Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1891–1918

Morfydd Llwyn Owen

Cyfansoddwraig a chantores ddisglair o Drefforest a ysgrifennodd rai o ganeuon Cymraeg gorau’r ganrif cyn ei marw yn chwech ar hugain oed.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1891–1918 (wedi’i gofnodi) Cyfansoddwraig a chantores Cymru’r Ugeinfed Ganrif Cerddoriaeth
Bedd Morfydd Owen yn Ystumllwynarth
Bedd Morfydd Owen yn Ystumllwynarth · Llun: Wikimedia Commons · Alan Richards, CC BY-SA 2.0

Roedd Morfydd Llwyn Owen o Drefforest yn gyfansoddwr, pianydd a chantores o ddoniau prin. Mewn ychydig dros ddeng mlynedd o gyfansoddi gadawodd tua 250 o sgorau, ac mae ei chaneuon Gweddi Pechadur, To our Lady of Sorrows a Slumber Song of the Madonna, gyda’i thôn William, yn dal yn annwyl yng Nghymru. Bu ei marw yn chwech ar hugain, yng ngeiriau ei chofiannydd, yn golled fawr i gerddoriaeth Cymru.

Ganed1 Hydref 1891, Trefforest
AstudioddCaerdydd, yna’r Academi Gerdd Frenhinol, Llundain
Enw yn yr OrseddMorfydd Llwyn Owen, 1912
LlaisMezzo-soprano
GweithiauTua 250 o sgorau
AnrhydeddCydymaith yr Academi Gerdd Frenhinol, 1918
Bu farw7 Medi 1918, Ystumllwynarth

Cartref cerddorol yn Nhrefforest#

Ganed Morfydd Owen ar 1 Hydref 1891 yn Nhrefforest, ger Pontypridd, merch William Owen, cyfrifydd, a’i wraig Sarah Jane, a gadwai siop ddillad. Roedd y ddau’n gerddorion amatur da, ei mam yn gantores a phianydd o allu gwirioneddol. Dangosodd Morfydd ddawn fawr yn gynnar, a thra oedd yn dal yn ei harddegau chwaraeodd ran yr unawdydd yng Nghoncerto Piano Grieg.

Yn un ar bymtheg dechreuodd astudio’r piano a chyfansoddi gyda Dr David Evans yng Nghaerdydd, ac yn 1909 ymddangosodd ei gwaith cyhoeddedig cyntaf: tôn emyn o’r enw Morfydd.

Caerdydd a’r Orsedd#

O Ysgol Sir Pontypridd enillodd ysgoloriaeth gerdd Caradog i Goleg y Brifysgol yng Nghaerdydd, lle perfformiwyd ei darnau mewn datganiadau myfyrwyr, a graddiodd mewn cerddoriaeth yn 1912. Y flwyddyn honno yn Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam fe’i derbyniwyd i’r Orsedd fel Morfydd Llwyn Owen, gan gymryd ‘Llwyn’ o Blas Llwyn Owen, cartref teulu ei thad yn sir Drefaldwyn.

Yr Academi Frenhinol#

Ym Medi 1912 aeth i’r Academi Gerdd Frenhinol yn Llundain, lle astudiodd gyfansoddi gyda Frederick Corder ar ysgoloriaeth Goring Thomas. Yn ei blwyddyn gyntaf enillodd fedal Charles Lucas am ei Nocturne yn D fflat a gwobr Oliveria Prescott am ragoriaeth gyffredinol, a daliodd y gwobrau i ddod. Yn 1913 chwaraewyd ei Nocturne yn y Queen’s Hall.

Cymry Llundain a’r alawon gwerin#

Yn Llundain roedd un o’i chylchoedd o gyfeillion yn troi o gwmpas y capel Cymraeg yn Charing Cross. Yno daeth yn gyfaill agos i’r Fonesig Ruth Lewis o Gymdeithas Alawon Gwerin Cymru, a gyda’i gilydd buont yn casglu ac yn trefnu’r hen ganeuon; yn 1914 cyhoeddasant Folk-Songs Collected in Flintshire and the Vale of Clwyd. Yn 1915 rhoddodd Prifysgol Cymru gymrodoriaeth iddi i astudio cerddoriaeth werin Rwsia, Norwy a’r Ffindir, er i’r rhyfel wneud y daith yn amhosibl.

Tarddodd llawer o’i cherddoriaeth, meddai ei chofiannydd, o deimlad personol a chenedlaethol dwfn, a gynhyrfwyd gan lenyddiaeth ac alawon gwerin ei phobl.

Y gantores#

Roedd hefyd yn mezzo-soprano gain. Yn 1913 canodd bedair o’i chaneuon ei hun yn y Bechstein Hall yn Llundain, ac enillodd y wobr gyntaf am ganu mewn eisteddfod yn Abertawe. Dewisodd David Lloyd George hi’n unawdydd i gymanfa ganu fawr Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth yn 1916. Gwnaeth ei hymddangosiad proffesiynol cyntaf yn yr Aeolian Hall yn Ionawr 1917, a’r haf hwnnw canodd berfformiad cyntaf A Lute of Jade Harry Farjeon yn Eisteddfod Penbedw. Perfformiwyd ei chân For Jeanne’s Sake yn y Proms.

Gwnaeth yr Academi Frenhinol hi’n is-athro, ac yn 1918 dyfarnodd ei diploma Cydymaith iddi, yr ARAM.

Priodas#

Yn Chwefror 1917 priododd Ernest Jones o Dre-gŵyr, y seicdreiddiwr a chyfaill Sigmund Freud, a’r mis Medi hwnnw priodwyd hwy eto yn y capel Cymraeg yn Charing Cross, gyda’i theulu a’i chyfeillion o’i chwmpas.

Yn rhy fuan#

Yn haf 1918, ar wyliau yn Ystumllwynarth ger Abertawe, fe’i trawyd yn wael gan y pendics. Cafodd lawdriniaeth, ond bu farw ar 7 Medi 1918, yn chwech ar hugain oed. Gorwedd ym Mynwent Ystumllwynarth, dan eiriau o Faust Goethe: ‘Das Unbeschreibliche, hier ist’s getan’, yr anhraethadwy, yma fe’i gwnaed.

Ei cherddoriaeth#

Cyfrifir ei chaneuon i lais a phiano yn waith gorau iddi. Canmolodd ei chofiannydd eu gwreiddioldeb trawiadol, eu techneg ddi-fai a’u naws arbennig eu hunain, ac mae tair ohonynt, To our Lady of Sorrows, Slumber Song of the Madonna a Gweddi Pechadur, ynghyd â’r dôn William, wedi’u caru’n hir yng Nghymru. Ysgrifennodd hefyd gerddi symffonig i gerddorfa, cerddoriaeth gorawl, cerddoriaeth siambr a darnau piano.

Cyhoeddwyd argraffiad coffa pedair cyfrol o’i cherddoriaeth yn 1924, ac argraffiadau canmlwyddiant yng Nghaerdydd yn 1991. Cedwir llawer o’i llawysgrifau ym Mhrifysgol Caerdydd, ac adroddwyd ei hanes mewn rhaglenni ar S4C.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf