528 o ddyddiadau o hanes Cymru, ar draws 366 o ddyddiau’r flwyddyn: brwydrau a chytundebau, gwyliau’r saint a hen arferion, a geni’r bobl a wnaeth Gymru.
Llun: Ffermdy Cilewent, un o’r adeiladau hanesyddol a ailgodwyd yn Amgueddfa Werin Sain Ffagan · Dave Snowden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ganed. Helpodd sefydlu’r Wladfa ym Mhatagonia: yn 1862 hwyliodd yno gyda Lewis Jones, a gyrrodd storm eu llong i fae a enwyd ganddynt yn Borth Madryn ar ôl ei gartref.FfynhonnellSir Love Jones-Parry, 1st Baronet ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 5 Ionawr 1832; un o sylfaenwyr y Wladfa. Yn 1862 aeth i Batagonia gyda Lewis Jones; gyrrodd storm eu llong i fae a enwyd ganddynt yn Borth Madryn ar ôl ei stad.
Bu farw’r gwladweinydd o Abersychan. Bu’n Ysgrifennydd Cartref, yn Ganghellor y Trysorlys ac yn Llywydd Prydeinig cyntaf y Comisiwn Ewropeaidd.FfynhonnellRoy Jenkins ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yn Abersychan, 11 Tachwedd 1920; bu farw 5 Ionawr 2003. Ysgrifennydd Cartref, Canghellor y Trysorlys, a Llywydd Prydeinig cyntaf y Comisiwn Ewropeaidd (1977–81).
Gŵyl Cwyllog, a sefydlodd eglwys Llangwyllog yng nghanol Môn. Yn ôl traddodiad roedd hi’n ferch i Gaw.FfynhonnellSaint Cwyllog ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Cofnodwyd ei gŵyl ar 7 Ionawr yn Llangwyllog ym Môn, yr eglwys y dywedir iddi ei sefydlu; merch i Caw.
Ganed Sarah Jane Rees yn Llangrannog: meistr-forwr, bardd, golygydd a hyrwyddwr menywod.
10Ionawr
1833Ganed
Mynyddog
Ganed Richard Davies, y bardd Mynyddog, yn Llanbrynmair. Canwyd ei ganeuon cynnes, swynol am lawenydd a chaledi pobl gyffredin mewn cyngherddau drwy Gymru gyfan, ac roedd galw mawr amdano fel arweinydd eisteddfodau.FfynhonnellDAVIES, RICHARD (Mynyddog; 1833 - 1877) ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed yn Nôl Lydan, Llanbrynmair, 10 Ionawr 1833; canwyd ei ganeuon syml, swynol am lawenydd a chaledi pobl gyffredin mewn cyngherddau drwy Gymru; roedd galw mawr amdano fel arweinydd eisteddfodau.
Ganed y ffotograffydd arloesol yn Abertawe. Ym Mhenllergaer roedd yn tynnu ffotograffau erbyn 1840, a helpodd sefydlu’r Gymdeithas Ffotograffig Frenhinol.FfynhonnellJohn Dillwyn Llewelyn ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 12 Ionawr 1810 ym mhlwyf Llangyfelach, Abertawe. Mae ei ddaguerreoteip cynharaf sydd wedi goroesi yn dyddio o 1840; mae tua mil o’i negyddion wedi goroesi; un o aelodau cyntaf cyngor y Gymdeithas Ffotograffig Frenhinol.
Yng Nghwm Gwaun yn Sir Benfro, cedwir y Calan o hyd yn ôl yr hen galendr ganol Ionawr, gyda chalennig i’r plant.
15Ionawr
1893Ganed
Ivor Novello
Ganed yng Nghaerdydd. Cariodd ei gân ‘Keep the Home Fires Burning’ genedl drwy’r Rhyfel Mawr.
16Ionawr
1962Ganed
Bethan Gwanas
Ganed yr awdur Cymraeg. Trodd ei llyfr cyntaf, Amdani!, am dîm rygbi merched, yn gyfres ar S4C, a dwywaith enillodd ei llyfrau plant wobr Tir na n-Og.FfynhonnellBethan Gwanas ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 16 Ionawr 1962; magwyd ym Mrithdir ger Dolgellau. Trodd ei llyfr cyntaf, Amdani!, am dîm rygbi merched, yn gyfres ar S4C; gwobrau Tir na n-Og yn 2001 a 2003.
Mae Harri Tudur yn priodi Elisabeth o Efrog, gan uno’r rhosyn coch a’r gwyn dan frenin o waed Cymreig.
19Ionawr
1810Ganed
Talhaiarn
Ganed John Jones, y bardd Talhaiarn, yn nhafarn yr Harp yn Llanfair Talhaearn. Ysgrifennodd eiriau Cymraeg i ganeuon annwyl ac, fel pensaer, bu’n goruchwylio codi’r Palas Grisial.FfynhonnellTalhaiarn (John Jones) ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 19 Ionawr 1810 yn nhafarn yr Harp, Llanfair Talhaearn. Bardd geiriau caneuon Cymraeg, a phensaer a gyflogwyd gan Syr Joseph Paxton i oruchwylio codi’r Palas Grisial.
20Ionawr
1969Ganed
Nicky Wire
Ganed. Chwaraewr bas y Manic Street Preachers ac, ers 1995, prif awdur eu geiriau.FfynhonnellNicky Wire ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 20 Ionawr 1969; un o sylfaenwyr y Manic Street Preachers, ei chwaraewr bas ac, ers 1995, prif awdur ei geiriau.
21Ionawr
1855Bu farw
Ieuan Glan Geirionydd
Bu farw’r bardd a’r emynydd Evan Evans yn y Rhyl a’i gladdu yn Nhrefriw. Mae ei emynau ymhlith y mwyaf yn yr iaith Gymraeg.FfynhonnellEvan Evans (Ieuan Glan Geirionydd) ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed ger Trefriw, 20 Ebrill 1795; bu farw yn y Rhyl, 21 Ionawr 1855; claddwyd yn Nhrefriw. Mae ei emynau, fel “Mae ’nghyfeillion adre’n myned”, ymhlith y mwyaf yn yr iaith Gymraeg.
Bu farw’r dyfeisiwr yn Llundain. O’r Bala y daeth ei deulu; daeth ei delegraff argraffu yn safon ar draws Ewrop, ac yn 1878 dangosodd y meicroffon carbon i’r byd.FfynhonnellDavid Edward Hughes ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Bu farw yn Llundain, 22 Ionawr 1900; o’r Bala y daeth ei deulu. Daeth ei delegraff argraffu (1855) yn safon ar draws Ewrop, ac yn 1878 cyhoeddodd ei waith ar y meicroffon carbon.
Gŵyl Aeddan, disgybl i Ddewi Sant ac, yn y Trioedd, un o’i dri disgybl mwyaf ffyddlon. Mae Llanhuadain a Haroldston West yn Sir Benfro yn ei gofio.FfynhonnellMáedóc of Ferns (Aeddan) ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Mae ei ŵyl ar 31 Ionawr. Bu’n astudio dan Ddewi Sant, ac mae’r Trioedd yn ei gyfrif ymhlith tri disgybl mwyaf ffyddlon Dewi; mae Llanhuadain a Haroldston West yn Sir Benfro yn ei gofio.
Ganed yr actor yng Nghasnewydd a’i fagu ym Mhort Talbot. Yn 2011 arweiniodd The Passion yno, drama 72 awr gyda mwy na mil o bobl y dref yn cymryd rhan.FfynhonnellMichael Sheen ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 5 Chwefror 1969 yng Nghasnewydd a’i fagu ym Mhort Talbot, lle yn 2011 arweiniodd The Passion, drama 72 awr gyda mwy na mil o bobl leol yn cymryd rhan.
6Chwefror
1960Ganed
Jeremy Bowen
Ganed y newyddiadurwr yng Nghaerdydd. Daeth yn Olygydd Dwyrain Canol cyntaf y BBC ac yn ddiweddarach yn Olygydd Rhyngwladol.FfynhonnellJeremy Bowen ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 6 Chwefror 1960 yng Nghaerdydd; Golygydd Dwyrain Canol cyntaf y BBC (2005) a’i Golygydd Rhyngwladol o 2022.
Gwneir Edward o Gaernarfon, mab y brenin, yn Dywysog Cymru, yr etifedd cyntaf i orsedd Lloegr i ddal y teitl.
8Chwefror
1928Ganed
Osian Ellis
Ganed y telynor yn Ffynnongroew yn Sir y Fflint. Ysgrifennodd Benjamin Britten gerddoriaeth iddo, a bu’n dysgu’r delyn yn yr Academi Gerdd Frenhinol am ddeng mlynedd ar hugain.FfynhonnellOsian Ellis ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 8 Chwefror 1928 yn Ffynnongroew, Sir y Fflint. Ysgrifennodd Britten rannau telyn gydag ef mewn golwg a’i Gyfres i’r Delyn (1969) iddo; athro’r delyn yn yr Academi Gerdd Frenhinol 1959–89.
Mae Camlas Morgannwg yn agor o Ferthyr Tudful i Gaerdydd, tua phum milltir ar hugain gyda rhyw hanner cant o lociau, gan gludo haearn Merthyr i lawr i’r môr.
Mae Owain Williams, Emyr Llywelyn Jones a John Albert Jones yn croesi mynyddoedd yr Arenig liw nos ac yn bomio’r newidydd yng ngwaith argae Tryweryn. Ni chaiff neb ei anafu. Dyma weithred gyntaf Mudiad Amddiffyn Cymru.
Bu farw’r niwrolegydd a’r seicdreiddiwr. Ef oedd y seicdreiddiwr cyntaf yn y byd Saesneg ei iaith, a chydweithiwr agos i Sigmund Freud.FfynonellauFebruary 11 ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Tudalen Wikipedia ar gyfer 11 Chwefror: beth ddigwyddodd y diwrnod hwnnw, a phwy a aned ac a fu farw.Ernest Jones ↗Wikipedia (Saesneg)Jones oedd y seicdreiddiwr cyntaf yn y byd Saesneg ei iaith; cyfarfu â Freud gyntaf yn 1908.
12Chwefror
1945Ganed
Gareth Thomas
Ganed yr actor Gareth Thomas.Ffynhonnell1945 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1945 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Ganed y peiriannydd yng Nghaernarfon. Fel prif beiriannydd Swyddfa’r Post cefnogodd y Marconi ifanc, a chroesodd ei negeseuon radio dros y môr o Larnog i Ynys Echni yn 1897.FfynonellauWilliam Henry Preece ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 15 Chwefror 1834 yng Nghaernarfon; Prif Beiriannydd Swyddfa’r Post o 1892; wedi arbrofion Larnog–Ynys Echni yn 1897 un o gefnogwyr cryfaf Marconi.Lavernock ↗Wikipedia, ar sail dyddiadur George Kemp (Saesneg)Ddydd wrth ddydd, 10 i 13 Mai 1897: offer Preece ar Ynys Echni, offer Marconi yn Larnog, yr erial hirach, a’r negeseuon ‘Are you ready?’, ‘Can you hear me?’, ‘Yes, loud and clear.’
16Chwefror
1859Ganed
Tom Ellis
Ganed yng Nghefnddwysarn ger y Bala. Arweiniodd fudiad Cymru Fydd dros hunanlywodraeth i Gymru.
Ganed y clwydwr yng Nghaerdydd. Bu’n bencampwr y byd ddwywaith, a gosododd record byd o 12.91 eiliad yn 1993 a safodd am bron i dair blynedd ar ddeg.FfynhonnellColin Jackson ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 18 Chwefror 1967 yng Nghaerdydd; pencampwr y byd yn 1993 a 1999; safodd ei record byd o 12.91 eiliad (20 Awst 1993) tan 11 Gorffennaf 2006.
19Chwefror
1881
Gêm rygbi ryngwladol gyntaf Cymru
Mae Cymru’n chwarae eu gêm rygbi ryngwladol gyntaf, yn erbyn Lloegr yn Blackheath.
Mae tair noson o fomio ym mis Chwefror yn dinistrio canol Abertawe.
20Chwefror
1966Bu farw
Emrys Evans
Bu farw’r ysgolhaig clasurol a’r academydd Emrys Evans, yn 75 oed.Ffynhonnell1966 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1966 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Bu farw mab Llywelyn Fawr a Siwan yn Abergwyngregyn. Ef oedd y cyntaf i’w alw’i hun yn Dywysog Cymru.
26Chwefror
1915
Y Gwarchodlu Cymreig
Sefydlir y Gwarchodlu Cymreig. Safasant eu gwarchodaeth gyntaf ym Mhalas Buckingham ar Ddydd Gŵyl Dewi.
27Chwefror
1887Ganed
James Dickson Innes
Ganed yr arlunydd tirluniau James Dickson Innes.Ffynhonnell1887 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1887 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Mae Owain Glyndŵr, Mortimer a Percy yn cytuno i rannu’r deyrnas, gyda Chymru’n ymestyn hyd at Hafren a Merswy.
29Chwefror
1952
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Daw Arfordir Penfro yn barc cenedlaethol, yr unig un yn y Deyrnas Unedig sy’n arfordir yn bennaf. Pen-blwydd ar ddydd naid.FfynonellauNational parks of the United Kingdom ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Tabl y dyddiadau sefydlu: Eryri 18 Hydref 1951, Arfordir Penfro 29 Chwefror 1952, Bannau Brycheiniog 17 Ebrill 1957.Pembrokeshire Coast National Park ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)“Yr unig barc cenedlaethol yn y Deyrnas Unedig sy’n dirwedd arfordirol yn bennaf”; mae Llwybr yr Arfordir yn 186 milltir.
Y diwrnod ar ôl i bobl Mynydd Epynt gadw Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell, mae llythyrau’r Swyddfa Ryfel yn dechrau cyrraedd: rhaid i bob teulu adael ei gartref er mwyn i’r mynydd ddod yn faes tanio.
Ganed y morwr yn Rhosili ar Benrhyn Gŵyr. Yn 1912 roedd yn un o bum dyn mintai Scott a gyrhaeddodd Begwn y De.FfynhonnellEdgar Evans ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 7 Mawrth 1876 yn Rhosili; un o’r pum dyn a ddewisodd Scott ar gyfer y Pegwn, a gyrhaeddwyd ar 17 Ionawr 1912. Galwodd Scott ef yn “weithiwr anferth”.
8Mawrth
1939Ganed
Robert Tear
Ganed y tenor a’r arweinydd Robert Tear.FfynhonnellMarch 8 ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Tudalen Wikipedia ar gyfer 8 Mawrth: beth ddigwyddodd y diwrnod hwnnw, a phwy a aned ac a fu farw.
Ganed ym mhentref glofaol Garnant, lle magodd ei fam ef yn siarad Cymraeg. Roedd yn un o sylfaenwyr y Velvet Underground a chynrychiolodd Gymru yn Biennale Fenis yn 2009.FfynhonnellJohn Cale ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 9 Mawrth 1942 ym mhentref glofaol Garnant; dysgodd ei fam Gymraeg iddo; un o sylfaenwyr y Velvet Underground; cynrychiolodd Gymru yn Biennale Fenis 2009.
Ganed y canwr-gyfansoddwr yn Solfach yn Sir Benfro. Gan ganu’n Gymraeg gan amlaf am dros hanner can mlynedd, cafodd ei alw’n Bob Dylan Cymru.FfynhonnellMeic Stevens ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 13 Mawrth 1942 yn Solfach, Sir Benfro; gan ganu’n Gymraeg gan amlaf, fe’i galwyd yn “Bob Dylan Cymru”.
14Mawrth
1936Ganed
John Meirion Morris
Ganed y cerflunydd John Meirion Morris.Ffynhonnell1936 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1936 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Mae Cymru’n curo Ffrainc yng Nghaerdydd i ennill y Gamp Lawn. Hon oedd gêm olaf dau o’r mawrion dros Gymru, Gareth Edwards a Phil Bennett, a sgoriodd Bennett ddau gais.FfynonellauGrand Slam ending for Edwards and Bennett ↗Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru (Saesneg)18 Mawrth 1978, Caerdydd: y fuddugoliaeth dros Ffrainc i ennill y Gamp Lawn oedd gêm olaf Gareth Edwards (53 cap yn olynol, record o 20 cais) a Phil Bennett, a sgoriodd ddau gais a throsiad.1978 Five Nations Championship ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ar ôl ennill eu pedair gêm, enillodd Cymru’r Gamp Lawn, yn ogystal â’r Goron Driphlyg.
Mae buddugoliaeth o 32–20 dros Iwerddon yng Nghaerdydd yn dod â 27 mlynedd o aros i ben: mae Cymru’n cipio’r Gamp Lawn gyda rygbi agored drwy’r tymor.
20Mawrth
1940Bu farw
Gwilym Deudraeth
Bu farw’r bardd William Thomas Edwards, Gwilym Deudraeth.Ffynhonnell1940 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1940 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Ar Sul y Blodau mae Dafydd ap Gruffudd yn cipio Castell Penarlâg. Mae Llywelyn yn ymuno â’i frawd, a dechreua rhyfel olaf Cymru annibynnol.FfynhonnellDafydd ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ymosodiad ar Benarlâg ar Sul y Blodau 1282; Tywysog Cymru o farw Llywelyn hyd ei ddal ar 22 Mehefin 1283; ildiodd Castell y Bere ar 25 Ebrill 1283; daliwyd yn Nanhysglain ger Bera Mawr; dienyddiwyd yn Amwythig ar 3 Hydref 1283.
Mae pobl Capel Celyn yn ffurfio Pwyllgor Amddiffyn i achub eu cwm, gyda Dafydd Roberts yn gadeirydd a’r athrawes Elizabeth Watkin Jones yn ysgrifennydd.FfynhonnellJones (Mrowiec), Elizabeth May Watkin (1907–1965), teacher and campaigner ↗Ffion Mair Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 2022Athrawes yn ysgol Capel Celyn ac ysgrifennydd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn, a ffurfiwyd ar 23 Mawrth 1956 gyda Dafydd Roberts yn gadeirydd; ei llythyrau, ei chyfarfodydd a’i hymddangosiadau ar y teledu; yr orymdaith drwy Lerpwl dan arweiniad Gwynfor Evans ar 21 Tachwedd 1956; ei marw ar 21 Mehefin 1965.
Ganed Robert Ambrose Jones yn Abergele. Fel Emrys ap Iwan hyrwyddodd y Gymraeg a hunanlywodraeth, un o ragflaenwyr y mudiad cenedlaethol modern.FfynhonnellEmrys ap Iwan ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yn Abergele, 24 Mawrth 1848; bu farw 6 Ionawr 1906. Fe’i gwelir yn aml fel un o ragflaenwyr pwysicaf cenedlaetholdeb Cymreig modern.
Ganed yn Nhredegar. Yn 41 oed daeth yn arweinydd ieuengaf y Blaid Lafur erioed, ac yn ddiweddarach yn Is-lywydd y Comisiwn Ewropeaidd.FfynhonnellNeil Kinnock ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 28 Mawrth 1942 yn Nhredegar; Arweinydd y Blaid Lafur 1983–92, yr ieuengaf yn ei hanes, ac yn ddiweddarach yn Is-lywydd y Comisiwn Ewropeaidd.
Ganed y bardd yng Nghaerdydd. Fe’i enwebwyd am Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth.
30Mawrth
2012Bu farw
Emrys Roberts
Bu farw’r bardd a’r awdur Emrys Roberts, cyn-Archdderwydd Cymru, yn 82 oed.Ffynhonnell2012 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 2012 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Bu farw mab hynaf Harri Tudur yn Llwydlo, yn 15 oed. Enwodd ei dad ef yn Arthur i ddangos gwreiddiau Cymreig y Tuduriaid.FfynhonnellArthur, Prince of Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Bu farw yng Nghastell Llwydlo, 2 Ebrill 1502, yn 15 oed. Enwodd Harri VII ef yn Arthur, a threfnu ei eni yng Nghaerwynt, i bwysleisio tarddiad Cymreig y Tuduriaid.
Bu farw Tom Ellis, aelod Meirionnydd ac arweinydd Cymru Fydd, yn Cannes, yn 40 oed. Yn 1890 roedd wedi galw am gynulliad deddfwriaethol i Gymru.FfynonellauEllis, Thomas Edward (1859–1899), M.P. for Merioneth (1886–99) and chief Liberal whip (1894–5) ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Nghynlas, Cefnddwysarn, 16 Chwefror 1859; bu farw yn Cannes, 5 Ebrill 1899, a’i gladdu yng Nghefnddwysarn. Gwnaeth ei ddadlau di-ildio dros fuddiannau Cymru ef yn arweinydd ym mywyd Cymru.T. E. Ellis ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Arweinydd Cymru Fydd, y mudiad dros ymreolaeth i Gymru; AS Meirionnydd o 1886; mewn araith yn y Bala yn 1890 galwodd am gynulliad deddfwriaethol i Gymru.
Bu farw sylfaenydd yr ysgolion cylchynol. Dysgwyd cannoedd o filoedd o Gymry i ddarllen ynddynt.
9Ebrill
1978Bu farw
Clough Williams-Ellis
Bu farw’r pensaer a adeiladodd Bortmeirion, yn 94 oed.
10Ebrill
1936Ganed
Ricky Valance
Ganed y canwr pop Ricky Valance, David Spencer o’i enw iawn.Ffynhonnell1936 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1936 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Bu farw Llywelyn Fawr yn Aberconwy ar ôl rheoli’r rhan fwyaf o Gymru am ddeugain mlynedd.
12Ebrill
1884Ganed
Tenby Davies
Ganed y rhedwr Tenby Davies.FfynhonnellApril 12 ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Tudalen Wikipedia ar gyfer 12 Ebrill: beth ddigwyddodd y diwrnod hwnnw, a phwy a aned ac a fu farw.
Drannoeth bwrw wal Cofiwch Dryweryn yn Llanrhystud i lawr, mae gwirfoddolwyr yn ei hailgodi. O fewn wythnosau mae mwy na chant o furluniau Cofiwch Dryweryn newydd wedi’u paentio ledled Cymru a thu hwnt.
14Ebrill
1991
Woosie yn ennill y Masters
Mae’r Cymro Ian Woosnam yn ennill y Masters yn Augusta, a fe oedd golffiwr gorau’r byd ar y pryd.
Ganed yr ysgolhaig a ddatgloodd yr hen ganu, Canu Aneirin a Chanu Taliesin, yn Nhregarth.
1929Bu farw
Syr John Morris-Jones
Bu farw’r athro o Fangor a osododd safon y Gymraeg ysgrifenedig.
17Ebrill
1957
Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Daw Bannau Brycheiniog yn drydydd parc cenedlaethol Cymru, ar ôl Eryri ac Arfordir Penfro.FfynhonnellNational parks of the United Kingdom ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Tabl y dyddiadau sefydlu: Eryri 18 Hydref 1951, Arfordir Penfro 29 Chwefror 1952, Bannau Brycheiniog 17 Ebrill 1957.
18Ebrill
1905Ganed
Alun Oldfield-Davies
Ganed. Daeth yn Rheolwr BBC Cymru.Ffynhonnell1905 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1905 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Bu farw’r athronydd o Langeinor yn Llundain. Siaradodd dros ryddid America, a galwodd yr hanesydd John Davies ef y meddyliwr Cymreig mwyaf erioed.FfynhonnellRichard Price ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yn Llangeinor, 23 Chwefror 1723; bu farw yn Newington Green, 19 Ebrill 1791. Cefnogodd ei bamffled yn 1776 drefedigaethau America; galwodd John Davies ef y meddyliwr Cymreig mwyaf erioed.
Mae’r rheilffordd lechi o Flaenau Ffestiniog i Borthmadog yn agor, a’i wagenni llwythog yn rhedeg yr holl ffordd i lawr drwy ddisgyrchiant.
1970Bu farw
T. I. Ellis
Bu farw’r academydd Thomas Iorwerth Ellis, yn 70 oed.Ffynhonnell1970 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1970 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Gŵyl Dyfnan, a’i eglwys yw Llanddyfnan ym Môn. Yn ôl traddodiad roedd yn un o blant Brychan.FfynonellauDyfnan ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Cofir ef ar 24 Ebrill; fe’i cyfrifir weithiau yn fab i Frychan; mae Llanddyfnan ym Môn wedi’i chysegru iddo ac yn hawlio ei greiriau.April 24 ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Tudalen Wikipedia ar gyfer 24 Ebrill: beth ddigwyddodd y diwrnod hwnnw, a phwy a aned ac a fu farw.
Mae Castell y Bere, castell tywysogion Gwynedd dan Gadair Idris, yn ildio o’r diwedd wedi iddo ddal allan dros Dafydd ap Gruffudd.FfynhonnellDafydd ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ymosodiad ar Benarlâg ar Sul y Blodau 1282; Tywysog Cymru o farw Llywelyn hyd ei ddal ar 22 Mehefin 1283; ildiodd Castell y Bere ar 25 Ebrill 1283; daliwyd yn Nanhysglain ger Bera Mawr; dienyddiwyd yn Amwythig ar 3 Hydref 1283.
26Ebrill
Dydd gŵyl
Seintiau Bidofydd a Fidalis
Gŵyl draddodiadol Bidofydd, sant yng Nghymru’r 6ed ganrif, a Fidalis, y cofir amdano’n aml gydag ef.FfynonellauBidofydd ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Sant o Gymru yn y 6ed ganrif, a gysylltir yn aml â Sant Fidalis. Mae Rhestr Seintiau Cymru yn rhoi gŵyl y ddau fel “26 Ebrill (trad.)”.List of Welsh saints ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Yn rhoi gwyliau traddodiadol seintiau Cymru, yn eu plith Mwrog, “24 neu 26 Medi (trad.)”.
Bu farw’r ysgolhaig a’r barnwr yn Calcutta. Yn fab i’r mathemategydd o Fôn a roddodd π i ni, fe’i magwyd gyda’r Gymraeg, ac yn 1786 dangosodd fod Sansgrit, Groeg a Lladin yn tarddu o un ffynhonnell gyffredin.FfynhonnellWilliam Jones (philologist) ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Bu farw yn Calcutta, 27 Ebrill 1794; mab William Jones, y mathemategydd o Fôn; magwyd yn siarad Saesneg a Chymraeg; yn 1786 cynigiodd fod Sansgrit, Groeg a Lladin yn tarddu o ffynhonnell gyffredin, a ystyrir yn aml yn ddechrau ieithyddiaeth gymharol.
Mae Lloyd George yn cyflwyno Cyllideb y Bobl, gan drethu cyfoeth i dalu am bensiynau ac ymladd tlodi.
30Ebrill
1839
Siartwyr Llanidloes
Mae Siartwyr Llanidloes, yn sefyll dros y bleidlais i weithwyr, yn cymryd rheolaeth o’r dref ac yn ei dal am bum diwrnod.Ffynhonnell1839 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)30 Ebrill: Siartwyr yn Llanidloes yn cymryd rheolaeth o’r dref am bum diwrnod.
Mae etholiad y Cynulliad yn ethol cymaint o fenywod â dynion, y tro cyntaf i unrhyw senedd genedlaethol yn y byd wneud hynny.
2Mai
1993Ganed
Owain Doull
Ganed y seiclwr trac Owain Doull.FfynhonnellMay 2 ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Tudalen Wikipedia ar gyfer 2 Mai: beth ddigwyddodd y diwrnod hwnnw, a phwy a aned ac a fu farw.
Ganed y gantores ym Mhontardawe. Dechreuodd ganu yn Gymraeg, ac aeth ei ‘Those Were the Days’ i rif un yn 1968 ar label Apple y Beatles.FfynhonnellMary Hopkin ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 3 Mai 1950 ym Mhontardawe, i deulu Cymraeg; dechreuodd gyda chaneuon Cymraeg; roedd “Those Were the Days” (1968) yn rhif un yn y DU; un o’r artistiaid cyntaf ar label Apple y Beatles.
Mae brwydr fwyaf y Rhyfeloedd Cartref yng Nghymru yn gorffen gyda threchu gwrthryfel y brenhinwyr.
9Mai
1918Ganed
Kyffin Williams
Ganed arlunydd Eryri a Môn yn Llangefni.
10Mai
1904Bu farw
Henry Morton Stanley
Bu farw’r fforiwr o Ddinbych yn Llundain.
11Mai
1880Ganed
David Davies, yr Arglwydd Davies
Ganed David Davies, y gwleidydd a ddaeth yn Farwn Davies cyntaf.Ffynhonnell1880 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1880 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Mae Guglielmo Marconi, gyda chymorth William Preece o Gaernarfon, yn anfon y signalau radio cyntaf dros y môr agored, rhwng Trwyn Larnog ac Ynys Echni.FfynonellauMarconi in South Wales ↗Cylchlythyr Cymdeithas Cyn-weithwyr Marconi, 2021 (Saesneg)Ar 13 Mai 1897 anfonodd Marconi y neges ddiwifr gyntaf erioed dros fôr agored, ar draws Môr Hafren rhwng Ynys Echni a Thrwyn Larnog. Y neges: “Are you ready”.Lavernock ↗Wikipedia, ar sail dyddiadur George Kemp (Saesneg)Ddydd wrth ddydd, 10 i 13 Mai 1897: offer Preece ar Ynys Echni, offer Marconi yn Larnog, yr erial hirach, a’r negeseuon ‘Are you ready?’, ‘Can you hear me?’, ‘Yes, loud and clear.’
1897
Diwifr dros y dŵr
Mae Marconi yn anfon y neges ddiwifr gyntaf dros y môr agored, o Drwyn Larnog i Ynys Echni.
14Mai
1951
Rheilffordd Talyllyn
Mae gwirfoddolwyr yn rhedeg eu trenau cyntaf ar Reilffordd Talyllyn, y rheilffordd gyntaf yn y byd i’w hachub fel hyn.
Bu farw Owen Morgan Edwards yn Llanuwchllyn. Drwy Gymru’r Plant ac fel Prif Arolygydd Ysgolion cyntaf Cymru, rhoddodd eu hiaith a’u hanes yn ôl i’r plant.FfynhonnellOwen Morgan Edwards ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yn Llanuwchllyn, 26 Rhagfyr 1858; bu farw yno 15 Mai 1920. Sefydlodd Cymru’r Plant (1892); Prif Arolygydd Ysgolion cyntaf Cymru (1907), a gymerodd y camau cyntaf i sicrhau dysgu’r Gymraeg yn ysgolion Cymru.
Ganed yn Swydd Lincoln. Gwnaeth Gymru’n waith ei hoes: aeth ei Mabinogion Saesneg, a argraffwyd yn Llanymddyfri o 1838, â’r hen chwedlau Cymreig i’r byd.FfynhonnellLady Charlotte Guest ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 19 Mai 1812 yn Uffington, Swydd Lincoln; cyhoeddwyd ei Mabinogion mewn saith cyfrol, 1838–45, yn Llanymddyfri a Llundain; helpodd redeg Gwaith Haearn Dowlais wedi 1852 a’i ysgol flaengar.
Ganed ym Merthyr Tudful. Aeth i’r pwll yn naw oed a daeth yn gyfansoddwr mawr Cymru.
22Mai
1880Ganed
Teddy Morgan
Ganed yr asgellwr yn Aberdâr. Yn 1905 sgoriodd y cais a gurodd y Crysau Duon ym Mharc yr Arfau, yng Ngêm y Ganrif.FfynhonnellTeddy Morgan ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yn Aberdâr, 22 Mai 1880. Sgoriodd y cais buddugol yn erbyn Seland Newydd ym Mharc yr Arfau ar 16 Rhagfyr 1905, a bu’n gapten tîm Prydain ar daith 1904.
Mae Hillary a Tenzing yn cyrraedd copa Everest. Bu’r tîm yn ymarfer yn Eryri gyda gwesty Pen-y-Gwryd yn gartref, ac mae eu henwau wedi’u llofnodi ar ei nenfwd o hyd.FfynonellauSnowdon’s Pen-y-Gwryd Hotel: a little piece of Everest history ↗Mark Horrell, dringwr ac awdur, 2015 (Saesneg)Yn 1953 y gwesty oedd cartref tîm Everest Prydain wrth iddynt ymarfer a phrofi eu hoffer; mae’r nenfwd â’u llofnodion yno o hyd.Pen-y-Gwryd ↗Wikipedia (Saesneg)Ffermdy 1811 a’r dafarn; Henry ac Ann Owen; sefydlu’r Climbers’ Club yma ym mis Mai 1898; llofnodion Everest 1953 a Kangchenjunga 1955 ar y nenfwd; y gwersyll ymdaith Rhufeinig.
30Mai
2011
Abertawe’n codi
Mae Dinas Abertawe’n ennill yn Wembley i ddod yn glwb cyntaf o Gymru yn yr Uwch Gynghrair.
1912Ganed
Hugh Griffith
Ganed yr actor ym Marian-glas, Ynys Môn. Enillodd Oscar am Ben-Hur.
31Mai
1880Ganed
E. Tegla Davies
Ganed y llenor Edward Tegla Davies.Ffynhonnell1880 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1880 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Mehefin
1Mehefin
1920
Archesgob cyntaf Cymru
Gorseddir A. G. Edwards yn Llanelwy yn Archesgob cyntaf Cymru.
2Mehefin
1893Ganed
D. J. Davies
Ganed David James Davies: economegydd, diwydiannwr ac awdur.Ffynhonnell1893 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1893 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Ganed yr arlunydd yn Nynfant ger Abertawe. Gwnaeth ei luniau ar gyfer cerddi Dylan Thomas, a gwobr yn Biennale Fenis, ef yn un o artistiaid mawr Cymru.FfynhonnellCeri Richards ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 6 Mehefin 1903 yn Nynfant ger Abertawe; ymdriniodd â cherddi Dylan Thomas drwy gydol ei yrfa; enillodd wobr yn Biennale Fenis 1962; Medal Aur yr Eisteddfod Genedlaethol 1961.
Ganed yng Nghasllwchwr. Yn 1904 dechreuodd ei bregethu’r diwygiad mawr olaf yng Nghymru.
9Mehefin
1928Ganed
R. Geraint Gruffydd
Ganed R. Geraint Gruffydd, ysgolhaig a diwinydd.Ffynhonnell1928 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1928 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
10Mehefin
1990Bu farw
John Evans o Fforest-fach
Bu farw John Evans yn 112 oed a 295 diwrnod, dyn hynaf y byd ar y pryd a’r dyn hynaf ym Mhrydain y gellid profi ei oed.Ffynhonnell1990 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1990 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
11Mehefin
2016
Mae Cymru’n ôl
Mae Cymru’n curo Slofacia 2–1 yn Bordeaux yn eu gêm gyntaf mewn twrnamaint mawr ers 1958.
Ganed Margaret Haig Thomas, Arglwyddes Rhondda. Brwydrodd dros bleidlais i fenywod, sefydlodd yr wythnosolyn Time and Tide a daeth y fenyw gyntaf i arwain Sefydliad y Cyfarwyddwyr.FfynhonnellTHOMAS, MARGARET HAIG, Viscountess Rhondda (1883 - 1958) ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed 12 Mehefin 1883; sefydlodd yr wythnosolyn Time and Tide yn 1920; ymgyrchodd dros bleidlais i fenywod; yn 1926 daeth yn llywydd benywaidd cyntaf Sefydliad y Cyfarwyddwyr; ‘The Persistent Peeress’ am ei brwydr i eistedd yn Nhŷ’r Arglwyddi.
Mae Capten Scott a’i swyddogion yn ciniawa yng Ngwesty’r Royal yng Nghaerdydd cyn i’r Terra Nova hwylio am Antarctica.Ffynhonnell1910 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1910 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Mae Gruffudd ap Llywelyn, brenin Cymru gyfan, yn ennill ar y Fachawy ger y Clas-ar-Wy: syrth esgob Henffordd a ymdeithiodd yn ei erbyn, ac mae’r Saeson yn gwneud heddwch.FfynhonnellGruffudd ap Llywelyn (d. 1063), king of Gwynedd and Powys, and from 1055 king of all Wales ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi fuddugoliaethau yn Rhyd-y-groes (1039) a’r Fachawy (16 Mehefin 1056), cipio Deheubarth a Henffordd yn 1055, ei heddwch â’r Brenin Edward, a geiriau’r Brut am ei farw: “pen a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid”.
Mae Cymru’n curo Hwngari 2–1 yn Stockholm i gyrraedd rownd wyth olaf Cwpan y Byd.
18Mehefin
1928
Amelia Earhart ym Mhorth Tywyn
Mae awyren fôr Amelia Earhart yn glanio ger Porth Tywyn: hi yw’r fenyw gyntaf i groesi’r Iwerydd yn yr awyr.Ffynhonnell1928 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1928 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Bu farw Eleanor, gwraig Llywelyn ap Gruffudd a Thywysoges Cymru, yng Ngarth Celyn wedi geni eu merch Gwenllian.FfynhonnellGwenllian of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ei geni ym Mehefin 1282 yn Abergwyngregyn; marw Eleanor ar 19 Mehefin 1282; Sempringham am bum deg pedair blynedd; ‘Wencilian’ a ‘Wentliane’; y pensiwn o £20 y flwyddyn; bu farw 7 Mehefin 1337; plac yr Wyddfa yn 2008; Carnedd Gwenllian, 26 Medi 2009.
Gollyngir dŵr i ddoc newydd David Davies yn y Barri am y tro cyntaf. Erbyn 1913 y Barri oedd porthladd glo prysuraf y byd.FfynhonnellBarry Docks ↗Wikipedia, yn dyfynnu W. Minchinton (2013) ac eraill (Saesneg)Daeth y dŵr i mewn gyntaf 29 Mehefin 1889, agorwyd 18 Gorffennaf 1889, dan arweiniad David Davies a John Cory; yn 1913 allforiodd y Barri 11.05 miliwn tunnell a hi oedd porthladd glo prysuraf y byd, o flaen 10.6 miliwn Caerdydd.
Mae’r teulu olaf yn gadael Mynydd Epynt, a gymerwyd gan y Swyddfa Ryfel yn faes tanio. Bu’n rhaid i 219 o bobl o 54 o gartrefi fynd, a chyda hwy Gapel y Babell, ysgol Cilieni a chymuned Gymraeg gyfan. Mae’r gynnau’n dechrau tanio drannoeth.
Ar noswyl yr Arwisgo lleddir dau o ddynion MAC, Alwyn Jones a George Taylor, yn Abergele pan fo’r bom y maent yn ei gario yn ffrwydro’n rhy gynnar. Fe’u cofir fel Merthyron Abergele.
Darllenir damcaniaeth esblygiad drwy ddetholiad naturiol Alfred Russel Wallace, a aned ym Mrynbuga, yn Llundain ochr yn ochr â damcaniaeth Darwin. Daeth iddi ar ei ben ei hun, ar ynys bell yn y Moluccas.
Ar ddydd yr Arwisgo daw achos 53 diwrnod yn Abertawe i ben. Dedfrydir Cayo Evans a Dennis Coslett o Fyddin Rhyddid Cymru i bymtheg mis o garchar yr un.
2016
Cymru’n curo Gwlad Belg
Mae Cymru’n curo Gwlad Belg 3–1 yn Lille i gyrraedd rownd gynderfynol Ewro 2016.
Ganed y bardd crwydrol yng Nghasnewydd. ‘What is this life if, full of care, we have no time to stand and stare?’
4Gorffennaf
1922Ganed
Phyllis Kinney
Ganed yn yr Unol Daleithiau. Daeth yn arbenigwraig ar gerddoriaeth werin Cymru.Ffynhonnell1922 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1922 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Bu farw Elihu Yale yn Llundain a’i gladdu yn Eglwys San Silyn yn Wrecsam, cartref ei deulu. Enwyd Coleg Yale ar ei ôl yn 1718.FfynhonnellElihu Yale ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Bu farw yn Llundain, 8 Gorffennaf 1721; claddwyd yn Eglwys San Silyn, Wrecsam; bu’n byw ym Mhlas Grono ger Erddig; enwyd y coleg yn Yale yn 1718. Mae ei feddargraff yn dechrau “Born in America, in Europe bred”.
Mae Cwmni Haearn Dowlais yn uno â chwmni Patent Nut and Bolt Arthur Keen i ffurfio Guest, Keen a’i Gwmni, dechrau GKN.Ffynhonnell1900 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1900 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Ganed yr ysgolhaig John Dee yn Llundain, ŵyr i Bedo Ddu o Sir Faesyfed. Yn falch o’i dras o Rodri Mawr, dywedodd wrth Elisabeth I mai Madog ab Owain Gwynedd a ddarganfu America.FfynhonnellJohn Dee ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 13 Gorffennaf 1527 yn Llundain, yn fab i Rowland Dee, o dras Gymreig; ei daid oedd Bedo Ddu o Nant-y-groes, Pyllalai; olrheiniodd ei linach i Rodri Mawr, ac yn 1580 ysgrifennodd mai Madog ab Owain Gwynedd a ddarganfu America.
Mae Plaid Cymru yn ennill ei sedd gyntaf yn San Steffan, yn isetholiad Caerfyrddin.
15Gorffennaf
Traddodiad
Dygwyl Cewydd
Yn nhraddodiad y De dyma Ddygwyl Cewydd, gŵyl Sant Cewydd, Sant y Glaw. Os oedd hi’n bwrw heddiw, meddai pobl, byddai’n bwrw am ddeugain diwrnod.FfynhonnellCewydd ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ei ŵyl yw 1 Gorffennaf; mae traddodiad y De yn cadw 15 Gorffennaf yn Ddygwyl Cewydd. Ef yw ‘Sant y Glaw’ Cymru: dywedid y byddai glaw ar ei ddydd yn para deugain diwrnod. Mae eglwysi a lleoedd yn ei gofio o Fôn i Aberedw, Diserth a Llangewydd.
Ganed yng Nghaerdydd. Y chwaraewr â’r mwyaf o gapiau a phrif sgoriwr Cymru erioed, arweiniodd ei wlad i rownd gynderfynol Ewro 2016 ac i Gwpan y Byd yn 2022.FfynhonnellGareth Bale ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 16 Gorffennaf 1989 yng Nghaerdydd; 111 cap a 41 gôl, y chwaraewr â’r mwyaf o gapiau a’r prif sgoriwr i Gymru; arweiniodd Gymru i rownd gynderfynol Ewro 2016 ac i Gwpan y Byd 2022, y cyntaf ers 1958.
Bu farw’r pregethwr mawr gyda’r Bedyddwyr yn Abertawe ar daith bregethu. Bunyan Cymru oedd ei enw.FfynhonnellChristmas Evans ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed ger Llandysul, 25 Rhagfyr 1766; adeiladodd Fedyddwyr Môn o Langefni; galwyd ef yn “Bunyan Cymru”; bu farw yn Abertawe, 19 Gorffennaf 1838, ar daith bregethu.
20Gorffennaf
1962
Y gwasanaeth hofrenfad cyntaf
Mae gwasanaeth hofrenfad rheolaidd cyntaf y byd i deithwyr yn dechrau, rhwng y Rhyl a Wallasey.
Bu farw’r arweinydd Methodistaidd yn Nhrefeca, lle sefydlodd gymuned Gristnogol.
22Gorffennaf
1962Ganed
Arthur Emyr
Ganed. Chwaraewr rygbi a ddaeth yn gyflwynydd teledu ac yn weithredwr darlledu.Ffynhonnell1962 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1962 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Dau offeiriad o Gymru a roddodd eu bywydau dros eu ffydd yng Nghaerdydd yn 1679, a anrhydeddir yn seintiau.
24Gorffennaf
1612Bu farw
John Salusbury
Bu farw Syr John Salusbury o Leweni, gwleidydd a bardd.FfynhonnellJuly 24 ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Tudalen Wikipedia ar gyfer 24 Gorffennaf: beth ddigwyddodd y diwrnod hwnnw, a phwy a aned ac a fu farw.
Mae Ron Davies, Ysgrifennydd Gwladol Cymru, yn ad-dalu’r £150,000 a gymerwyd o Gronfa Trychineb Aberfan yn 1968 i glirio’r tomenni. Yn 2007 mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn ychwanegu £2 filiwn at gofebion ac ysgolion y pentref.
Mae tri esgob o Brydain, o Gaerefrog, Llundain a thrydedd ddinas y mae rhai’n ei darllen fel Caerllion, yn eistedd yng Nghyngor Arles yng Ngâl, flwyddyn wedi i Gystennin wneud y ffydd yn rhydd.
Mae Deddf Corfforaeth Lerpwl yn derbyn y Cydsyniad Brenhinol, gan roi’r grym i Lerpwl foddi Cwm Tryweryn. Gwrthwynebodd tri deg pump o’r tri deg chwech AS Cymreig, ac ni phleidleisiodd yr un o’i phlaid.
Bu farw’r gwyddonydd o Abertawe a ddyfeisiodd y gell danwydd yn Llundain.
2Awst
1898
Y bysiau modur cyntaf yng Nghymru
Mae Cwmni Teithiau Modur Llandudno yn dechrau rhedeg gwibdeithiau gyda’r bysiau modur cyntaf yng Nghymru.Ffynhonnell1898 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1898 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
1945
Clement Davies yn arwain y Rhyddfrydwyr
Daw Clement Davies yn arweinydd y Blaid Ryddfrydol.Ffynhonnell1945 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1945 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Mae’r Tribiwnlys dan yr Arglwydd Ustus Edmund Davies yn canfod mai ar y Bwrdd Glo Cenedlaethol y mae’r bai am y trychineb, ac y gellid a dylid bod wedi atal trychineb Aberfan.
Bu farw’r actor o Bontrhydyfen. Clywir ei lais yn darllen Under Milk Wood o hyd.
6Awst
1934Ganed
Billy Boston
Ganed Billy Boston yn Butetown, Caerdydd. Yn un o chwaraewyr mwyaf rygbi’r gynghrair, sgoriodd 478 cais i Wigan a dod y chwaraewr rygbi’r gynghrair cyntaf i’w urddo’n farchog.FfynhonnellBilly Boston ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yn Butetown, Caerdydd, 6 Awst 1934; 478 cais mewn 488 gêm i Wigan, 571 yn ei yrfa; y chwaraewr croenddu cyntaf a ddewiswyd i daith y Llewod (1954), lle sgoriodd 36 cais mewn 18 gêm; urddwyd yn farchog yn 2025, y chwaraewr rygbi’r gynghrair cyntaf i’w urddo.
Bu farw Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru. Dechreuodd weithio yn y pwll yn 13 oed.
8Awst
1940Bu farw
Syr Daniel Lleufer Thomas
Bu farw’r cyfreithiwr a’r cofiannydd, yn 76 oed.Ffynhonnell1940 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1940 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Mae’r Ddeddf Addysg Elfennol yn sefydlu byrddau ysgol i roi ysgol o fewn cyrraedd pob plentyn yng Nghymru a Lloegr. Nid yw’n dweud gair am y Gymraeg: Saesneg yw’r gwersi, y llyfrau a’r profion.
2012
Jade Jones yn ennill aur
Mae Jade Jones o’r Fflint yn ennill aur Olympaidd mewn taekwondo yn Llundain, yn 19 oed.
Mae Nicole Cooke o Abertawe yn ennill y ras ffordd Olympaidd yn Beijing: y 200fed medal aur i Brydain yn y Gemau modern.FfynonellauNicole Cooke ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yn Abertawe, 13 Ebrill 1983; enillodd y ras ffordd Olympaidd yn Beijing ar 10 Awst 2008, y 200fed medal aur i Brydain yn y Gemau modern.Nicole Cooke ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 2008 hi oedd y beiciwr cyntaf, yn ddyn neu’n fenyw, i fod yn Bencampwr y Byd yn y ras ffordd ac yn enillydd medal aur Olympaidd yn yr un flwyddyn.
Ganed y cyfansoddwr ym Margod. Sefydlodd Ŵyl Gerddoriaeth yr ugeinfed ganrif yng Nghaerdydd a daeth yn un o gyfansoddwyr mawr Cymru.FfynhonnellHoddinott, Alun (1929–2008), composer and teacher ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned Alun Hoddinott ym Margod ar 11 Awst 1929; sefydlodd Ŵyl Gerddoriaeth yr 20fed ganrif Caerdydd; bu farw yn Abertawe, 11 Mawrth 2008.
Claddwyd yr emynyddes Ann Griffiths o Ddolwar Fach yn Llanfihangel-yng-Ngwynfa, yn 29 oed. Mae ei hemynau’n llawn o’r Beibl, o deimlad dwfn, cyfriniol ac o ddelweddau beiddgar.FfynhonnellGRIFFITHS, ANN (1776 - 1805), hymn-writer ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Nolwar Fach, Llanfihangel-yng-Ngwynfa, yn Ebrill 1776; bu farw yn Awst 1805 a’i chladdu yn Llanfihangel ar 12 Awst. Nodweddir ei hemynau gan gyfoeth o gyfeiriadau ysgrythurol, teimlad crefyddol a chyfriniol dwfn, a throsiadau beiddgar.
Dadorchuddir cofeb i Owain Lawgoch, etifedd tywysogion Gwynedd, yn Mortagne-sur-Gironde yn Ffrainc, lle syrthiodd yn 1378.FfynonellauOwain Lawgoch ↗Wikipedia (Saesneg)Y datganiad ym Mharis ar 10 Mai 1372; Soubise, 1372, a dal Thomas Percy a’r Captal de Buch; rhyfel Coucy yn 1375; talu £20 i John Lamb, 4 Rhagfyr 1378; y gofeb yn Mortagne, 15 Awst 2003; chwedl y cysgadur yn yr ogof.Owain ap Thomas ap Rhodri (‘Owain Lawgoch’; died 1378) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Ganed tua 1330, yn Tatsfield mae’n debyg; yng ngwasanaeth Philippe VI; yn Lloegr 1365, yn ôl yn Ffrainc Mawrth 1366; colli ei diroedd 1369; achos Ynys Môn yn 1370; ymgyrch 1372 ac Ynys y Garn; ei ladd yn Mortagne gan John Lamb, Gorffennaf 1378; ei gladdu yn Saint-Léger.
16Awst
1888Ganed
T. E. Lawrence
Ganed ‘Lawrence of Arabia’ yn Nhremadog yng Ngwynedd.
17Awst
1950Ganed
Geraint Jarman
Ganed. Cerddor, bardd a chynhyrchydd teledu.FfynhonnellAugust 17 ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Tudalen Wikipedia ar gyfer 17 Awst: beth ddigwyddodd y diwrnod hwnnw, a phwy a aned ac a fu farw.
18Awst
1872Bu farw
Evan Jones, cyfaill y Cherokee
Bu farw’r cenhadwr o Gymro yng Nghenedl y Cherokee. Dysgodd Cherokee a chyfieithu’r ysgrythur iddi, a safodd yn erbyn symud y Cherokee o’u tiroedd ac yn erbyn caethwasiaeth.FfynhonnellEvan Jones (missionary) ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yng Nghymru, 1788; bu farw yn Tahlequah, Cenedl y Cherokee, 18 Awst 1872. Dysgodd Cherokee a chyfieithu’r ysgrythur i’w sillwyddor, gwrthwynebodd symud y Cherokee, a helpodd sefydlu Cymdeithas Keetoowah yn erbyn caethwasiaeth yn 1856.
Ganed yr awdur a’r bardd.FfynhonnellAugust 21 ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Tudalen Wikipedia ar gyfer 21 Awst: beth ddigwyddodd y diwrnod hwnnw, a phwy a aned ac a fu farw.
Ganed y canwr ym Mrynaman. Daeth ei ‘Yma o Hyd’, a ysgrifennwyd i’n hatgoffa bod y Gymraeg yn dal yn fyw er gwaethaf popeth, yn anthem cenedl.FfynhonnellDafydd Iwan ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 24 Awst 1943 ym Mrynaman; ysgrifennodd “Yma o Hyd” i atgoffa pobl ein bod yn dal i siarad Cymraeg er gwaethaf popeth; un o sylfaenwyr Sain; Llywydd Plaid Cymru 2003–10.
Bu farw Harri Morgan o Lanrhymni yn Jamaica. Urddwyd y capten môr o Gymro yn farchog gan y brenin a daeth yn is-lywodraethwr yr ynys.FfynhonnellHenry Morgan ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yn Harri Morgan, tua 1635, yn Llanrhymni neu Bencarn yn Sir Fynwy; urddwyd yn farchog gan Siarl II yn 1674; is-lywodraethwr Jamaica, a fu’n llywodraethwr dros dro deirgwaith; bu farw 25 Awst 1688 yn Lawrencefield, Jamaica.
Bu farw Magnus Maximus, Macsen Wledig y Mabinogion, yn Aquileia. Mae’r achau Cymreig hynaf yn ei wneud yn dad i linachau brenhinol Powys, Gwynedd a Gwent.FfynhonnellMagnus Maximus ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Bu farw yn Aquileia, 28 Awst 388. Fel Macsen Wledig, mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn dad sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; gydag Elen mae’n draddodiadol yn dad i Sant Peblig o Gaernarfon.
Gŵyl Ieuan y Moch. Ar y diwrnod hwn yn yr hen Gymru troid y moch allan i’r coed i chwilota drwy’r gaeaf.FfynhonnellTraditional festival days of Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Gŵyl Ieuan y Moch, 29 Awst: troid y moch allan i’r coed i chwilota dros y gaeaf.
Ganed. Y chwaraewr rygbi a’r cyflwynydd radio annwyl.Ffynhonnell1951 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1951 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Mae arweinwyr y byd yn cwrdd yn y Celtic Manor ar gyfer uwchgynhadledd NATO, y cynulliad mwyaf o benaethiaid llywodraeth a gynhaliwyd erioed ym Mhrydain.
Dedfrydir y bardd a’r ymgyrchydd heddwch Waldo Williams yn Hwlffordd i chwe wythnos yn y carchar, am sefyll dros ei argyhoeddiadau.Ffynhonnell1960 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1960 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Yn Eisteddfod Penbedw cyhoeddir mai Hedd Wyn yw’r bardd buddugol. Roedd wedi’i ladd ym Mhasschendaele wythnosau ynghynt, a gorchuddir y gadair â lliain du.
7Medi
1925Ganed
Laura Ashley
Ganed y dylunydd yn Nowlais. Tyfodd ei busnes o fwrdd y gegin i siopau ar draws y byd, gyda’i gartref yng Ngharno.
Mae Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams yn rhoi ysgol fomio’r Awyrlu yn Llŷn ar dân, ac yn cael eu carcharu.
1966
Pont Hafren
Agorir Pont Hafren, gan gysylltu de Cymru â Lloegr ar y ffordd.
9Medi
1880Bu farw
W. W. E. Wynne
Bu farw William Watkin Edward Wynne, gwleidydd a hynafiaethydd, yn 78 oed.Ffynhonnell1880 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1880 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Sefydlodd Deiniol eglwys Bangor, un o’r eglwysi cadeiriol hynaf ym Mhrydain.
12Medi
1904Ganed
Euros Bowen
Ganed y bardd a’r offeiriad yn Nhreorci.
13Medi
1916Ganed
Roald Dahl
Ganed y storïwr yn Llandaf, Caerdydd, i rieni o Norwy.
14Medi
1962
Teledu Cymru
Daw trosglwyddydd Preseli Teledu Cymru ar yr awyr, cwmni teledu i orllewin a gogledd Cymru.
15Medi
1880Ganed
William Charles Williams VC
Ganed. Enillodd Groes Victoria, a bu farw yn 1915.Ffynhonnell1880 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1880 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Mae John Evans o’r Waunfawr, wrth chwilio am yr Indiaid Cymreig y dywedid eu bod yn ddisgynyddion Madog, yn cyrraedd pentrefi’r Mandan 1,800 o filltiroedd i fyny’r Missouri. Mae ei fap o’r afon yn tywys Lewis a Clark yn ddiweddarach.
24Medi
Dydd gŵyl
Sant Mwrog
Un o wyliau traddodiadol Mwrog, a bregethodd yr Efengyl gyntaf yn Nyffryn Clwyd. Mae pobl wedi addoli yn ei eglwys, Llanfwrog ger Rhuthun, ers y 6ed ganrif.FfynonellauList of Welsh saints ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Yn rhoi gwyliau traddodiadol seintiau Cymru, yn eu plith Mwrog, “24 neu 26 Medi (trad.)”.St Mwrog, Llanfwrog ↗Yr Eglwys yng Nghymru, Dyffryn Clwyd (Saesneg)Mwrog a gyhoeddodd yr Efengyl gyntaf yn yr ardal hon; mae addoli wedi bod yn Llanfwrog, ger Rhuthun, ers y 6ed ganrif, ac mae rhannau o’r eglwys o’r 13eg ganrif.
Enwir copa yn y Carneddau yn Garnedd Gwenllian, ar ôl merch Llywelyn ap Gruffudd, tywysoges goll Cymru.FfynhonnellGwenllian of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ei geni ym Mehefin 1282 yn Abergwyngregyn; marw Eleanor ar 19 Mehefin 1282; Sempringham am bum deg pedair blynedd; ‘Wencilian’ a ‘Wentliane’; y pensiwn o £20 y flwyddyn; bu farw 7 Mehefin 1337; plac yr Wyddfa yn 2008; Carnedd Gwenllian, 26 Medi 2009.
Mae Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghrug Mawr ger Aberteifi. Mae’r Normaniaid sy’n ffoi yn torri’r bont dros afon Teifi.
Ganed yr hanesydd a’r awdur.FfynhonnellOctober 2 ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Tudalen Wikipedia ar gyfer 2 Hydref: beth ddigwyddodd y diwrnod hwnnw, a phwy a aned ac a fu farw.
Ganed yr actor yn Aberdâr. Dechreuodd yn Gymraeg ar Pobol y Cwm ac aeth ymlaen i chwarae Hornblower a Mister Fantastic.FfynhonnellIoan Gruffudd ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 6 Hydref 1973 yn Aberdâr; Cymro Cymraeg, a addysgwyd yn Gymraeg; Pobol y Cwm 1987–94; Horatio Hornblower 1998–2003; Mister Fantastic yn Fantastic Four (2005); urddwyd i’r Orsedd yn 2003.
Derbynnir Castell Penrhyn a’i stad gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol.Ffynhonnell1951 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1951 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Mae ffrwydrad ym Mhwll yr Universal yn lladd 439 o ddynion a bechgyn, y trychineb glofaol gwaethaf ym Mhrydain. Mae cynnyrch glo Cymru ar ei uchaf yr un flwyddyn.
Mae protestwyr o bob cwr o Gymru yn torri’n fyr agoriad argae Llyn Celyn gan Lerpwl. Yn eu plith, mewn lifrai gwyrdd, mae Byddin Rhyddid Cymru yn ymddangos yn gyhoeddus am y tro cyntaf.
Bu farw’r nofelydd o’r Wyddgrug, ddeuddydd wedi ei ben-blwydd. Gwnaeth Rhys Lewis ac Enoc Huws ef yn nofelydd Cymraeg mwyaf ei ganrif.FfynhonnellDaniel Owen ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yn yr Wyddgrug, 20 Hydref 1836; bu farw 22 Hydref 1895; prif nofelydd Cymraeg y 19eg ganrif, sy’n fwyaf adnabyddus am Rhys Lewis (1885) ac Enoc Huws (1891).
Mae’r ffisegydd o Gaerdydd Brian Josephson yn ennill Gwobr Nobel mewn Ffiseg, am waith a wnaeth yn fyfyriwr 22 oed.Ffynonellau1973 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1973 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.Brian Josephson ↗Wikipedia (Saesneg)Fel myfyriwr PhD yn 1962 gwnaeth yr ymchwil a arweiniodd at effaith Josephson; Gwobr Nobel mewn Ffiseg 1973.
24Hydref
1948Ganed
Phil Bennett
Ganed maswr Llanelli yn Felinfoel. Ef ddechreuodd gais enwog y Barbariaid yn 1973.
Mae Arglwydd Bute yn agor Neuadd y Ddinas newydd ym Mharc Cathays, a godwyd wrth i Gaerdydd dyfu’n ddinas: roedd wedi cael ei siarter dinas y flwyddyn cynt.FfynhonnellCity Hall, Cardiff ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Agorwyd yn swyddogol gan Arglwydd Bute ar 29 Hydref 1906; cafodd Caerdydd ei siarter dinas yn 1905 tra oedd yr adeilad yn cael ei godi.
Mae Owain Glyndŵr yn ymosod ar Gaernarfon ac yn codi ei faner, draig aur ar gae gwyn, yn Tuthill uwchben y dref.FfynhonnellBattle of Tuthill ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ymladdwyd yng Nghaernarfon ar 2 Tachwedd 1401, trannoeth Gŵyl yr Holl Saint; mae Adda o Frynbuga yn ysgrifennu i Owain godi ei faner, draig aur ar gae gwyn.
Mae’r Siartwyr yn gorymdeithio ar Gasnewydd ac yn cael eu saethu. Yn y gorllewin, mae Merched Beca, wedi’u gwisgo fel menywod, yn chwalu tollbyrth.
5Tachwedd
1866Ganed
Daniel Protheroe
Ganed yr arweinydd a’r côr-feistr.Ffynhonnell1866 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1866 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Ganed y pêl-droediwr Alf Sherwood yn Aberaman. Enillodd 41 cap i Gymru, bu’n gapten pan gurwyd Lloegr yn 1955, a dywedodd Stanley Matthews mai ef oedd y gwrthwynebydd anoddaf a wynebodd erioed.FfynhonnellAlf Sherwood ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yn Aberaman, 13 Tachwedd 1923; 41 cap i Gymru (1946–1956), y cyntaf ar ei ben-blwydd yn 23 oed; capten Cymru pan gurwyd Lloegr yn 1955; dywedodd Stanley Matthews mai ef oedd y gwrthwynebydd anoddaf a wynebodd erioed.
Ganed yn Nhredegar. Aeth i’r pwll yn 13 oed a rhoi’r Gwasanaeth Iechyd i Brydain.
16Tachwedd
1953Ganed
Griff Rhys Jones
Ganed yr actor, y digrifwr a’r cyflwynydd teledu Griff Rhys Jones.Ffynhonnell1953 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1953 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Mae MAC yn bomio’r Deml Heddwch yng Nghaerdydd ar y bore yr oedd pwyllgor i gwrdd yno i gynllunio Arwisgo’r Tywysog Charles. Dyma ddechrau ymgyrch John Jenkins yn erbyn yr Arwisgo.
Bu farw tad cydweithredu yn y Drenewydd, y dref lle cafodd ei eni.
18Tachwedd
1936Ganed
Brian Huggett
Ganed y golffiwr Brian Huggett.Ffynhonnell1936 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1936 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
19Tachwedd
1905Bu farw
Watcyn Wyn
Bu farw Watkin Hezekiah Williams, yr ysgolfeistr a’r bardd Watcyn Wyn, yn 61 oed.Ffynhonnell1905 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1905 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Mae bron holl bentref Capel Celyn, dan arweiniad Gwynfor Evans, yn gorymdeithio drwy strydoedd Lerpwl i ofyn i’r ddinas beidio â boddi eu cwm. Yr un diwrnod mae cyngor y ddinas yn pleidleisio i fwrw ymlaen.
2022
Cymru yng Nghwpan y Byd
Mae Cymru’n chwarae eu gêm gyntaf yng Nghwpan y Byd ers 64 mlynedd, gan gael gêm gyfartal 1–1 â’r Unol Daleithiau. Bale sy’n sgorio.
Bu farw’r addysgwr, yn 56 oed.Ffynhonnell1905 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1905 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Mae Canolfan Mileniwm Cymru yn agor ym Mae Caerdydd, gyda geiriau Gwyneth Lewis wedi’u torri i’w blaen mewn llythrennau metr o uchder.
27Tachwedd
1999Bu farw
Ernest Zobole
Bu farw’r arlunydd, yn 72 oed.Ffynhonnell1999 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1999 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
28Tachwedd
1834Ganed
Gwilym Gwent
Ganed y cyfansoddwr William Aubrey Williams, Gwilym Gwent, yn Nhredegar. Y cyfansoddwr mwyaf poblogaidd yng Nghymru yn ei ddydd, mae’n debyg; canwyd ei ranganau fel ‘Yr Haf’ ym mhobman, a’i alw’n Mozart y Pyllau.FfynonellauWILLIAMS, WILLIAM AUBREY (Gwilym Gwent; 1834 - 1891), musician ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Nhredegar, 28 Tachwedd 1834 (yn ôl Blackwell); y cyfansoddwr mwyaf poblogaidd yng Nghymru yn ei ddydd, mae’n debyg, ac un o’r mwyaf toreithiog; canwyd ei ranganau fel ‘Yr Haf’ yn eang. Ymfudodd i Plymouth, Pennsylvania.Gwilym Gwent ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yn Nhredegar, 28 Tachwedd 1834; cyfansoddwr rhanganau, anthemau ac emyn-donau, yn eu plith ‘Yr Haf’, ‘Y Gwanwyn’ ac ‘Y Clychau’; fe’i galwyd yn “Mozart y Pyllau”.
Mae Owain Glyndŵr yn ysgrifennu at Robert III o’r Alban, fel un o ddisgynyddion Brutus at un arall, yn gofyn iddo sefyll gyda Chymru yn erbyn eu gelyn cyffredin.FfynhonnellChronicon Adae de Usk, A.D. 1377–1421Cronicl Adda o Frynbuga, golygwyd a chyfieithwyd gan E. M. Thompson, 1904Copïodd Adda lythyr Owain at Robert III o’r Alban i’w gronicl, wedi’i ddyddio 29 Tachwedd 1401, gyda’i eiriau am Brutus a’i feibion Albanact, Locrinus a Chamber.
Sefydlir Prifysgol Cymru drwy siarter brenhinol, prifysgol genedlaethol i bobl Cymru.
Rhagfyr
1Rhagfyr
1886
Twnnel Hafren yn agor i deithwyr
Mae’r trên teithwyr cyntaf yn rhedeg drwy Dwnnel Hafren o Sir Fynwy. Yn hwy na saith cilometr, hwn oedd y twnnel rheilffordd prif lein hiraf yn y Deyrnas Unedig am fwy na chan mlynedd.FfynhonnellSevern Tunnel ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhedodd y trên teithwyr cyntaf drwyddo ar 1 Rhagfyr 1886. Yn 7,008 metr, hwn oedd y twnnel rheilffordd prif lein hiraf yn y Deyrnas Unedig am dros gan mlynedd.
Bu farw Griffith Rhys Jones, yr arweinydd Caradog. Enillodd ei Gôr Mawr y wobr gyntaf ddwywaith yn y Palas Grisial, ac mae ei gerflun yn sefyll yn Aberdâr.FfynhonnellGriffith Rhys Jones (Caradog) ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yn Nhrecynon, 21 Rhagfyr 1834; bu farw 4 Rhagfyr 1897. Enillodd ei Gôr Mawr y wobr gyntaf ddwywaith yn y Palas Grisial, yn 1872 a 1873; mae ei gerflun gan Goscombe John yn sefyll yn Sgwâr Victoria, Aberdâr.
5Rhagfyr
1986Bu farw
Syr Edward Youde
Bu farw’r diplomydd ac ysgolhaig Tsieina, Llywodraethwr Hong Kong.FfynhonnellDecember 5 ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Tudalen Wikipedia ar gyfer 5 Rhagfyr: beth ddigwyddodd y diwrnod hwnnw, a phwy a aned ac a fu farw.
Bu farw’r llenor a’r ysgolhaig o Dredegar Newydd, yn 92 oed. Gyda Thomas Jones gwnaeth gyfieithiad Saesneg mawr y Mabinogion yn 1948.FfynhonnellGwyn Jones (author) ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yn Nhredegar Newydd, 24 Mai 1907; bu farw 6 Rhagfyr 1999. Gyda Thomas Jones cyfieithodd y Mabinogion (1948); sylfaenydd y Welsh Review; athro yn Aberystwyth a Chaerdydd; cyfieithydd sagâu’r Llychlynwyr.
Ganed Morgan John Rhys ger Llanbradach. Dechreuodd y gweinidog gyda’r Bedyddwyr Y Cylchgrawn Cymraeg, siaradodd yn erbyn caethwasiaeth, ac yn America sefydlodd wladfa Gymreig a enwodd yn Cambria.FfynhonnellRHYS, MORGAN JOHN (Morgan ab Ioan Rhus; 1760 - 1804), Baptist minister, author, and American settler ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Rhagfyr 1760 yn y Graddfa, ger Llanbradach; lansiodd Y Cylchgrawn Cymraeg yn 1793; ymgyrchodd yn erbyn y fasnach gaethweision; yn America prynodd dir a enwodd yn Cambria a sefydlodd dref Beulah.
9Rhagfyr
1946Ganed
Mervyn Davies
Ganed Mervyn Davies yn Abertawe. Arweiniodd yr wythwr mawr Gymru i’r Gamp Lawn yn 1976, a dewisodd cefnogwyr Cymru ef yn gapten gorau erioed.FfynhonnellMervyn Davies (rugby union) ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yn Abertawe, 9 Rhagfyr 1946; 38 cap yn olynol yn wythwr; capten Cymru pan enillwyd y Gamp Lawn yn 1976; chwaraeodd ym mhob prawf ar deithiau’r Llewod yn 1971 a 1974; dewiswyd yn Gapten Gorau Cymru erioed yn 2002.
Lladdwyd Llywelyn mewn cyrch ger Llanfair-ym-Muallt ar 11 Rhagfyr. Daw rheolaeth frodorol annibynnol i ben.
12Rhagfyr
1957
Gweinidog dros Gymru
Mae Cymru’n cael ei Gweinidog Gwladol ei hun yn llywodraeth San Steffan am y tro cyntaf.Ffynhonnell1957 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1957 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
13Rhagfyr
1928Bu farw
Harry Jarman
Bu farw blaenwr rygbi Cymru a’r Llewod Prydeinig.Ffynhonnell1928 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1928 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
14Rhagfyr
1831Ganed
Griffith John
Ganed y cenhadwr yn Abertawe. Yn Tsieina gwnaeth Hankow yn ganolfan iddo a rhoi Testament Newydd i’r Tsieineaid yn eu hiaith eu hunain.FfynhonnellJohn, Griffith (1831–1912), missionary in China ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 14 Rhagfyr 1831 yn Abertawe; sefydlodd ganolfan barhaol yn Hankow; yn 1885 cyhoeddodd Destament Newydd yn nhafodiaith Wen-li y Tsieinëeg; bu farw yn Llundain yn 1912 a’i gladdu yn Sgeti.
15Rhagfyr
1880Ganed
Jim Driscoll
Ganed y paffiwr yn Newton, Caerdydd, i deulu Gwyddelig. Gwnaeth ‘Peerless Jim’ ei enw gyntaf yn 1906 fel pencampwr pwysau bantam.FfynhonnellDriscoll, James (1880–1925), boxer ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Newton, Caerdydd, 15 Rhagfyr 1880, o dras Wyddelig; daeth i amlygrwydd yn 1906 yn bencampwr pwysau bantam Lloegr; bu farw yng Nghaerdydd, 30 Ionawr 1925.
Daw Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 yn gyfraith, ac ysgubir ymaith yr olaf o Ddeddf 1536, a gaeodd siaradwyr Cymraeg allan o swyddi cyhoeddus.FfynonellauLaws in Wales Act 1535 (27 Hen. 8 c. 26) ↗Yr Archifau Cenedlaethol, legislation.gov.uk (Saesneg)Cofnod y Ddeddf: fe’i diddymwyd ar 21 Rhagfyr 1993 gan Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1993.St David’s Day: Parliament and the Welsh Language (Part One) ↗Ymddiriedolaeth Hanes y Senedd, 1 Mawrth 2018 (Saesneg)Dywedai Deddf 1536 fod y Cymry’n arfer “iaith nad yw’n debyg nac yn gydnaws â’r famiaith naturiol”, gosododd y Saesneg yn y llysoedd a gwahardd y rhai a siaradai Gymraeg yn unig rhag swyddi cyhoeddus.
Ganed. Awdur geiriau a gitarydd y Manic Street Preachers.FfynhonnellDecember 22 ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Tudalen Wikipedia ar gyfer 22 Rhagfyr: beth ddigwyddodd y diwrnod hwnnw, a phwy a aned ac a fu farw.
23Rhagfyr
1999Bu farw
Eirene White
Bu farw’r wleidyddes Eirene White, yn 90 oed.Ffynhonnell1999 in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Rhestr ddyddiedig Wikipedia o’r flwyddyn 1999 yng Nghymru: ei digwyddiadau, ei genedigaethau a’i marwolaethau.
Bu farw’r bardd Gwenallt. Enillodd Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith, ac roedd yn un o feirdd Cymraeg mawr yr ugeinfed ganrif.FfynhonnellD. Gwenallt Jones ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed ym Mhontardawe, 18 Mai 1899; bu farw 24 Rhagfyr 1968; enillodd Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1926 ac eto yn 1931; un o ffigurau pwysicaf llenyddiaeth Gymraeg yr 20fed ganrif; mae ei enw barddol yn troi Alltwen o chwith.
Mae’r seryddwr Isaac Roberts yn tynnu llun nifwl mawr Andromeda ac yn dangos, am y tro cyntaf, ei siâp troellog.FfynhonnellIsaac Roberts ↗Wikipedia (Saesneg)Dangosodd ei ffotograff o Nifwl Mawr Andromeda, a dynnwyd ar 29 Rhagfyr 1888, fod gan y nifwl siâp troellog, peth annisgwyl iawn ar y pryd.
30Rhagfyr
1931Ganed
Syr John Houghton
Ganed y gwyddonydd John Houghton yn Nyserth. Arweiniodd y Swyddfa Dywydd, sefydlodd Ganolfan Hadley a golygodd dri adroddiad hinsawdd byd-eang cyntaf yr IPCC, a rannodd Wobr Heddwch Nobel yn 2007.FfynhonnellJohn T. Houghton ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yn Nyserth, 30 Rhagfyr 1931; Cyfarwyddwr Cyffredinol y Swyddfa Dywydd 1983–1991 a sylfaenydd Canolfan Hadley; cyd-gadeirydd gweithgor gwyddonol y Panel Rhynglywodraethol ar Newid Hinsawdd a phrif olygydd ei dri adroddiad cyntaf; rhannodd y Panel Wobr Heddwch Nobel 2007.