

    Gwrthryfel Merthyr

    Mae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.

4 Mehefin

  • Dydd gŵyl

    Sant Pedrog

    Tywysog o dŷ brenhinol Cymreig, medd ei Fuchedd, a astudiodd yn Iwerddon ac yna gwneud Cernyw yn gartref.

5 Mehefin

  • Dydd gŵyl

    Sant Tudno

    Meudwy a fu’n byw mewn ogof ar y Gogarth.

  • 1996

    Ail Groesfan Hafren

    Agorir yr ail bont dros Hafren, a elwir bellach yn Bont Tywysog Cymru.

  • 2022

    Cymru i Gwpan y Byd

    Mae Cymru’n curo Wcráin yng Nghaerdydd i gyrraedd eu Cwpan y Byd cyntaf ers 1958.

6 Mehefin

  • 1903Ganed

    Ceri Richards

    Ganed yr arlunydd yn Nynfant ger Abertawe. Gwnaeth ei luniau ar gyfer cerddi Dylan Thomas, a gwobr yn Biennale Fenis, ef yn un o artistiaid mawr Cymru.

7 Mehefin

  • 1337Bu farw

    Gwenllian ferch Llywelyn

    Bu farw unig blentyn Llywelyn ap Gruffudd yn Sempringham, lle cadwyd hi ers yn faban. Mae cofeb yno heddiw.

  • 1940Ganed

    Tom Jones

    Ganed yn Nhrefforest, Pontypridd. Llais Cymru ers dros drigain mlynedd.

8 Mehefin

  • 1878Ganed

    Evan Roberts

    Ganed yng Nghasllwchwr. Yn 1904 dechreuodd ei bregethu’r diwygiad mawr olaf yng Nghymru.

9 Mehefin

  • 1928Ganed

    R. Geraint Gruffydd

    Ganed R. Geraint Gruffydd, ysgolhaig a diwinydd.

10 Mehefin

  • 1990Bu farw

    John Evans o Fforest-fach

    Bu farw John Evans yn 112 oed a 295 diwrnod, dyn hynaf y byd ar y pryd a’r dyn hynaf ym Mhrydain y gellid profi ei oed.

11 Mehefin

  • 2016

    Mae Cymru’n ôl

    Mae Cymru’n curo Slofacia 2–1 yn Bordeaux yn eu gêm gyntaf mewn twrnamaint mawr ers 1958.

12 Mehefin

  • 1883Ganed

    Arglwyddes Rhondda

    Ganed Margaret Haig Thomas, Arglwyddes Rhondda. Brwydrodd dros bleidlais i fenywod, sefydlodd yr wythnosolyn Time and Tide a daeth y fenyw gyntaf i arwain Sefydliad y Cyfarwyddwyr.

13 Mehefin

  • 1910

    Ffarwél Scott yng Nghaerdydd

    Mae Capten Scott a’i swyddogion yn ciniawa yng Ngwesty’r Royal yng Nghaerdydd cyn i’r Terra Nova hwylio am Antarctica.

14 Mehefin

  • Dydd gŵyl

    Sant Dogfael

    Sant o linach Cunedda, a sefydlodd yr eglwys wrth aber Teifi.

15 Mehefin

  • 1215

    Cymru yn y Magna Carta

    Mae’r Magna Carta yn addo dychwelyd mab Llywelyn a’r gwystlon Cymreig, ac y bydd dadleuon am dir yng Nghymru yn cael eu barnu yn ôl cyfraith Cymru.

  • 1215

    Magna Carta a Chymru

    Selir Magna Carta. Enillwyd tri o’i chymalau gan Llywelyn Fawr, gan addo cyfraith Gymreig i dir Cymru.

16 Mehefin

18 Mehefin

  • 1928

    Amelia Earhart ym Mhorth Tywyn

    Mae awyren fôr Amelia Earhart yn glanio ger Porth Tywyn: hi yw’r fenyw gyntaf i groesi’r Iwerydd yn yr awyr.

19 Mehefin

  • 1282Bu farw

    Eleanor de Montfort

    Bu farw Eleanor, gwraig Llywelyn ap Gruffudd a Thywysoges Cymru, yng Ngarth Celyn wedi geni eu merch Gwenllian.

20 Mehefin

  • Dydd gŵyl

    Gŵyl Julius ac Aaron

    Merthyron Caerllion, ymhlith y Cristnogion cyntaf ym Mhrydain i farw dros eu ffydd.

21 Mehefin

  • 1792

    Yr Orsedd gyntaf

    Mae Iolo Morganwg yn cynnal seremoni beirdd ar Fryn y Briallu yn Llundain. Yn ddiweddarach daw ei seremoni’n galon yr Eisteddfod Genedlaethol.

22 Mehefin

  • 1402

    Brwydr Bryn Glas

    Mae byddin Glyndŵr yn chwalu llu Seisnig ym Mhilalé ym Maesyfed ac yn dal ei gadlywydd, Edmund Mortimer.

  • 1876Ganed

    Gwen John

    Ganed yr arlunydd yn Hwlffordd. Mae ei phortreadau tawel ymhlith y mwyaf hoff yng nghelf Prydain.

23 Mehefin

  • 1894

    Glofa’r Albion

    Mae ffrwydrad yng Nghilfynydd yn cymryd 290 o fywydau, a gofir yn y pentref hyd heddiw.

24 Mehefin

  • Traddodiad

    Gŵyl Ifan

    Canol haf, gŵyl Sant Ioan, pan gyneuid coelcerthi a chasglu perlysiau. Mae dawnswyr gwerin yn dal i gwrdd yng Nghaerdydd.

25 Mehefin

  • 2016

    I’r rownd wyth olaf

    Mae Cymru’n curo Gogledd Iwerddon ym Mharis i gyrraedd rownd wyth olaf Ewro 2016.

27 Mehefin

  • 2009

    Pontcysyllte, Treftadaeth y Byd

    Daw traphont ddŵr Thomas Telford ac un filltir ar ddeg o Gamlas Llangollen yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.

  • 2009

    Pontcysyllte ar restr y byd

    Daw Traphont Pontcysyllte a Chamlas Llangollen yn Safle Treftadaeth y Byd.

  • 1916Bu farw

    Cranogwen

    Bu farw Sarah Jane Rees. Codwyd cerflun iddi yn Llangrannog yn 2023.

28 Mehefin

  • 1960

    Six Bells

    Mae ffrwydrad yng nglofa Six Bells, Abertyleri, yn cymryd 45 o fywydau. Mae cerflun anferth o löwr, y Gwarcheidwad, yn gwylio dros y cwm.

29 Mehefin

  • 1889

    Y môr yn dod i Ddoc y Barri

    Gollyngir dŵr i ddoc newydd David Davies yn y Barri am y tro cyntaf. Erbyn 1913 y Barri oedd porthladd glo prysuraf y byd.

30 Mehefin

  • 1940

    Clirio Epynt

    Mae’r teulu olaf yn gadael Mynydd Epynt, a gymerwyd gan y Swyddfa Ryfel yn faes tanio. Bu’n rhaid i 219 o bobl o 54 o gartrefi fynd, a chyda hwy Gapel y Babell, ysgol Cilieni a chymuned Gymraeg gyfan. Mae’r gynnau’n dechrau tanio drannoeth.

  • 1969

    Merthyron Abergele

    Ar noswyl yr Arwisgo lleddir dau o ddynion MAC, Alwyn Jones a George Taylor, yn Abergele pan fo’r bom y maent yn ei gario yn ffrwydro’n rhy gynnar. Fe’u cofir fel Merthyron Abergele.

  • 1709Bu farw

    Edward Lhuyd

    Bu farw’r ysgolhaig mawr ar yr ieithoedd Brythonaidd yn Rhydychen.

Gorffennaf

1 Gorffennaf

  • 1858

    Detholiad naturiol

    Darllenir damcaniaeth esblygiad drwy ddetholiad naturiol Alfred Russel Wallace, a aned ym Mrynbuga, yn Llundain ochr yn ochr â damcaniaeth Darwin. Daeth iddi ar ei ben ei hun, ar ynys bell yn y Moluccas.

  • 1948

    Agor Sain Ffagan

    Agorir Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan, gyda hen adeiladau Cymreig wedi’u hailgodi garreg wrth garreg.

  • 1969

    Arwisgo yng Nghaernarfon

    Arwisgir y Tywysog Charles yn Dywysog Cymru yng nghanol protestio a dathlu.

  • 1969

    Diwedd achos Byddin Rhyddid Cymru

    Ar ddydd yr Arwisgo daw achos 53 diwrnod yn Abertawe i ben. Dedfrydir Cayo Evans a Dennis Coslett o Fyddin Rhyddid Cymru i bymtheg mis o garchar yr un.

  • 2016

    Cymru’n curo Gwlad Belg

    Mae Cymru’n curo Gwlad Belg 3–1 yn Lille i gyrraedd rownd gynderfynol Ewro 2016.

  • 1749Bu farw

    William Jones

    Bu farw’r mathemategydd o Fôn. Ef oedd y cyntaf i ddefnyddio’r symbol π.

2 Gorffennaf

3 Gorffennaf

  • 1871Ganed

    W. H. Davies

    Ganed y bardd crwydrol yng Nghasnewydd. ‘What is this life if, full of care, we have no time to stand and stare?’

4 Gorffennaf

  • 1922Ganed

    Phyllis Kinney

    Ganed yn yr Unol Daleithiau. Daeth yn arbenigwraig ar gerddoriaeth werin Cymru.

5 Gorffennaf

  • 1948

    Y Gwasanaeth Iechyd

    Mae Aneurin Bevan yn lansio’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol, wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar.

  • 2025

    Menywod Cymru yn yr Ewros

    Mae Cymru’n chwarae ym Mhencampwriaeth Ewrop y menywod yn y Swistir, eu twrnamaint mawr cyntaf.

  • 1755Ganed

    Sarah Siddons

    Ganed actores fwyaf ei hoes yn Aberhonddu.

6 Gorffennaf

  • 1960Bu farw

    Aneurin Bevan

    Bu farw sylfaenydd y Gwasanaeth Iechyd. Mae cerrig coffa iddo ar y bryniau uwchben Tredegar.

7 Gorffennaf

  • 1914

    Freddie Welsh, pencampwr y byd

    Mae Freddie Welsh o Bontypridd yn dod yn bencampwr bocsio pwysau ysgafn y byd.

  • 1916

    Coed Mametz

    Mae’r 38ain Adran (Gymreig) yn ymosod ar Goed Mametz ar y Somme. Mae’n cipio’r coed ar ôl pum diwrnod ar gost o tua 4,000 o glwyfedigion.

8 Gorffennaf

  • 1721Bu farw

    Elihu Yale

    Bu farw Elihu Yale yn Llundain a’i gladdu yn Eglwys San Silyn yn Wrecsam, cartref ei deulu. Enwyd Coleg Yale ar ei ôl yn 1718.

9 Gorffennaf

  • 1900

    Guest, Keen a’i Gwmni

    Mae Cwmni Haearn Dowlais yn uno â chwmni Patent Nut and Bolt Arthur Keen i ffurfio Guest, Keen a’i Gwmni, dechrau GKN.

10 Gorffennaf

12 Gorffennaf

  • Dydd gŵyl

    Sant John Jones

    Yr offeiriad Ffransisgaidd o Glynnog, un o ferthyron Cymru, a anrhydeddir yn sant.

  • 1947Ganed

    Gareth Edwards

    Ganed yng Ngwauncaegurwen. Fe’i henwir yn aml y chwaraewr rygbi gorau erioed.

  • 2013Bu farw

    Elaine Morgan

    Bu farw’r awdur o Hopkinstown. Aeth ei llyfr The Descent of Woman o amgylch y byd.

13 Gorffennaf

  • 1527Ganed

    John Dee

    Ganed yr ysgolhaig John Dee yn Llundain, ŵyr i Bedo Ddu o Sir Faesyfed. Yn falch o’i dras o Rodri Mawr, dywedodd wrth Elisabeth I mai Madog ab Owain Gwynedd a ddarganfu America.

14 Gorffennaf

  • 1404

    Cytundeb rhwng Cymru a Ffrainc

    Ym Mharis, mae llysgenhadon Owain Glyndŵr, Gruffudd Young a John Hanmer, yn selio cytundeb cynghrair â Siarl VI o Ffrainc.

  • 1966

    Ethol Gwynfor Evans

    Mae Plaid Cymru yn ennill ei sedd gyntaf yn San Steffan, yn isetholiad Caerfyrddin.

15 Gorffennaf

  • Traddodiad

    Dygwyl Cewydd

    Yn nhraddodiad y De dyma Ddygwyl Cewydd, gŵyl Sant Cewydd, Sant y Glaw. Os oedd hi’n bwrw heddiw, meddai pobl, byddai’n bwrw am ddeugain diwrnod.

16 Gorffennaf

  • 1989Ganed

    Gareth Bale

    Ganed yng Nghaerdydd. Y chwaraewr â’r mwyaf o gapiau a phrif sgoriwr Cymru erioed, arweiniodd ei wlad i rownd gynderfynol Ewro 2016 ac i Gwpan y Byd yn 2022.

17 Gorffennaf

  • Dydd gŵyl

    Sant Cynllo

    Sant y bryniau rhwng Gwy a Hafren, gydag eglwysi ar draws hen Faelienydd.

  • 1860Bu farw

    Betsi Cadwaladr

    Bu farw’r nyrs o’r Bala yn Llundain ar ôl dychwelyd o’r Crimea.

18 Gorffennaf

  • 1889

    Agor Dociau’r Barri

    Mae David Davies, Llandinam, a’r perchnogion glo yn agor Dociau’r Barri. Erbyn 1913 y Barri yw porthladd glo prysuraf y byd.

  • 1958

    Gemau’r Ymerodraeth yng Nghaerdydd

    Mae Caerdydd yn cynnal Gemau’r Ymerodraeth Brydeinig a’r Gymanwlad, y digwyddiad chwaraeon mwyaf a gynhaliwyd yng Nghymru hyd hynny.

19 Gorffennaf

  • 1838Bu farw

    Christmas Evans

    Bu farw’r pregethwr mawr gyda’r Bedyddwyr yn Abertawe ar daith bregethu. Bunyan Cymru oedd ei enw.

20 Gorffennaf

  • 1962

    Y gwasanaeth hofrenfad cyntaf

    Mae gwasanaeth hofrenfad rheolaidd cyntaf y byd i deithwyr yn dechrau, rhwng y Rhyl a Wallasey.

  • 1890Bu farw

    David Davies, Llandinam

    Bu farw mab y llifiwr a adeiladodd reilffyrdd, a suddodd byllau yn y Rhondda ac a adeiladodd Ddociau’r Barri.

21 Gorffennaf

  • 1773Bu farw

    Hywel Harris

    Bu farw’r arweinydd Methodistaidd yn Nhrefeca, lle sefydlodd gymuned Gristnogol.

22 Gorffennaf

  • 1962Ganed

    Arthur Emyr

    Ganed. Chwaraewr rygbi a ddaeth yn gyflwynydd teledu ac yn weithredwr darlledu.

23 Gorffennaf

  • Dydd gŵyl

    Philip Evans a John Lloyd

    Dau offeiriad o Gymru a roddodd eu bywydau dros eu ffydd yng Nghaerdydd yn 1679, a anrhydeddir yn seintiau.

24 Gorffennaf

  • 1612Bu farw

    John Salusbury

    Bu farw Syr John Salusbury o Leweni, gwleidydd a bardd.

26 Gorffennaf

27 Gorffennaf

  • 1967

    Deddf yr Iaith Gymraeg

    Daw Deddf yr Iaith Gymraeg gyntaf yn gyfraith, gan ganiatáu defnyddio’r Gymraeg yn y llysoedd.

28 Gorffennaf

  • Dydd gŵyl

    Gŵyl Samson

    Hwyliodd Samson, disgybl i Illtud, i Lydaw a sefydlu Dol. Mae’n un o saith sant sefydlu Llydaw.

  • 1865

    Y Wladfa

    Mae’r Mimosa yn glanio 153 o ymfudwyr ym Mhatagonia. Mae’r Gymraeg yn dal i gael ei siarad yn yr Ariannin heddiw.

  • 2021

    Tirwedd llechi, Treftadaeth y Byd

    Daw tirwedd llechi gogledd-orllewin Cymru, y toeodd ei chwareli’r byd, yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.

  • 2021

    Tirwedd y llechi

    Daw tirwedd llechi gogledd-orllewin Cymru yn Safle Treftadaeth y Byd.

29 Gorffennaf

30 Gorffennaf

  • 1874Ganed

    Billy Meredith

    Ganed ‘Dewin Cymru’ y byd pêl-droed yn y Waun. Chwaraeodd dros Gymru nes ei fod yn 45.

31 Gorffennaf

  • Dydd gŵyl

    Gŵyl Garmon

    Garmon o Auxerre. Mae traddodiad Cymru’n cofio ei ‘fuddugoliaeth Haleliwia’, ac mae llawer o eglwysi’n dwyn ei enw, Llanarmon.

  • 1997

    Arian Aberfan yn dychwelyd

    Mae Ron Davies, Ysgrifennydd Gwladol Cymru, yn ad-dalu’r £150,000 a gymerwyd o Gronfa Trychineb Aberfan yn 1968 i glirio’r tomenni. Yn 2007 mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn ychwanegu £2 filiwn at gofebion ac ysgolion y pentref.

  • 1998

    Deddf Llywodraeth Cymru

    Daw’r gyfraith a greodd Gynulliad Cenedlaethol Cymru i rym drwy gydsyniad brenhinol.

  • 1917Bu farw

    Hedd Wyn

    Mae’r bardd bugail yn syrthio ar Gefn Pilckem. Wythnosau wedyn rhoddir gorchudd du ar ei gadair wag yn yr Eisteddfod.

Awst

1 Awst

  • Dydd gŵyl

    Santes Elined

    Merch i Frychan a ddewisodd, medd y traddodiad, fywyd gwraig sanctaidd a bu farw ar fryn y Slwch uwchben Aberhonddu.

  • 314

    Esgobion Prydain yn Arles

    Mae tri esgob o Brydain, o Gaerefrog, Llundain a thrydedd ddinas y mae rhai’n ei darllen fel Caerllion, yn eistedd yng Nghyngor Arles yng Ngâl, flwyddyn wedi i Gystennin wneud y ffydd yn rhydd.

  • 1405

    Y Ffrancod yn glanio

    Mae byddin Ffrengig yn glanio yn Aberdaugleddau i ymladd dros Owain. Gyda’i gilydd maent yn ymdeithio i Loegr hyd at Gaerwrangon.

  • 1957

    Deddf Tryweryn

    Mae Deddf Corfforaeth Lerpwl yn derbyn y Cydsyniad Brenhinol, gan roi’r grym i Lerpwl foddi Cwm Tryweryn. Gwrthwynebodd tri deg pump o’r tri deg chwech AS Cymreig, ac ni phleidleisiodd yr un o’i phlaid.

  • 1896Bu farw

    Syr William Grove

    Bu farw’r gwyddonydd o Abertawe a ddyfeisiodd y gell danwydd yn Llundain.

2 Awst

  • 1898

    Y bysiau modur cyntaf yng Nghymru

    Mae Cwmni Teithiau Modur Llandudno yn dechrau rhedeg gwibdeithiau gyda’r bysiau modur cyntaf yng Nghymru.

  • 1945

    Clement Davies yn arwain y Rhyddfrydwyr

    Daw Clement Davies yn arweinydd y Blaid Ryddfrydol.

3 Awst

  • 1967

    Adroddiad Tribiwnlys Aberfan

    Mae’r Tribiwnlys dan yr Arglwydd Ustus Edmund Davies yn canfod mai ar y Bwrdd Glo Cenedlaethol y mae’r bai am y trychineb, ac y gellid a dylid bod wedi atal trychineb Aberfan.

4 Awst

  • 1962

    Cymdeithas yr Iaith

    Sefydlir Cymdeithas yr Iaith Gymraeg mewn ysgol haf Plaid Cymru ym Mhontarddulais.

5 Awst

  • 1925

    Sefydlu Plaid Cymru

    Sefydlir plaid genedlaethol yn ystod yr eisteddfod ym Mhwllheli.

  • 1063Bu farw

    Gruffudd ap Llywelyn

    Lleddir yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan. Ei deyrnasiad oedd uchafbwynt grym Cymru gynnar.

  • 1984Bu farw

    Richard Burton

    Bu farw’r actor o Bontrhydyfen. Clywir ei lais yn darllen Under Milk Wood o hyd.

6 Awst

  • 1934Ganed

    Billy Boston

    Ganed Billy Boston yn Butetown, Caerdydd. Yn un o chwaraewyr mwyaf rygbi’r gynghrair, sgoriodd 478 cais i Wigan a dod y chwaraewr rygbi’r gynghrair cyntaf i’w urddo’n farchog.

7 Awst

  • 1485

    Brenin o Gymro

    Mae Harri Tudur yn glanio ger Dale yn Sir Benfro ac yn gorymdeithio drwy Gymru i ennill ym Mosworth.

  • 1975Bu farw

    Jim Griffiths

    Bu farw Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru. Dechreuodd weithio yn y pwll yn 13 oed.

8 Awst

  • 1940Bu farw

    Syr Daniel Lleufer Thomas

    Bu farw’r cyfreithiwr a’r cofiannydd, yn 76 oed.

9 Awst

  • 1870

    Y Ddeddf Addysg

    Mae’r Ddeddf Addysg Elfennol yn sefydlu byrddau ysgol i roi ysgol o fewn cyrraedd pob plentyn yng Nghymru a Lloegr. Nid yw’n dweud gair am y Gymraeg: Saesneg yw’r gwersi, y llyfrau a’r profion.

  • 2012

    Jade Jones yn ennill aur

    Mae Jade Jones o’r Fflint yn ennill aur Olympaidd mewn taekwondo yn Llundain, yn 19 oed.

10 Awst

  • 2008

    Aur Olympaidd Nicole Cooke

    Mae Nicole Cooke o Abertawe yn ennill y ras ffordd Olympaidd yn Beijing: y 200fed medal aur i Brydain yn y Gemau modern.

11 Awst

  • 1929Ganed

    Alun Hoddinott

    Ganed y cyfansoddwr ym Margod. Sefydlodd Ŵyl Gerddoriaeth yr ugeinfed ganrif yng Nghaerdydd a daeth yn un o gyfansoddwyr mawr Cymru.

12 Awst

  • 1805Bu farw

    Claddu Ann Griffiths

    Claddwyd yr emynyddes Ann Griffiths o Ddolwar Fach yn Llanfihangel-yng-Ngwynfa, yn 29 oed. Mae ei hemynau’n llawn o’r Beibl, o deimlad dwfn, cyfriniol ac o ddelweddau beiddgar.

13 Awst

  • 1831Bu farw

    Dic Penderyn

    Crogir Richard Lewis yng Nghaerdydd ar ôl Gwrthryfel Merthyr. ‘O Arglwydd, dyma gamwedd.’ Mae Cymru’n ei gofio fel merthyr.

14 Awst

  • 1468

    Diwedd gwarchae Harlech

    Mae Harlech yn ildio ar ôl un o’r gwarchaeau hiraf yn hanes Prydain. Mae’r gân ‘Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech’ yn anrhydeddu ei hamddiffynwyr.

15 Awst

  • 2003

    Cofeb i Owain Lawgoch

    Dadorchuddir cofeb i Owain Lawgoch, etifedd tywysogion Gwynedd, yn Mortagne-sur-Gironde yn Ffrainc, lle syrthiodd yn 1378.

16 Awst

  • 1888Ganed

    T. E. Lawrence

    Ganed ‘Lawrence of Arabia’ yn Nhremadog yng Ngwynedd.

17 Awst

  • 1950Ganed

    Geraint Jarman

    Ganed. Cerddor, bardd a chynhyrchydd teledu.

18 Awst

  • 1872Bu farw

    Evan Jones, cyfaill y Cherokee

    Bu farw’r cenhadwr o Gymro yng Nghenedl y Cherokee. Dysgodd Cherokee a chyfieithu’r ysgrythur iddi, a safodd yn erbyn symud y Cherokee o’u tiroedd ac yn erbyn caethwasiaeth.

20 Awst

  • 1993

    Record byd

    Mae Colin Jackson o Gaerdydd yn dod yn bencampwr y byd yn y 110 metr dros y clwydi mewn record byd o 12.91 eiliad.

  • 1888Bu farw

    Henry Richard

    Bu farw Apostol Heddwch, aelod seneddol Merthyr.

21 Awst

  • 1886Ganed

    Ruth Manning-Sanders

    Ganed yr awdur a’r bardd.

22 Awst

  • 1485

    Buddugoliaeth Bosworth

    Mae Harri Tudur, gyda Rhys ap Thomas a miloedd o Gymry dan y ddraig goch, yn ennill ym Mosworth ac yn cael ei goroni’n Harri VII.

  • 1485

    Bosworth

    Mae Harri Tudur yn ennill y goron yn Bosworth dan faner y ddraig goch, gyda milwyr o Gymru wrth ei ochr.

23 Awst

  • Dydd gŵyl

    Gŵyl Tudful

    Rhoddodd Tudful, merch y Brenin Brychan, ei henw i Ferthyr Tudful.

24 Awst

  • 1943Ganed

    Dafydd Iwan

    Ganed y canwr ym Mrynaman. Daeth ei ‘Yma o Hyd’, a ysgrifennwyd i’n hatgoffa bod y Gymraeg yn dal yn fyw er gwaethaf popeth, yn anthem cenedl.

25 Awst

  • 1688Bu farw

    Syr Harri Morgan

    Bu farw Harri Morgan o Lanrhymni yn Jamaica. Urddwyd y capten môr o Gymro yn farchog gan y brenin a daeth yn is-lywodraethwr yr ynys.

26 Awst

  • Dydd gŵyl

    Sant David Lewis

    Yr offeiriad o’r Fenni a wasanaethodd dlodion Gwent am ddeng mlynedd ar hugain, a anrhydeddir yn sant.

  • 1346

    Gwyrdd a gwyn yn Crécy

    Mae saethwyr a gwaywffynwyr o Gymru yn ymladd yn Crécy mewn gwyrdd a gwyn, ymhlith y milwyr cyntaf yn Ewrop i wisgo lifrai.

  • 1346

    Crécy

    Mae saethwyr a gwaywffonwyr o Gymru’n ymladd yn Crécy. Yn ôl traddodiad Cymru, roeddent yn gwisgo’r genhinen y diwrnod hwnnw.

27 Awst

  • 1881

    Cyfraith i Gymru’n unig

    Daw Deddf Cau ar y Sul (Cymru) yn gyfraith, y Ddeddf Seneddol gyntaf ers y Tuduriaid i drin Cymru fel cenedl ar wahân.

28 Awst

  • 388Bu farw

    Macsen Wledig

    Bu farw Magnus Maximus, Macsen Wledig y Mabinogion, yn Aquileia. Mae’r achau Cymreig hynaf yn ei wneud yn dad i linachau brenhinol Powys, Gwynedd a Gwent.

29 Awst

  • Traddodiad

    Gŵyl Ieuan y Moch

    Gŵyl Ieuan y Moch. Ar y diwrnod hwn yn yr hen Gymru troid y moch allan i’r coed i chwilota drwy’r gaeaf.

30 Awst

  • 1937

    Tommy Farr a Joe Louis

    Mae Tommy Farr o Donypandy yn para’r pymtheg rownd lawn yn erbyn pencampwr y byd Joe Louis yn Efrog Newydd.

31 Awst

  • 1968

    Chwe chwech yn Abertawe

    Ar Sain Helen yn Abertawe, mae Garfield Sobers yn taro chwe chwech mewn un belawd, y tro cyntaf erioed mewn criced dosbarth cyntaf.

Medi

1 Medi

  • 1939

    Y faciwîs yn cyrraedd

    Anfonir miloedd o blant o ddinasoedd Lloegr i ddiogelwch pentrefi Cymru. Mae llawer yn dysgu Cymraeg, ac mae rhai’n aros am byth.

  • 1912Ganed

    Gwynfor Evans

    Ganed yn y Barri. Daeth yn aelod seneddol cyntaf Plaid Cymru.

  • 1985Bu farw

    Saunders Lewis

    Bu farw’r dramodydd, y beirniad a sylfaenydd Plaid Cymru.

2 Medi

  • 1936Ganed

    Gwyn Thomas

    Ganed y bardd yn Nhanygrisiau. Daeth yn Fardd Cenedlaethol Cymru.

3 Medi

  • 1951Ganed

    Ray Gravell

    Ganed. Y chwaraewr rygbi a’r cyflwynydd radio annwyl.

4 Medi

  • 2014

    Uwchgynhadledd NATO

    Mae arweinwyr y byd yn cwrdd yn y Celtic Manor ar gyfer uwchgynhadledd NATO, y cynulliad mwyaf o benaethiaid llywodraeth a gynhaliwyd erioed ym Mhrydain.

5 Medi

  • 1960

    Waldo Williams yn sefyll dros ei egwyddorion

    Dedfrydir y bardd a’r ymgyrchydd heddwch Waldo Williams yn Hwlffordd i chwe wythnos yn y carchar, am sefyll dros ei argyhoeddiadau.

6 Medi

  • 1917

    Y Gadair Ddu

    Yn Eisteddfod Penbedw cyhoeddir mai Hedd Wyn yw’r bardd buddugol. Roedd wedi’i ladd ym Mhasschendaele wythnosau ynghynt, a gorchuddir y gadair â lliain du.

7 Medi

  • 1925Ganed

    Laura Ashley

    Ganed y dylunydd yn Nowlais. Tyfodd ei busnes o fwrdd y gegin i siopau ar draws y byd, gyda’i gartref yng Ngharno.

8 Medi

  • 1936

    Tân yn Llŷn

    Mae Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams yn rhoi ysgol fomio’r Awyrlu yn Llŷn ar dân, ac yn cael eu carcharu.

  • 1966

    Pont Hafren

    Agorir Pont Hafren, gan gysylltu de Cymru â Lloegr ar y ffordd.

9 Medi

  • 1880Bu farw

    W. W. E. Wynne

    Bu farw William Watkin Edward Wynne, gwleidydd a hynafiaethydd, yn 78 oed.

10 Medi

  • 1604Bu farw

    William Morgan

    Bu farw cyfieithydd Beibl Cymraeg 1588 yn Esgob Llanelwy. Achubodd ei Feibl yr iaith.

11 Medi

  • Dydd gŵyl

    Gŵyl Deiniol

    Sefydlodd Deiniol eglwys Bangor, un o’r eglwysi cadeiriol hynaf ym Mhrydain.

12 Medi

  • 1904Ganed

    Euros Bowen

    Ganed y bardd a’r offeiriad yn Nhreorci.

13 Medi

  • 1916Ganed

    Roald Dahl

    Ganed y storïwr yn Llandaf, Caerdydd, i rieni o Norwy.

14 Medi

  • 1962

    Teledu Cymru

    Daw trosglwyddydd Preseli Teledu Cymru ar yr awyr, cwmni teledu i orllewin a gogledd Cymru.

15 Medi

  • 1880Ganed

    William Charles Williams VC

    Ganed. Enillodd Groes Victoria, a bu farw yn 1915.

16 Medi

  • Traddodiad

    Diwrnod Owain Glyndŵr

    Y diwrnod y cyhoeddwyd Owain yn Dywysog Cymru yn 1400. Mae baneri’n chwifio ledled Cymru.

  • 1400

    Gwrthryfel Glyndŵr

    Cyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.

17 Medi

  • 1980

    Ennill S4C

    Yn wyneb addewid Gwynfor Evans i ymprydio, mae’r llywodraeth yn cytuno mai sianel Gymraeg fydd y bedwaredd sianel yng Nghymru.

18 Medi

  • 1400

    Owain yn taro Rhuthun

    Ddeuddydd ar ôl ei gyhoeddi’n dywysog, mae gwŷr Owain Glyndŵr yn taro Rhuthun. Mae’r gwrthryfel mawr wedi dechrau.

  • 1997

    Ie i ddatganoli

    Mae Cymru’n pleidleisio o 50.3% i greu Cynulliad Cenedlaethol, sy’n cyfarfod am y tro cyntaf yn 1999.

  • 1939Bu farw

    Gwen John

    Bu farw’r arlunydd o Hwlffordd yn Dieppe.

19 Medi

  • 1890Ganed

    Jim Griffiths

    Ganed yn y Betws, Rhydaman. Daeth yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru.

20 Medi

21 Medi

  • 1887Ganed

    T. H. Parry-Williams

    Ganed y bardd yn Rhyd-ddu, dan yr Wyddfa.

23 Medi

  • 1796

    John Evans yn cyrraedd y Mandan

    Mae John Evans o’r Waunfawr, wrth chwilio am yr Indiaid Cymreig y dywedid eu bod yn ddisgynyddion Madog, yn cyrraedd pentrefi’r Mandan 1,800 o filltiroedd i fyny’r Missouri. Mae ei fap o’r afon yn tywys Lewis a Clark yn ddiweddarach.

24 Medi

  • Dydd gŵyl

    Sant Mwrog

    Un o wyliau traddodiadol Mwrog, a bregethodd yr Efengyl gyntaf yn Nyffryn Clwyd. Mae pobl wedi addoli yn ei eglwys, Llanfwrog ger Rhuthun, ers y 6ed ganrif.

25 Medi

  • 2000Bu farw

    R. S. Thomas

    Bu farw’r bardd. Ysgrifennodd am Gymru, am ffydd ac am ffermwyr mynydd Manafon.

26 Medi

  • 2009

    Carnedd Gwenllian

    Enwir copa yn y Carneddau yn Garnedd Gwenllian, ar ôl merch Llywelyn ap Gruffudd, tywysoges goll Cymru.

27 Medi

  • 1904Ganed

    John Gwilym Jones

    Ganed y dramodydd a’r beirniad yn y Groeslon.

28 Medi

  • 1904

    Blaenannerch

    Mae cyfarfodydd yn dechrau ym Mlaenannerch yng Ngheredigion, lle teimlodd Evan Roberts yr alwad a ddechreuodd ddiwygiad 1904.

29 Medi

  • 1267

    Cytundeb Trefaldwyn

    Mae Harri III yn cydnabod Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.

  • 1613

    Yr Afon Newydd

    Mae Hugh Myddelton o Ddinbych yn agor yr Afon Newydd, gan ddod â dŵr glân ddeugain milltir i Lundain.

  • 1939Ganed

    Rhodri Morgan

    Ganed yng Nghaerdydd. Arweiniodd Gymru am bron i ddeng mlynedd.

30 Medi

  • 1904Ganed

    Waldo Williams

    Ganed y bardd yn Hwlffordd. ‘Beth yw byw? Cael neuadd fawr rhwng cyfyng furiau.’

Hydref

1 Hydref

  • 1136

    Buddugoliaeth Crug Mawr

    Mae Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghrug Mawr ger Aberteifi. Mae’r Normaniaid sy’n ffoi yn torri’r bont dros afon Teifi.

  • 1999

    Cwpan Rygbi’r Byd yng Nghymru

    Agorir Cwpan Rygbi’r Byd yn Stadiwm y Mileniwm newydd yng Nghaerdydd.

  • 1891Ganed

    Morfydd Llwyn Owen

    Ganed y gyfansoddwraig yn Nhrefforest. Ysgrifennodd rai o ganeuon gorau Cymru cyn ei marwolaeth gynnar.

2 Hydref

  • 1926Ganed

    Jan Morris

    Ganed yr hanesydd a’r awdur.

3 Hydref

  • 1283Bu farw

    Dafydd ap Gruffudd

    Rhoddir brawd Llywelyn, tywysog olaf Cymru annibynnol, i farwolaeth yn Amwythig.

4 Hydref

  • 2010

    Cwpan Ryder yng Nghymru

    Mae Ewrop yn ennill Cwpan Ryder yn y Celtic Manor, y tro cyntaf i’r gystadleuaeth gael ei chynnal yng Nghymru.

5 Hydref

  • 1814Bu farw

    Thomas Charles

    Bu farw Thomas Charles o’r Bala. Helpodd sefydlu Cymdeithas y Beibl ar ôl cwrdd â Mary Jones.

6 Hydref

  • 1973Ganed

    Ioan Gruffudd

    Ganed yr actor yn Aberdâr. Dechreuodd yn Gymraeg ar Pobol y Cwm ac aeth ymlaen i chwarae Hornblower a Mister Fantastic.

8 Hydref

  • 1932Ganed

    Ray Reardon

    Ganed yn Nhredegar. Yn gyn-löwr, daeth yn bencampwr snwcer y byd chwe gwaith.

9 Hydref

  • 1839

    Doc cyntaf Caerdydd

    Mae Ardalydd Bute yn agor Doc Gorllewinol Bute. O fewn saith deg mlynedd, Caerdydd yw porthladd glo mwyaf y byd.

10 Hydref

  • 2015

    Cymru’n cyrraedd Ewro 2016

    Mae Cymru’n sicrhau lle yn eu twrnamaint mawr cyntaf ers 58 mlynedd.

11 Hydref

  • 1997

    Calzaghe, pencampwr y byd

    Mae Joe Calzaghe o Drecelyn yn curo Chris Eubank i ddod yn bencampwr y byd. Ymddeolodd heb ei guro.

13 Hydref

  • 1278

    Llywelyn yn priodi Elinor

    Mae Llywelyn ap Gruffudd yn priodi Elinor de Montfort yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon. Genir eu merch Gwenllian bedair blynedd yn ddiweddarach.

  • 2017Bu farw

    Betty Campbell

    Bu farw pennaeth du cyntaf Cymru. Ei cherflun yng Nghaerdydd oedd y cyntaf i fenyw go iawn o Gymru.

14 Hydref

  • 1913

    Senghennydd

    Mae ffrwydrad ym Mhwll yr Universal yn lladd 439 o ddynion a bechgyn, y trychineb glofaol gwaethaf ym Mhrydain. Mae cynnyrch glo Cymru ar ei uchaf yr un flwyddyn.

  • 1755Ganed

    Thomas Charles

    Ganed yn Llanfihangel Abercywyn. Gwnaeth y Bala yn ganolfan i ysgolion Sul Cymru.

15 Hydref

  • 1584

    Dienyddio Richard Gwyn

    Dienyddir ysgolfeistr a bardd Catholig yn Wrecsam am wrthod derbyn yr eglwys Brotestannaidd. Fe’i gwnaed yn sant yn 1970.

  • 1893Ganed

    Saunders Lewis

    Ganed yn Wallasey i deulu Cymraeg. Daeth yn gawr llên a gwleidyddiaeth Cymru.

16 Hydref

  • Dydd gŵyl

    Sant Richard Gwyn

    Yr ysgolfeistr a’r bardd Cymraeg o Lanidloes, merthyr Cymreig cyntaf ei oes, a anrhydeddir yn sant.

  • 1872

    Prifysgol ger y lli

    Agorir y coleg yn Aberystwyth, a dalwyd amdano â cheiniogau capelwyr, chwarelwyr a glowyr Cymru.

  • 1974

    Pobol y Cwm

    Dangosir pennod gyntaf Pobol y Cwm. Dyma’r opera sebon deledu hiraf a wnaed gan y BBC.

17 Hydref

  • 1864Ganed

    John Morris-Jones

    Ganed yn Nhrefor, Llandrygarn, Ynys Môn. Lluniodd ei Ramadeg yr iaith ysgrifenedig.

18 Hydref

  • 1884

    Coleg ym Mangor

    Agorir Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor.

  • 1951

    Parc Cenedlaethol Eryri

    Daw Eryri yn barc cenedlaethol, y cyntaf yng Nghymru.

  • 1964

    Lynn y Naid

    Mae Lynn Davies o Nant-y-moel yn ennill aur Olympaidd yn y naid hir yn Tokyo.

19 Hydref

  • 2005

    Lerpwl yn ymddiheuro

    Ddeugain mlynedd ar ôl agor Llyn Celyn, mae Cyngor Dinas Lerpwl yn pleidleisio i ymddiheuro i Gymru am y loes a achoswyd gan foddi Cwm Tryweryn.

20 Hydref

  • 1836Ganed

    Daniel Owen

    Ganed y nofelydd Cymraeg mawr yn yr Wyddgrug.

21 Hydref

  • 1965

    Boddi Tryweryn

    Boddir pentref Capel Celyn i gyflenwi dŵr i Lerpwl, er gwaethaf gwrthwynebiad bron yn unfrydol yng Nghymru.

  • 1965

    Byddin Rhyddid Cymru yn Llyn Celyn

    Mae protestwyr o bob cwr o Gymru yn torri’n fyr agoriad argae Llyn Celyn gan Lerpwl. Yn eu plith, mewn lifrai gwyrdd, mae Byddin Rhyddid Cymru yn ymddangos yn gyhoeddus am y tro cyntaf.

  • 1966

    Trychineb Aberfan

    Mae tomen lo yn llithro ar ysgol y pentref ar 21 Hydref, gan ladd 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant.

22 Hydref

  • 1895Bu farw

    Daniel Owen

    Bu farw’r nofelydd o’r Wyddgrug, ddeuddydd wedi ei ben-blwydd. Gwnaeth Rhys Lewis ac Enoc Huws ef yn nofelydd Cymraeg mwyaf ei ganrif.

23 Hydref

  • 1973

    Gwobr Nobel Brian Josephson

    Mae’r ffisegydd o Gaerdydd Brian Josephson yn ennill Gwobr Nobel mewn Ffiseg, am waith a wnaeth yn fyfyriwr 22 oed.

24 Hydref

  • 1948Ganed

    Phil Bennett

    Ganed maswr Llanelli yn Felinfoel. Ef ddechreuodd gais enwog y Barbariaid yn 1973.

25 Hydref

  • Dydd gŵyl

    Chwe Merthyr Cymru

    Cofir gyda’i gilydd chwe Chymro a fu farw dros eu ffydd.

  • 1415

    Agincourt

    Mae saethwyr o Gymru’n helpu ennill brwydr Agincourt. Syrthia Dafydd Gam o Aberhonddu yno.

26 Hydref

  • 1859

    Storm y Royal Charter

    Mae llong sy’n cludo cloddwyr aur adref o Awstralia yn cael ei dryllio ger Moelfre mewn corwynt. Bu farw tua 450 o bobl.

27 Hydref

  • 1914Ganed

    Dylan Thomas

    Ganed yn 5 Cwmdonkin Drive, Abertawe. ‘Do not go gentle into that good night.’

29 Hydref

  • 1906

    Agor Neuadd y Ddinas, Caerdydd

    Mae Arglwydd Bute yn agor Neuadd y Ddinas newydd ym Mharc Cathays, a godwyd wrth i Gaerdydd dyfu’n ddinas: roedd wedi cael ei siarter dinas y flwyddyn cynt.

31 Hydref

  • Traddodiad

    Nos Galan Gaeaf

    Noswyl y gaeaf, pan fyddai ysbrydion ar grwydr a’r Hwch Ddu Gwta yn hela’r olaf adref.

  • 1972

    Llanelli’n curo’r Crysau Duon

    Mae Llanelli’n curo Seland Newydd 9–3 ar Barc y Strade. ‘Aeth y tafarnau’n sych.’

Tachwedd

1 Tachwedd

  • Traddodiad

    Calan Gaeaf

    Diwrnod cyntaf y gaeaf yn yr hen flwyddyn Gymreig.

  • Dydd gŵyl

    Sant Cadfan

    Daeth o Lydaw gyda chwmni o gymdeithion, sefydlodd yr eglwys yn Nhywyn a daeth yn abad cyntaf Enlli.

  • 1982

    S4C ar yr awyr

    Mae sianel deledu Gymraeg yn dechrau darlledu ar ôl i Gwynfor Evans fygwth ymprydio.

2 Tachwedd

  • 1401

    Y ddraig aur yn Tuthill

    Mae Owain Glyndŵr yn ymosod ar Gaernarfon ac yn codi ei faner, draig aur ar gae gwyn, yn Tuthill uwchben y dref.

3 Tachwedd

  • Dydd gŵyl

    Gŵyl Gwenfrewi

    Gwenfrewi. Mae ei ffynnon yn Nhreffynnon wedi denu pererinion ers 1,300 o flynyddoedd.

4 Tachwedd

  • 1839

    Casnewydd a Merched Beca

    Mae’r Siartwyr yn gorymdeithio ar Gasnewydd ac yn cael eu saethu. Yn y gorllewin, mae Merched Beca, wedi’u gwisgo fel menywod, yn chwalu tollbyrth.

5 Tachwedd

  • 1866Ganed

    Daniel Protheroe

    Ganed yr arweinydd a’r côr-feistr.

6 Tachwedd

  • Dydd gŵyl

    Gŵyl Illtud

    Sefydlodd Illtud Lanilltud Fawr, y ganolfan ddysg hynaf ym Mhrydain.

  • 1282

    Buddugoliaeth Moel-y-don

    Mae byddin Seisnig yn croesi Afon Menai ar bont o gychod. Mae’r Cymry yn ymosod arni, a boddir llawer o’r marchogion yn y llanw.

  • 1934Ganed

    Betty Campbell

    Ganed yn Butetown, Caerdydd. Daeth yn bennaeth du cyntaf Cymru.

7 Tachwedd

  • 1913Bu farw

    Alfred Russel Wallace

    Bu farw’r naturiaethwr a aned ym Mrynbuga.

  • 1920Ganed

    Elaine Morgan

    Ganed yn Hopkinstown, Pontypridd. Awdur i’r teledu ac awdur The Descent of Woman.

8 Tachwedd

  • Dydd gŵyl

    Holl Saint Cymru

    Diwrnod i gofio holl saint Cymru gyda’i gilydd: Dewi, Teilo, Illtud, Beuno, Gwenfrewi a channoedd mwy.

  • Dydd gŵyl

    Sant Cybi

    Sant o Gernyw y rhoddodd Maelgwn Gwynedd iddo’r gaer Rufeinig yng Nghaergybi, caer Cybi.

  • Dydd gŵyl

    Sant Tysilio

    Mab Brochwel Ysgithrog, brenin Powys.

  • 1910

    Terfysgoedd Tonypandy

    Mae glowyr ar streic yn gwrthdaro â’r heddlu yn y Rhondda, ac anfonir milwyr i’r cymoedd.

9 Tachwedd

  • 1277

    Cytundeb Aberconwy

    Ar ôl rhyfel cyntaf Edward I, mae Llywelyn yn cadw’i deitl ond yn colli’r rhan fwyaf o’i diroedd, gan gadw dim ond Gwynedd i’r gorllewin o afon Conwy.

  • 1953Bu farw

    Dylan Thomas

    Bu farw’r bardd yn Efrog Newydd. Fe’i claddwyd yn Nhalacharn.

10 Tachwedd

  • 1925Ganed

    Richard Burton

    Ganed Richard Jenkins ym Mhontrhydyfen, y deuddegfed o dri ar ddeg o blant.

11 Tachwedd

  • 1918

    Y gynnau’n tewi

    Daw’r Cadoediad â’r Rhyfel Mawr i ben. Mae pob tref a phentref yng Nghymru yn codi cofeb i’r dynion a gollwyd.

13 Tachwedd

  • 1923Ganed

    Alf Sherwood

    Ganed y pêl-droediwr Alf Sherwood yn Aberaman. Enillodd 41 cap i Gymru, bu’n gapten pan gurwyd Lloegr yn 1955, a dywedodd Stanley Matthews mai ef oedd y gwrthwynebydd anoddaf a wynebodd erioed.

14 Tachwedd

  • Dydd gŵyl

    Gŵyl Dyfrig

    Dyfrig, un o seintiau cynnar Ergyng a Gwent. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur.

15 Tachwedd

  • Dydd gŵyl

    Sant Malo

    Yn ôl traddodiad Llydaw fe’i ganwyd yng Ngwent a’i ddysgu yn Llancarfan.

  • 1897Ganed

    Aneurin Bevan

    Ganed yn Nhredegar. Aeth i’r pwll yn 13 oed a rhoi’r Gwasanaeth Iechyd i Brydain.

16 Tachwedd

  • 1953Ganed

    Griff Rhys Jones

    Ganed yr actor, y digrifwr a’r cyflwynydd teledu Griff Rhys Jones.

17 Tachwedd

  • 1967

    Bom yn y Deml Heddwch

    Mae MAC yn bomio’r Deml Heddwch yng Nghaerdydd ar y bore yr oedd pwyllgor i gwrdd yno i gynllunio Arwisgo’r Tywysog Charles. Dyma ddechrau ymgyrch John Jenkins yn erbyn yr Arwisgo.

  • 1858Bu farw

    Robert Owen

    Bu farw tad cydweithredu yn y Drenewydd, y dref lle cafodd ei eni.

18 Tachwedd

  • 1936Ganed

    Brian Huggett

    Ganed y golffiwr Brian Huggett.

19 Tachwedd

  • 1905Bu farw

    Watcyn Wyn

    Bu farw Watkin Hezekiah Williams, yr ysgolfeistr a’r bardd Watcyn Wyn, yn 61 oed.

20 Tachwedd

  • 1881Bu farw

    Syr Hugh Owen

    Bu farw hyrwyddwr addysg Cymru o Fôn, a weithiodd dros y coleg yn Aberystwyth.

21 Tachwedd

  • 1956

    Yr orymdaith i Lerpwl

    Mae bron holl bentref Capel Celyn, dan arweiniad Gwynfor Evans, yn gorymdeithio drwy strydoedd Lerpwl i ofyn i’r ddinas beidio â boddi eu cwm. Yr un diwrnod mae cyngor y ddinas yn pleidleisio i fwrw ymlaen.

  • 2022

    Cymru yng Nghwpan y Byd

    Mae Cymru’n chwarae eu gêm gyntaf yng Nghwpan y Byd ers 64 mlynedd, gan gael gêm gyfartal 1–1 â’r Unol Daleithiau. Bale sy’n sgorio.

22 Tachwedd

  • 1900

    Streic Fawr y Penrhyn

    Mae chwarelwyr Bethesda yn cerdded allan. Safasant yn gadarn am dair blynedd, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain.

23 Tachwedd

  • 1990Bu farw

    Roald Dahl

    Bu farw’r storïwr a aned yn Llandaf. Enwir Plas Roald Dahl yng Nghaerdydd ar ei ôl.

24 Tachwedd

  • 1904Bu farw

    Lewis Jones

    Bu farw un o sylfaenwyr y Wladfa ym Mhatagonia. Mae tref Trelew yn dwyn ei enw.

25 Tachwedd

  • 1905Bu farw

    William Cadwaladr Davies

    Bu farw’r addysgwr, yn 56 oed.

26 Tachwedd

  • 1805

    Agor Pontcysyllte

    Mae traphont ddŵr Thomas Telford yn cario’r gamlas 38 metr uwchben Afon Dyfrdwy.

  • 2004

    Canolfan Mileniwm Cymru

    Mae Canolfan Mileniwm Cymru yn agor ym Mae Caerdydd, gyda geiriau Gwyneth Lewis wedi’u torri i’w blaen mewn llythrennau metr o uchder.

27 Tachwedd

  • 1999Bu farw

    Ernest Zobole

    Bu farw’r arlunydd, yn 72 oed.

28 Tachwedd

  • 1834Ganed

    Gwilym Gwent

    Ganed y cyfansoddwr William Aubrey Williams, Gwilym Gwent, yn Nhredegar. Y cyfansoddwr mwyaf poblogaidd yng Nghymru yn ei ddydd, mae’n debyg; canwyd ei ranganau fel ‘Yr Haf’ ym mhobman, a’i alw’n Mozart y Pyllau.

29 Tachwedd

  • 1401

    Owain Glyndŵr yn ysgrifennu at yr Alban

    Mae Owain Glyndŵr yn ysgrifennu at Robert III o’r Alban, fel un o ddisgynyddion Brutus at un arall, yn gofyn iddo sefyll gyda Chymru yn erbyn eu gelyn cyffredin.

30 Tachwedd

  • 1893

    Prifysgol Cymru

    Sefydlir Prifysgol Cymru drwy siarter brenhinol, prifysgol genedlaethol i bobl Cymru.

Rhagfyr

1 Rhagfyr

  • 1886

    Twnnel Hafren yn agor i deithwyr

    Mae’r trên teithwyr cyntaf yn rhedeg drwy Dwnnel Hafren o Sir Fynwy. Yn hwy na saith cilometr, hwn oedd y twnnel rheilffordd prif lein hiraf yn y Deyrnas Unedig am fwy na chan mlynedd.

3 Rhagfyr

  • 1955

    Undeb Amaethwyr Cymru

    Mae ffermwyr Cymru’n sefydlu eu hundeb eu hunain, Undeb Amaethwyr Cymru.

4 Rhagfyr

  • 1897Bu farw

    Caradog

    Bu farw Griffith Rhys Jones, yr arweinydd Caradog. Enillodd ei Gôr Mawr y wobr gyntaf ddwywaith yn y Palas Grisial, ac mae ei gerflun yn sefyll yn Aberdâr.

5 Rhagfyr

  • 1986Bu farw

    Syr Edward Youde

    Bu farw’r diplomydd ac ysgolhaig Tsieina, Llywodraethwr Hong Kong.

6 Rhagfyr

  • 1999Bu farw

    Gwyn Jones

    Bu farw’r llenor a’r ysgolhaig o Dredegar Newydd, yn 92 oed. Gyda Thomas Jones gwnaeth gyfieithiad Saesneg mawr y Mabinogion yn 1948.

7 Rhagfyr

  • 1916

    Prif weinidog o Gymro

    Mae David Lloyd George, a fagwyd yn Llanystumdwy, yn arwain Prydain drwy ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.

8 Rhagfyr

  • 1760Ganed

    Morgan John Rhys

    Ganed Morgan John Rhys ger Llanbradach. Dechreuodd y gweinidog gyda’r Bedyddwyr Y Cylchgrawn Cymraeg, siaradodd yn erbyn caethwasiaeth, ac yn America sefydlodd wladfa Gymreig a enwodd yn Cambria.

9 Rhagfyr

  • 1946Ganed

    Mervyn Davies

    Ganed Mervyn Davies yn Abertawe. Arweiniodd yr wythwr mawr Gymru i’r Gamp Lawn yn 1976, a dewisodd cefnogwyr Cymru ef yn gapten gorau erioed.

10 Rhagfyr

  • Dydd gŵyl

    Sant John Roberts

    Y mynach Benedictaidd o Drawsfynydd a ofalodd am gleifion y pla yn Llundain, a anrhydeddir yn sant.

11 Rhagfyr

  • 1282

    Marwolaeth yng Nghilmeri

    Lladdwyd Llywelyn mewn cyrch ger Llanfair-ym-Muallt ar 11 Rhagfyr. Daw rheolaeth frodorol annibynnol i ben.

12 Rhagfyr

  • 1957

    Gweinidog dros Gymru

    Mae Cymru’n cael ei Gweinidog Gwladol ei hun yn llywodraeth San Steffan am y tro cyntaf.

13 Rhagfyr

  • 1928Bu farw

    Harry Jarman

    Bu farw blaenwr rygbi Cymru a’r Llewod Prydeinig.

14 Rhagfyr

  • 1831Ganed

    Griffith John

    Ganed y cenhadwr yn Abertawe. Yn Tsieina gwnaeth Hankow yn ganolfan iddo a rhoi Testament Newydd i’r Tsieineaid yn eu hiaith eu hunain.

15 Rhagfyr

  • 1880Ganed

    Jim Driscoll

    Ganed y paffiwr yn Newton, Caerdydd, i deulu Gwyddelig. Gwnaeth ‘Peerless Jim’ ei enw gyntaf yn 1906 fel pencampwr pwysau bantam.

16 Rhagfyr

  • 1905

    Cymru’n curo’r Crysau Duon

    Mae Cymru’n ennill o 3–0 ar Barc yr Arfau, a daw Caerdydd yn ddinas yr un flwyddyn.

  • 1784Ganed

    Mary Jones

    Ganed yn Llanfihangel-y-Pennant. Yn 15 oed cerddodd yn droednoeth i’r Bala i brynu Beibl Cymraeg.

17 Rhagfyr

  • Dydd gŵyl

    Sant Tydecho

    Perthynas i Gadfan a ddaeth gydag ef o Lydaw ac a ymsefydlodd yn nyffryn Dyfi ym Mawddwy.

  • 2018

    Diwedd tollau Hafren

    Diddymir y tollau ar bontydd Hafren ar ôl 52 o flynyddoedd.

18 Rhagfyr

  • 1818Ganed

    David Davies, Llandinam

    Ganed yn Llandinam. Arloeswr mawr rheilffyrdd a glo Cymru, a rhoddodd arian hefyd i sefydlu’r coleg yn Aberystwyth.

  • 1826Bu farw

    Iolo Morganwg

    Bu farw’r bardd saer maen o Forgannwg yn Nhrefflemin. Mae’r Orsedd a sefydlodd yn dal i goroni beirdd bob blwyddyn.

19 Rhagfyr

21 Rhagfyr

  • 1993

    Deddf yr Iaith Gymraeg

    Daw Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 yn gyfraith, ac ysgubir ymaith yr olaf o Ddeddf 1536, a gaeodd siaradwyr Cymraeg allan o swyddi cyhoeddus.

22 Rhagfyr

  • 1967Ganed

    Richey Edwards

    Ganed. Awdur geiriau a gitarydd y Manic Street Preachers.

23 Rhagfyr

  • 1999Bu farw

    Eirene White

    Bu farw’r wleidyddes Eirene White, yn 90 oed.

24 Rhagfyr

  • 1968Bu farw

    Gwenallt

    Bu farw’r bardd Gwenallt. Enillodd Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith, ac roedd yn un o feirdd Cymraeg mawr yr ugeinfed ganrif.

25 Rhagfyr

  • Traddodiad

    Plygain

    Cyn y wawr ar fore Nadolig, canai dynion garolau mewn harmoni yng ngolau cannwyll yn eglwys y plwyf. Mae’r arfer yn fyw o hyd yn Sir Drefaldwyn.

  • 1176

    Yr eisteddfod gyntaf

    Adeg y Nadolig, mae’r Arglwydd Rhys yn cynnal cystadleuaeth i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi.

26 Rhagfyr

  • Traddodiad

    Gŵyl San Steffan

    Gŵyl San Steffan. Yn yr hen Gymru byddai dynion ifanc yn ‘holmio’, yn taro breichiau a choesau noeth â chelyn am lwc.

  • Dydd gŵyl

    Sant Tathan

    Sant o Iwerddon a sefydlodd ysgol o fewn muriau Rhufeinig Caer-went, lle’r oedd Cadog ymhlith ei ddisgyblion.

27 Rhagfyr

  • 1931Ganed

    John Charles

    Ganed yn Abertawe. Pleidleisiodd cefnogwyr Juventus mai ef oedd eu chwaraewr tramor gorau erioed.

28 Rhagfyr

  • 1864Bu farw

    Mary Jones

    Bu farw Mary Jones yn Mryn-crug. Arweiniodd ei thaith i’r Bala at Gymdeithas y Beibl.

29 Rhagfyr

  • 1888

    Isaac Roberts yn tynnu llun Andromeda

    Mae’r seryddwr Isaac Roberts yn tynnu llun nifwl mawr Andromeda ac yn dangos, am y tro cyntaf, ei siâp troellog.

30 Rhagfyr

  • 1931Ganed

    Syr John Houghton

    Ganed y gwyddonydd John Houghton yn Nyserth. Arweiniodd y Swyddfa Dywydd, sefydlodd Ganolfan Hadley a golygodd dri adroddiad hinsawdd byd-eang cyntaf yr IPCC, a rannodd Wobr Heddwch Nobel yn 2007.

31 Rhagfyr

  • Traddodiad

    Nos Galan

    Nos Galan. Yn Aberpennar mae rasys Nos Galan yn anrhydeddu Guto Nyth Brân, y rhedwr cyflymaf yn nhraddodiad Cymru.

  • 1937Ganed

    Anthony Hopkins

    Ganed ym Margam, Port Talbot. Enillodd ddau Oscar.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf