Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1891–1985

Kate Roberts

Merch chwarelwr o Rosgadfan y mae ei storïau byrion a’i nofelau’n uchafbwynt rhyddiaith Gymraeg fodern.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1891–1985 (wedi’i gofnodi) Brenhines ein llên Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Kate Roberts yn 1971 yn trosglwyddo cartref ei phlentyndod, Cae’r Gors, i’r genedl
Kate Roberts yn 1971 yn trosglwyddo cartref ei phlentyndod, Cae’r Gors, i’r genedl · Llun: Geoff Charles, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Gelwir Kate Roberts, merch y chwarelwr o Rosgadfan, yn Frenhines ein llên ac yn Frenhines y stori fer. O fythynnod, capeli a chwareli llechi ei phlentyndod lluniodd storïau a gyfieithwyd ar draws Ewrop ac a enwebwyd am Wobr Nobel, a chyfrifai mai helpu i sefydlu ysgol Gymraeg oedd y peth mwyaf a wnaeth erioed.

Ganed13 Chwefror 1891, Rhosgadfan, ar Foel Tryfan
Cartref ei phlentyndodCae’r Gors, dan ofal Cadw heddiw
AstudioddY Gymraeg ym Mangor, dan John Morris-Jones ac Ifor Williams
CampwaithTraed mewn Cyffion (1936)
CyhoeddwrGwasg Gee, Dinbych, o 1935
Enwebiad Nobel1963
Bu farw14 Ebrill 1985, Dinbych

Cae’r Gors#

Ganed Kate Roberts, Cadi i’w theulu, ar 13 Chwefror 1891 yn Rhosgadfan ar lethrau Moel Tryfan, plentyn cyntaf Owen Roberts, chwarelwr llechi, a’i wraig Catherine, a fu’n fydwraig. Roedd ganddi bedwar hanner brawd a chwaer hŷn a thri brawd iau, Dic, Evan a Dei.

O 1895 bu’r teulu’n byw yng Nghae’r Gors, tyddyn o bedwar cae, yn ffermio i ychwanegu at gyflog y chwarel. Aeth gwaith caled y tyddyn, perygl y chwarel, y grug ar y mynydd a bywyd y capel i gyd i’w storïau.

Dyna gylch ein bywyd, y tŷ, y capel, y caeau, y ffyrdd, y mynydd.

Kate Roberts, Atgofion

Ysgol yn Saesneg, oes dros y Gymraeg#

Yn 1904 enillodd ysgoloriaeth i’r Ysgol Sir yng Nghaernarfon, lle’r oedd bron pob gwers yn Saesneg, newid caled i ferch o bentref lle na siaradai bron neb ddim ond Cymraeg. Nid anghofiodd hynny. Yn ddiweddarach yn ei hoes roedd yn un o’r ymgyrchwyr cyntaf dros addysg Gymraeg, a dywedodd mai ei champ fwyaf oedd nid ei hysgrifennu ond helpu i sefydlu un o’r ysgolion uwchradd Cymraeg cyntaf, Ysgol Twm o’r Nant yn Ninbych.

Bangor#

Yn 1910 aeth i Goleg y Brifysgol ym Mangor, un o’r ychydig iawn o ferched yno, ac astudio’r Gymraeg dan John Morris-Jones ac Ifor Williams. Taflodd ei hun i eisteddfodau, dadleuon a phapurau myfyrwyr y coleg, a galwodd y blynyddoedd hynny yn amser hapusaf ei bywyd.

Athrawes a dramodydd#

Bu’n dysgu yn Llanberis, yna o 1915 yn Ystalyfera yng Nghwm Tawe, lle bu gyda dwy gyd-athrawes, Betty Eynon Davies a Margaret Price, yn ysgrifennu, cynhyrchu ac actio dramâu byrion Cymraeg. O 1917 bu’n dysgu yn Ysgol Sir y Merched yn Aberdâr, lle’r oedd y darpar fardd Gwenallt yn un o’r disgyblion a ysbrydolodd, a daeth yn gyfaill oes iddi.

Pam yr ysgrifennodd#

Aeth dau o’i brodyr i’r Rhyfel Byd Cyntaf. Clwyfwyd yr ieuengaf, Dei, a bu farw ym Malta yn 1917, yn bedair ar bymtheg oed. Colli brawd nad oedd fawr mwy na bachgen a’i gyrrodd i ysgrifennu, ac yn 1925 ymddangosodd ei llyfr cyntaf o storïau, O Gors y Bryniau, wedi’i wreiddio yn nhir a phobl ei phlentyndod.

Dywedodd mai o gymdeithas dlawd mewn oes o dlodi y tynnai ei storïau, lle’r oedd pobl o hyd yn ymdrechu yn ei erbyn, ac mae ei chymeriadau bob amser yn brwydro yn ei erbyn.

Gwasg Gee#

Yn 1928 priododd Morris T. Williams, argraffydd a gyfarfu mewn cyfarfodydd o’r Blaid Cymru newydd, ac ysgrifennodd lawer dros achos y blaid. Yn 1935 prynasant Wasg Gee, y wasg enwog yn Ninbych, a argraffai lyfrau a’r wythnosolyn Y Faner, a gwnaethant eu cartref yn Y Cilgwyn weddill eu hoes. Wedi i Morris farw yn 1946, rhedodd Kate y wasg ei hun am ddeng mlynedd arall.

Traed mewn cyffion#

Enillodd Traed mewn Cyffion, a elwir yn aml yn gampwaith iddi, y wobr ryddiaith yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1934 ac fe’i cyhoeddwyd yn 1936. Mewn nofel fer mae’n dilyn tair cenhedlaeth o deulu chwarelyddol yn Arfon o 1880 hyd 1917, drwy gapel ac ysgol, streiciau, ymfudo a’r Rhyfel Mawr.

Ymhlith ei llyfrau eraill mae Deian a Loli (1926), Laura Jones (1930), Ffair Gaeaf (1937), Stryd y Glep (1949), Y Byw Sy’n Cysgu (1956), a Te yn y Grug (1959), ei storïau annwyl am blant ar y mynydd. Ymddangosodd ei hunangofiant, Y Lôn Wen, yn 1960.

Am ddeugain mlynedd bu hi a Saunders Lewis yn ysgrifennu at ei gilydd, llythyrau sy’n rhoi darlun o Gymru drwy lygaid dau lenor mawr.

Anrhydeddau#

Rhoddodd Prifysgol Cymru ddoethuriaeth er anrhydedd iddi yn 1950. Yn 1963 cynigiodd yr ysgolhaig Idris Foster ei henw am Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth. Cyfieithwyd ei gwaith i’r Iseldireg, y Ffrangeg a’r Almaeneg.

Achub Cae’r Gors#

Yn 1965, o glywed bod Cae’r Gors wedi mynd yn adfail, dechreuodd ymgyrch i’w achub, ei brynu, ac yn 1969 ei roi i’r genedl. Wedi’i adfer yn 2005, mae dan ofal Cadw er cof amdani. Bu farw yn Ninbych ar 14 Ebrill 1985, yn bedair ar bymtheg a phedwar ugain oed.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf