Hanes Cymru / Pennod 4

410 – 800

Oes y Seintiau

Ar ôl Rhufain: teyrnasoedd newydd, seintiau crwydrol, y cerddi Cymraeg cyntaf a geni cenedl.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Pan ddaeth rheolaeth Rufain i ben yn 410, ni thawelodd gorllewin Prydain. Tyfodd teyrnasoedd fel Gwynedd, Powys, Dyfed a Gwent o’r hen diroedd llwythol, dan frenhinoedd fel Maelgwn Gwynedd. Ar hyd llwybrau’r môr rhwng Iwerddon, Cymru, Cernyw a Llydaw teithiai dynion a menywod sanctaidd: Dewi, Illtud, Teilo, Padarn, Beuno a Gwenfrewi, ymhlith llawer eraill. Cofir yr eglwysi a sefydlwyd ganddynt mewn cannoedd o enwau lleoedd sy’n dechrau â Llan.

Yn y canrifoedd hyn y trodd y Frythoneg yn Gymraeg, ac y dechreuodd y bobl alw’u hunain yn Gymry, sef ‘cyd-wladwyr’. Cyfansoddwyd y farddoniaeth Gymraeg gynharaf, gan Aneirin a Thaliesin, i ryfelwyr yr Hen Ogledd. Wrth i deyrnasoedd Eingl-Sacsonaidd wthio tua’r gorllewin, torrodd colledion fel Brwydr Caer y Cymry oddi wrth eu perthnasau yn y gogledd, a nododd Clawdd Offa yn ddiweddarach ffin sy’n dal i lunio’r gororau.

Llinell amser

  1. Rhufain yn gollwng gafael (wedi’i gofnodi)

    Daw rheolaeth Rufeinig ym Mhrydain i ben. Yn y gorllewin, mae teyrnasoedd Brythonig yn codi o’r hen diroedd llwythol ac mae’r Frythoneg yn dechrau troi’n Gymraeg.

    Rhufain yn gollwng gafael
  2. Pelagius (wedi’i gofnodi)

    Mae Pelagius, Brython, yn dadlau yn Rhufain fod pobl yn rhydd i ddewis y da. Mae ei syniadau’n herio Awstin Sant ac yn destun dadl ar draws Ewrop.

    Pelagius
  3. Buddugoliaeth Haleliwia (cronicl cynnar:Buchedd Garmon, tua 480)

    Mae Garmon o Auxerre yn arwain y Brythoniaid, gan weiddi ‘Haleliwia!’, i fuddugoliaeth heb dywallt gwaed. Mae traddodiad yn ei gosod ym Maes Garmon ger yr Wyddgrug.

    Buddugoliaeth Haleliwia
  4. Padrig yn mynd i Iwerddon (wedi’i gofnodi)

    Mae Padrig yn mynd yn ôl yn esgob i Iwerddon, y wlad lle bu unwaith yn gaethwas, ac yn dod â’r ffydd iddi. Yn ôl traddodiad Cymru, ym Manwen ym mhen uchaf Cwm Dulais y ganed ef.

    Padrig yn mynd i Iwerddon
  5. Cunedda’n dod i Wynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

    Yn ôl traddodiad, daeth Cunedda a’i feibion o’r Hen Ogledd, gan yrru gwladychwyr Gwyddelig allan a sefydlu llinach frenhinol Gwynedd.

    Cunedda’n dod i Wynedd
  6. Teyrnas Brychan (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

    Mae Brychan yn sefydlu Brycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd yn dad i bedwar sant ar hugain, y mae eu henwau ar eglwysi ledled Cymru.

    Teyrnas Brychan
  7. Esgob y Brythoniaid yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

    Yng Nghyngor Tours, yr olaf o wyth esgob i lofnodi yw Mansuetus, ‘esgob y Brythoniaid’: y cofnod cyntaf o’r Brythoniaid yn Armorica, y wlad a ddaeth yn Llydaw.

    Esgob y Brythoniaid yng Ngâl
  8. Riothamus, brenin y Brythoniaid, yn croesi i Âl (wedi’i gofnodi)

    Ar alwad yr ymerawdwr Anthemius, daw Riothamus, brenin y Brythoniaid, â deuddeng mil o wŷr dros y môr i galon Gâl i ymladd â’r Fisigothiaid, medd Jordanes.

    Riothamus, brenin y Brythoniaid, yn croesi i Âl
  9. Dyfrig Sant (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Dyfrig, un o seintiau mawr cyntaf Cymru, yn dysgu yn Ergyng ger afon Gwy. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur.

    Dyfrig Sant
  10. Y fuddugoliaeth ym Maddon (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae’r Brythoniaid yn ennill buddugoliaeth fawr dros y Sacsoniaid ym Mynydd Baddon, sy’n dod â chenhedlaeth o heddwch. Yn ôl traddodiad Cymru, Arthur a’u harweiniodd.

    Y fuddugoliaeth ym Maddon
  11. Ysgol Illtud (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)

    Daw mynachlog Illtud yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg fawr. Mae seintiau a hyfforddwyd yno yn cludo Cristnogaeth ar draws Cymru, Cernyw a Llydaw.

    Ysgol Illtud
  12. Samson yn hwylio i Lydaw (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)

    Mae Samson, disgybl i Illtud, yn hwylio o Gymru drwy Gernyw i Lydaw, lle mae’n sefydlu abaty Dol ac yn cael ei gofio fel un o’i saith sant sefydlu.

    Samson yn hwylio i Lydaw
  13. Cadog yn Llancarfan (cronicl cynnar:Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100)

    Mae Sant Cadog yn sefydlu ei fynachlog yn Llancarfan ym Mro Morgannwg, ysgol fawr i eglwys Cymru am ganrifoedd.

    Cadog yn Llancarfan
  14. Camlan (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Yn ôl traddodiad Cymru mae Arthur yn cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.

    Camlan
  15. Gildas yn ysgrifennu (wedi’i gofnodi)

    Mae Gildas, mynach o blith y Brythoniaid, yn ysgrifennu Am Ddinistr Prydain, yr unig hanes o’i gyfnod a ysgrifennwyd gan Frython.

    Gildas yn ysgrifennu
  16. Synod Llanddewi Brefi (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)

    Mae Dewi’n pregethu i gynulliad mawr ym Mrefi. Yn ôl traddodiad, cododd y tir oddi tano fel y gallai pawb ei glywed.

    Synod Llanddewi Brefi
  17. Deiniol ym Mangor (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Sant Deiniol yn sefydlu ei eglwys ym Mangor, sy’n dod yn sedd esgob ac yn un o’r eglwysi cadeiriol hynaf ym Mhrydain.

    Deiniol ym Mangor
  18. Maelgwn a’r fad felen (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Maelgwn Gwynedd, brenin mwyaf grymus Prydain, yn marw o’r pla. Roedd y mynach Gildas wedi’i geryddu fel ‘draig yr ynys’.

    Maelgwn a’r fad felen
  19. Padarn yn Llanbadarn Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Padarn, tua 1120)

    Mae Sant Padarn yn sefydlu ei fynachlog yn Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Roedd ei hysgol yn dal yn enwog bum can mlynedd yn ddiweddarach, pan ddysgai Sulien a’i feibion yno.

    Padarn yn Llanbadarn Fawr
  20. Teilo o Landeilo (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Sant Teilo, cyfaill Dewi, yn casglu ei fynachod yn Llandeilo Fawr. Mae eglwysi yn ei enw yn ymestyn o Lydaw i Sir Benfro.

    Teilo o Landeilo
  21. Llanelwy (cronicl cynnar:Jocelyn, Buchedd Cyndeyrn, tua 1185)

    Mae Cyndeyrn a’i ddisgybl Asa yn sefydlu’r eglwys yn Llanelwy, sy’n dod yn ddinas gadeiriol Llanelwy.

    Llanelwy
  22. Taliesin yn canu i Urien (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350)

    Mae Taliesin yn canu clod Urien Rheged a’i fab Owain. Mae ei gerddi ymhlith yr hynaf yn y Gymraeg, ac yn unrhyw iaith fyw ym Mhrydain.

    Taliesin yn canu i Urien
  23. Brwydr Arfderydd (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Brwydr fawr ymhlith Brythoniaid y gogledd. Yn ôl traddodiad Cymru, collodd y bardd Myrddin ei bwyll yno a ffoi i goedwig Celyddon.

    Brwydr Arfderydd
  24. Marw Dewi Sant (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Bu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog, lle saif Tyddewi heddiw, dinas leiaf Prydain.

    Marw Dewi Sant
  25. Urien yn gwarchae ar Lindisfarne (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

    Mae Urien Rheged, arwr cerddi Taliesin, yn arwain brenhinoedd y gogledd ac yn caethiwo’r Eingl ar ynys Lindisfarne.

    Urien yn gwarchae ar Lindisfarne
  26. Y Gododdin (cronicl cynnar:Llyfr Aneirin, tua 1250)

    Marwnad Aneirin i’r rhyfelwyr a syrthiodd yng Nghatraeth, ymhlith y farddoniaeth hynaf mewn unrhyw iaith ym Mhrydain.

    Y Gododdin
  27. Esgobion y Brythoniaid yn sefyll yn gadarn (cronicl cynnar:Beda, 731)

    Mae Awstin o Gaergaint yn gofyn i esgobion y Brythoniaid dderbyn ei awdurdod. Wedi cwrdd ag ef, maent yn gwrthod ac yn cadw eu ffyrdd eu hunain.

    Esgobion y Brythoniaid yn sefyll yn gadarn
  28. Brwydr Caer (cronicl cynnar:Beda, 731; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae buddugoliaeth Northumbria yn gwahanu Brythoniaid Cymru oddi wrth eu perthnasau yn y gogledd. Daw’r bobl i alw eu hunain yn Gymry, sef ‘cyd-wladwyr’.

    Brwydr Caer
  29. Y doethaf o frenhinoedd (wedi’i gofnodi)

    Mae carreg yn Llangadwaladr ym Môn yn cofio Cadfan o Wynedd fel ‘y doethaf a’r enwocaf o’r holl frenhinoedd’.

    Y doethaf o frenhinoedd
  30. Beuno yng Nghlynnog Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Beuno, 1346)

    Mae Sant Beuno yn sefydlu ei eglwys yng Nghlynnog Fawr yn Arfon. Mae pererinion ar y ffordd i Ynys Enlli yn aros wrth ei greirfa am fil o flynyddoedd.

    Beuno yng Nghlynnog Fawr
  31. Tewdrig yn Nhyndyrn (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Tewdrig, brenin Gwent, yn gadael ei fywyd o weddi i arwain ei bobl i fuddugoliaeth dros y Sacsoniaid yn Nhyndyrn, ac yn marw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig.

    Tewdrig yn Nhyndyrn
  32. Cadwallon yn trechu Northumbria (cronicl cynnar:Beda, 731; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Cadwallon ap Cadfan o Wynedd a Phenda o Fersia yn lladd y Brenin Edwin yn Hatfield Chase, y fuddugoliaeth Frythonig fawr olaf dros y Saeson am ganrifoedd.

    Cadwallon yn trechu Northumbria
  33. Melangell ym Mhennant (cronicl cynnar:Buchedd Melangell, diwedd yr Oesoedd Canol)

    Yn ôl traddodiad, rhoddodd Melangell loches i ysgyfarnog rhag cŵn y Brenin Brochwel ym Mhennant, a rhoddodd yntau’r cwm iddi’n noddfa am byth.

    Melangell ym Mhennant
  34. Ffynnon Gwenfrewi (cronicl cynnar:Buchedd Gwenfrewi, y 12fed ganrif)

    Yn ôl traddodiad, tarddodd ffynnon lle syrthiodd Gwenfrewi, a chododd Beuno hi’n fyw. Mae Treffynnon wedi denu pererinion byth oddi ar hynny.

    Ffynnon Gwenfrewi
  35. Cadwaladr (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Cadwaladr o Wynedd yn marw. Mae’r beirdd yn ei alw’n frenin olaf y Brythoniaid ac yn darogan ei ddychwelyd, ac yn ddiweddarach mae Harri Tudur yn cario ei ddraig goch.

    Cadwaladr
  36. Carreg Cadfan (wedi’i gofnodi)

    Cerfir colofn yn Nhywyn ym Meirionnydd â geiriau mewn Hen Gymraeg, yr arysgrif Gymraeg hynaf y gwyddys amdani.

    Carreg Cadfan
  37. Cymru’n derbyn Pasg Rhufain (wedi’i gofnodi)

    Dan arweiniad yr Esgob Elfodd, mae eglwys Cymru yn cytuno i ddyddio’r Pasg yn null Rhufain, gan ddod â rhwyg hir â gweddill Cristnogaeth y gorllewin i ben.

    Cymru’n derbyn Pasg Rhufain
  38. Clawdd Offa (archaeoleg)

    Mae brenin Mersia yn codi clawdd ar hyd y ffin, gan nodi llinell rhwng y Cymry a’r Saeson sy’n dal yn fras hyd heddiw.

    Clawdd Offa

Pobl

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen
fl. 5th century

Padrig Sant

Brython a ddaeth yn apostol Iwerddon (wedi’i gofnodi)

Brython a gipiwyd yn fachgen gan ysbeilwyr o Iwerddon, a ddihangodd ac a aeth yn ôl yn esgob i ddod â Christnogaeth i Iwerddon. Yn ôl traddodiad Cymru fe’i ganed yng Nghymru.

Padrig Sant
fl. 5th century

Emrys Wledig

Brenin y Brythoniaid, ewythr Arthur yn y Brut (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif; Historia Brittonum, 829)

Yr arweinydd a ganmolwyd gan Gildas am uno’r Brythoniaid, Ambrosius Aurelianus. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Emrys Wledig, brenin y Brythoniaid, a roddodd ei enw i Ddinas Emrys yn Eryri. Ym Mrut Cymraeg mae’n ewythr i Arthur.

Emrys Wledig
fl. c. 500

Gwynllyw

Brenin Gwynllŵg a sant (cronicl cynnar:Buchedd Gwynllyw, tua 1120)

Brenin Gwynllŵg, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a enillodd Wladys ferch Brychan gyda help Arthur ym Muchedd Cadog Sant. Eu mab oedd Cadog. Diweddodd ei ddyddiau’n feudwy lle saif Eglwys Gadeiriol Casnewydd.

Gwynllyw
fl. c. 500

Santes Gwladys

Merch Brychan, mam Cadog (cronicl cynnar:Buchedd Gwynllyw, tua 1120)

Merch Brychan Brycheiniog, gwraig y Brenin Gwynllyw a mam Cadog Sant. Arthur ei hun a safodd o blaid ei phriodas ym Muchedd Cadog. Yn ddiweddarach yn ei bywyd bu fyw fel gwraig sanctaidd, a saif adfeilion ei chapel uwchben Gelligaer.

Santes Gwladys
fl. c. 500

Sant Tathan

Athro Caer-went (cronicl cynnar:Buchedd Tathan, y 12fed ganrif)

Sant o Iwerddon a sefydlodd ysgol o fewn muriau Rhufeinig Caer-went, lle’r oedd Cadog ymhlith ei ddisgyblion. Mae Sain Tathan ym Mro Morgannwg yn dwyn ei enw.

Sant Tathan
fl. c. 500

Sant Briog

O Geredigion i Sant-Brieg (cronicl cynnar:Buchedd Brioc, yr 11eg ganrif)

Medd ei Fuchedd Lydewig iddo gael ei eni yng Ngheredigion. Sefydlodd y fynachlog a ddaeth yn ddinas Sant-Brieg, ac yng Nghymru fe’i cofir yn Llandyfriog ger Teifi.

Sant Briog
fl. c. 500

Sant Gwenole

Sylfaenydd Landevenneg, mab i Frython (cronicl cynnar:Wrdisten, Buchedd Gwenole, tua 880)

Ganwyd yn Llydaw i Fracan a Gwen, Brythoniaid a groesodd o Ddumnonia. Sefydlodd abaty Landevenneg, tŷ dysg mawr Llydaw, ac fe’i hanrhydeddir yng Nghernyw a Chymru hefyd.

Sant Gwenole
fl. c. 516

Sant Cadfan

Sylfaenydd Tywyn ac abad cyntaf Enlli (cronicl cynnar)

Daeth o Lydaw gyda mintai o gymdeithion, sefydlodd yr eglwys yn Nhywyn a daeth yn abad cyntaf Ynys Enlli. Mae Carreg Cadfan yn ei eglwys yn dwyn yr ysgrifen hynaf y gwyddys amdani yn y Gymraeg.

Sant Cadfan
fl. late 5th century

Caw o Brydyn

Arglwydd Prydyn, tad saint (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Arglwydd o’r Gogledd, tad Gildas a theulu o saint. Mae’r Trioedd yn cyfrif ei linach yn un o Dair Gwelygordd Saint Ynys Prydain, ac yn Culhwch ac Olwen mae’n marchogaeth gydag Arthur.

Caw o Brydyn
c. 485–c. 565

Sant Samson

Sefydlydd Dol yn Llydaw (wedi’i gofnodi)

Disgybl i Illtud yn Llanilltud Fawr a ddaeth yn abad Ynys Bŷr, yna a hwyliodd i Gernyw a Llydaw a sefydlu mynachlog fawr Dol. Ei Fuchedd ef yw’r fuchedd hynaf o unrhyw sant Brythonig.

Sant Samson
fl. c. 530

Sant Carannog

Y sant y rhoddodd Arthur dir iddo (cronicl cynnar:Buchedd Carannog, y 12fed ganrif)

Tywysog o Geredigion a ddaeth yn feudwy yn Llangrannog. Yn ei Fuchedd, dofodd sarff fawr i Arthur ar lan Môr Hafren, a rhoddodd Arthur dir iddo’n dâl.

Sant Carannog
fl. c. 530

Sant Pol

O Lanilltud i Kastell-Paol (cronicl cynnar:Wrmonoc, Buchedd Pol Aurelian, 884)

Fe’i ganwyd ym Mhenychen ym Morgannwg, medd ei Fuchedd, ac roedd yn ddisgybl i Illtud gyda Dewi a Samson. Hwyliodd i Lydaw a sefydlu Kastell-Paol, sy’n dwyn ei enw o hyd.

Sant Pol
c. 497–c. 580

Cadog

Cadog Ddoeth (cronicl cynnar:Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100)

Tywysog o Wynllŵg a sefydlodd ysgol fawr Llancarfan, lle deuai saint Iwerddon i astudio.

Cadog
c. 500–c. 570

Gildas

Hanesydd cyntaf y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Lanilltud Fawr. Ei lyfr Am Ddinistr Prydain yw’r unig hanes a ysgrifennwyd ym Mhrydain yn y chweched ganrif.

Gildas
fl. c. 540

Sant Brynach

Sant Nanhyfer (cronicl cynnar:Buchedd Brynach, y 12fed ganrif)

Sant o Iwerddon a wnaeth ei gartref yn Nanhyfer yn Sir Benfro. Medd ei Fuchedd iddo ddringo Carn Ingli i siarad ag angylion, a saif croes gerfiedig fawr Nanhyfer yn ei fynwent.

Sant Brynach
d. c. 547

Maelgwn Gwynedd

Draig yr ynys (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a rheolwr mwyaf grymus Prydain yn y chweched ganrif, gyda’i lys yn Negannwy.

Maelgwn Gwynedd
d. c. 550

Dyfrig Sant

Yr esgob a goronodd Arthur (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Fe’i ganwyd yn Ergyng, sefydlodd fynachlogydd yn Henllan a Mochros, a bu’n esgob y de-ddwyrain. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur yng Nghaerllion. Bu farw ar Ynys Enlli.

Dyfrig Sant
fl. c. 550

Rhun ap Maelgwn

Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i’r Gogledd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Brenin Gwynedd ar ôl ei dad Maelgwn. Mae llyfrau cyfraith Cymru’n adrodd sut yr arweiniodd Rhun Hir wŷr Gwynedd yr holl ffordd i afon Gwerydd, ac ennill anrhydedd parhaol i wŷr Arfon.

Rhun ap Maelgwn
fl. c. 550

Sant Dogfael

Sant Llandudoch (cronicl cynnar:Bonedd y Saint, y 13eg ganrif)

Sant o linach Cunedda a sefydlodd yr eglwys wrth aber Teifi. Cododd Abaty Llandudoch yn ddiweddarach ar yr un tir, a helpodd ei garreg ogam ysgolheigion i ddarllen ogam am y tro cyntaf.

Sant Dogfael
fl. c. 550

Sant Gofan

Meudwy’r clogwyni (cronicl cynnar)

Meudwy clogwyni Sir Benfro y mae ei gapel carreg bach wedi’i wasgu i hollt hanner ffordd i lawr y clogwyn ger Bosherston. Yn ôl peth traddodiad Cymreig, Gwalchmai, nai Arthur, oedd Gofan.

Sant Gofan
fl. c. 550

Sant Cennydd

Sant Gŵyr (cronicl cynnar:Buchedd Cennydd, y 14eg ganrif)

Sant Gŵyr. Medd traddodiad Gŵyr iddo, yn faban, gael ei gario gan wylanod i graig oddi ar yr arfordir a’i warchod gan y nef. Tyfodd i sefydlu’r eglwys yn Llangynydd.

Sant Cennydd
fl. c. 550

Sant Elli

Disgybl Cadog, sant Llanelli (cronicl cynnar:Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100)

Disgybl i Gadog Sant yn Llancarfan, a’i dilynodd yn abad. Enwyd tref Llanelli ar ei ôl.

Sant Elli
fl. c. 550

Sant Tysul

Sant Llandysul (cronicl cynnar:Bonedd y Saint, y 13eg ganrif)

Sant o linach frenhinol Cunedda a chefnder i Ddewi Sant. Mae tref farchnad Llandysul ar Deifi yn dwyn ei enw.

Sant Tysul
fl. c. 550

Sant Seiriol

Sant Penmon, Seiriol Wyn (cronicl cynnar:Bonedd y Saint, y 13eg ganrif)

Sylfaenydd y fynachlog ym Mhenmon, ym mhen dwyreiniol Ynys Môn, a chell ar Ynys Seiriol. Cyfarfyddai ef a’i gyfaill Cybi bob wythnos yng nghanol Môn, ac felly y daethant yn Seiriol Wyn a Chybi Felyn.

Sant Seiriol
fl. c. 550

Sant Eilian

Sant Llaneilian (cronicl cynnar)

Sant Llaneilian ar arfordir gogleddol Ynys Môn. Medd y traddodiad i’r Brenin Cadwallon Lawhir roi iddo gymaint o dir ag y gallai ei garw dof redeg o’i gwmpas mewn diwrnod.

Sant Eilian
fl. c. 550

Sant Tudno

Sant y Gogarth (cronicl cynnar:Bonedd y Saint, y 13eg ganrif)

Meudwy a fu’n byw mewn ogof ar y Gogarth. Mae ei eglwys fach yn sefyll o hyd yn uchel ar y pentir, ac mae tref Llandudno yn cymryd ei henw oddi wrtho.

Sant Tudno
fl. c. 550

Sant Tudwal

O ynysoedd Llŷn i Landreger (cronicl cynnar)

Sant a fu’n byw ar yr ynysoedd ger Abersoch sy’n dal i ddwyn ei enw, Ynysoedd Tudwal, cyn croesi i Lydaw i sefydlu Landreger. Mae’n un o Saith Sant Sylfaenol Llydaw.

Sant Tudwal
fl. c. 550

Sant Malo

O Went i Sant-Maloù (cronicl cynnar:Bili, Buchedd Malo, y 9fed ganrif)

Yn ôl traddodiad Llydaw fe’i ganed yng Ngwent a’i ddysgu yn Llancarfan. Croesodd i Lydaw a rhoi ei enw i borthladd caerog Sant-Maloù.

Sant Malo
fl. c. 550

Sant Pedrog

Tywysog o Gymro a sant Cernyw (cronicl cynnar:Buchedd Pedrog, y 12fed ganrif)

Tywysog o dŷ brenhinol Cymreig, medd ei Fuchedd, a astudiodd yn Iwerddon a gwneud Cernyw’n gartref iddo. Ef biau Padstow a Bodmin, ac mae’n un o nawddsaint Cernyw. Yng Nghymru fe’i cofir yn Llanbedrog.

Sant Pedrog
fl. early 6th century

Illtud

Athro’r seintiau (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)

Sefydlodd fynachlog ac ysgol yn Llanilltud Fawr ym Mro Morgannwg, y dywedir mai hi oedd canolfan ddysg fawr gyntaf Prydain.

Illtud
fl. early 6th century

Cadwallon Lawhir

Brenin Gwynedd, tad Maelgwn (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Brenin Gwynedd, ŵyr Cunedda a thad Maelgwn Gwynedd. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel y brenin a yrrodd y gwladfawyr Gwyddelig allan o Ynys Môn.

Cadwallon Lawhir
fl. early 6th century

Pabo Post Prydain

Brenin yn y Gogledd, ‘Post Prydain’ (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Brenin yn yr Hen Ogledd a elwid yn Bost Prydain, a ddiweddodd ei ddyddiau ym Môn. Ei eglwys yw Llanbabo, lle saif ei ddelw garreg, â choron am ei ben a theyrnwialen yn ei law, o hyd.

Pabo Post Prydain
fl. early 6th century

Dyfnwal Hen

Cyndad brenhinoedd y Clud (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Brenin ar Frythoniaid y Clud, ac yn hen ach Gwŷr y Gogledd cyndad Rhydderch Hael, Mordaf Hael ac Elffin fab Gwyddno.

Dyfnwal Hen
d. 573

Gwenddolau ap Ceidio

Brenin yn yr Hen Ogledd, arglwydd Myrddin (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Brenin yn yr Hen Ogledd a syrthiodd ym mrwydr Arfderydd yn 573. Ymladdodd ei osgordd ymlaen am chwe wythnos wedi ei farw, a galarodd Myrddin, ei fardd, amdano yn yr hen gerddi.

Gwenddolau ap Ceidio
d. c. 584

Deiniol Sant

Sefydlydd Bangor (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Sefydlydd y fynachlog ym Mangor tua 525 a’i hesgob cyntaf. Mae Bangor yn un o’r esgobaethau hynaf ym Mhrydain.

Deiniol Sant
d. c. 589

Dewi Sant

Nawddsant Cymru (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)

Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.

Dewi Sant
fl. 6th century

Santes Non

Mam Dewi Sant (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)

Mam Dewi Sant, nawddsant Cymru. Saif ei chapel a’i ffynnon sanctaidd ar y clogwyni ger Tyddewi, lle y ganed Dewi mewn storm yn ôl traddodiad Cymru.

Santes Non
fl. 6th century

Teilo Sant

Sefydlydd Llandeilo (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Cyfaill i Ddewi Sant a sefydlodd yr eglwys yn Llandeilo Fawr. Ar ymyl tudalennau llyfr efengylau a gadwyd yn ei eglwys y mae’r rhyddiaith Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi.

Teilo Sant
fl. 6th century

Padarn Sant

Sefydlydd Llanbadarn Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Padarn, tua 1120)

Y sant a sefydlodd fynachlog ac esgobaeth Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, a ddaeth yn un o ganolfannau dysg mawr Cymru.

Padarn Sant
fl. 6th century

Cybi Sant

Sefydlydd Caergybi (cronicl cynnar:Buchedd Cybi, y 12fed ganrif)

Y sant o Gernyw a gododd ei eglwys o fewn y gaer Rufeinig yng Nghaergybi, sy’n dal i ddwyn ei enw.

Cybi Sant
fl. 6th century

Geraint fab Erbin

Brenin Dyfnaint, arwr Geraint ac Enid (cronicl cynnar:Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250)

Brenin Dyfnaint, gwlad Brythoniaid Dyfnaint a Chernyw, a alarwyd yn y farwnad sy’n dweud ‘Yn Llongborth y gwelais i Arthur’. Mae rhamant Geraint fab Erbin yn adrodd sut yr enillodd Enid.

Geraint fab Erbin
fl. 6th century

Brochwel Ysgithrog

Brenin Powys (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Brenin Powys, tad y Brenin Cynan Garwyn a Thysilio Sant. Mae hanes Melangell yn adrodd sut y rhedodd ei gŵn ar ôl ysgyfarnog at y santes mewn gweddi, a sut y rhoddodd ef ddyffryn Pennant iddi.

Brochwel Ysgithrog
fl. mid 6th century

Gwrthefyr

Brenin Dyfed, ‘yr Amddiffynnwr’ (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

Brenin Dyfed, a enwir gan Gildas, y mae ei garreg goffa, ag arysgrif mewn Lladin ac ogam a’r teitl Rhufeinig Protector, yn un o drysorau Amgueddfa Caerfyrddin.

Gwrthefyr
fl. mid 6th century

Clydno Eidyn

Brenin Eidyn yn yr Hen Ogledd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Brenin Brythoniaid Eidyn, gwlad Caeredin, un o Wŷr y Gogledd. Marchogodd ei fab Cynon i Gatraeth, ac mae ei gebystr yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain.

Clydno Eidyn
fl. 6th century

Gwyddno Garanhir

Brenin Cantre’r Gwaelod (cronicl cynnar:Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250)

Brenin Cantre’r Gwaelod, y tir a foddwyd dan Fae Ceredigion, yn nhraddodiad Cymru. Roedd ei fwys yn un o’r Tri Thlws ar Ddeg, ac yn ei gored y cafodd ei fab Elffin y baban Taliesin.

Gwyddno Garanhir
fl. 6th century

Elffin ap Gwyddno

Y tywysog a gafodd Daliesin (cronicl cynnar:Elis Gruffydd, Hanes Taliesin, yr 16eg ganrif)

Mab Gwyddno Garanhir, a gafodd y baban Taliesin yng nghored ei dad a’i fagu. Pan ddaliwyd Elffin yn llys Maelgwn Gwynedd, rhyddhaodd Taliesin ef drwy rym ei farddoniaeth.

Elffin ap Gwyddno
fl. 6th century

Cynon fab Clydno

Rhyfelwr y Gododdin ac adroddwr chwedl y ffynnon (cronicl cynnar:Llyfr Aneirin, tua 1250)

Rhyfelwr o’r Hen Ogledd a glodforir yn Y Gododdin, ac yn rhamant Owain y marchog o lys Arthur a anfonodd ei chwedl am y ffynnon Owain ar ei antur.

Cynon fab Clydno
fl. mid 6th century

Cynfarch Oer

Brenin yn y Gogledd, tad Urien (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Brenin o Wŷr y Gogledd, tad Urien Rheged. Roedd ei ddisgynyddion, y Cynferching, yn enwog yn yr hen ach am eu trichant cleddyf.

Cynfarch Oer
fl. 6th century

Nudd Hael

Un o Dri Hael Ynys Prydain (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, y 13eg ganrif)

Brenin o Wŷr y Gogledd, un o Dri Hael Ynys Prydain. Am fil o flynyddoedd canmolai beirdd Cymru eu noddwyr fel rhai ‘mor hael â Nudd’.

Nudd Hael
fl. 6th century

Mordaf Hael

Un o Dri Hael Ynys Prydain (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, y 13eg ganrif)

Brenin o’r Gogledd o linach Dyfnwal Hen, o’r un gwaed â Rhydderch o Ystrad Clud. Mae’r Trioedd yn ei enwi, gyda Nudd a Rhydderch, ymhlith tri brenin mwyaf hael Prydain.

Mordaf Hael
fl. mid 6th century

Elidir Mwynfawr

Tywysog o’r Gogledd a ddaeth i Arfon (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Tywysog o’r Gogledd, o linach Coel, a laddwyd yn Aber Mewydus yn Arfon. Marchogodd Clydno Eidyn, Nudd, Mordaf a Rhydderch i’r de i losgi Arfon i ddial amdano, ac atebodd Gwynedd drwy orymdeithio i Werydd.

Elidir Mwynfawr
fl. mid 6th century

Eliffer Gosgorddfawr

Brenin yn y Gogledd, tad Gwrgi a Pheredur (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Eliffer Gosgorddfawr, brenin o Wŷr y Gogledd a thad Gwrgi a Pheredur, brenhinoedd Efrog, y mae’r Annales Cambriae yn cofnodi eu marw yn 580.

Eliffer Gosgorddfawr
fl. 6th century

Talhaearn Tad Awen

Tad yr Awen (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y cyntaf o’r pum bardd o’r chweched ganrif a enwir yn Hanes y Brythoniaid. Ystyr ei enw, Tad Awen, yw ‘tad yr awen’.

Talhaearn Tad Awen
d. 595

Dunod Fawr

Brenin yn y Gogledd, un o Dri Phost Cad (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Brenin Brythoniaid y Pennines, mab Pabo Post Prydain a thad Sant Deiniol o Fangor. Mae’r Trioedd yn ei enwi’n un o Dri Phost Cad Ynys Prydain.

Dunod Fawr
fl. c. 600

Aneirin

Bardd Y Gododdin (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Bardd Y Gododdin, y farwnad i ryfelwyr Catraeth.

Aneirin
fl. c. 600

Tewdrig ap Llywarch

Brenin, sant a merthyr, taid Arthur (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Brenin Gwent a Glywysing a roddodd ei goron heibio i fyw’n feudwy, ac a farchogodd allan unwaith eto i yrru’r Saeson yn ôl yn Nhyndyrn. Yn nhraddodiad Cymru, ef oedd taid Arthur.

Tewdrig ap Llywarch
fl. c. 600

Mynyddog Mwynfawr

Arglwydd Din Eidyn, a wleddodd y Gododdin (cronicl cynnar:Llyfr Aneirin, tua 1250)

Arglwydd Din Eidyn a gasglodd osgordd Y Gododdin a’u gwledda ar fedd am flwyddyn cyn iddynt farchogaeth i Gatraeth.

Mynyddog Mwynfawr
fl. c. 600

Sant Asa

Abad ac esgob Llanelwy (cronicl cynnar:Jocelyn, Buchedd Cyndeyrn, tua 1185)

Disgybl gorau Cyndeyrn, a’i dilynodd yn abad ac esgob Llanelwy. Mae’r ddinas gadeiriol yn St Asaph yn Saesneg, ar ei ôl ef.

Sant Asa
fl. c. 600

Sant Euddogwy

Trydydd sylfaenydd Llandaf (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Nai Teilo ac esgob Llandaf ar ei ôl. Mae Llyfr Llandaf yn cyfrif Dyfrig, Teilo ac Euddogwy yn dri sylfaenydd yr esgobaeth, ac mae llawer o’i siarteri o deyrnasiad y Brenin Meurig ap Tewdrig wedi’u gwneud iddo ef.

Sant Euddogwy
d. c. 612

Cyndeyrn Sant

Sylfaenydd Llanelwy a Glasgow (cronicl cynnar:Jocelyn, Buchedd Cyndeyrn, tua 1185)

Brython o’r Hen Ogledd, ŵyr brenin. Yn ôl traddodiad Cymru sefydlodd fynachlog Llanelwy gyda bron i fil o fynachod cyn mynd adref i sefydlu eglwys Glasgow, lle’i gelwir yn Mungo.

Cyndeyrn Sant
d. c. 614

Rhydderch Hael

Brenin Ystrad Clud (cronicl cynnar:Adomnán, Buchedd Colum Cille, tua 700)

Brenin Ystrad Clud o Graig Alclud, mor enwog am ei roddion nes ei alw’n Rhydderch Hael. Cyfaill i Golwmba Sant a noddwr Cyndeyrn Sant.

Rhydderch Hael
d. 616

Ceredig ap Gwallog

Brenin olaf Elfed (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Brenin olaf Elfed, y deyrnas Frythonig o gwmpas Leeds, a gadwodd ei rhyddid ymhlith teyrnasoedd yr Eingl hyd ei ddydd ef.

Ceredig ap Gwallog
fl. late 6th century

Taliesin

Pen beirdd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Bardd llys Urien Rheged, a anrhydeddwyd am ganrifoedd fel y mwyaf o’r Cynfeirdd.

Taliesin
fl. late 6th century

Urien Rheged

Brenin Rheged (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Brenin Rheged yn yr Hen Ogledd, a folwyd gan Daliesin fel y mwyaf o frenhinoedd y Brythoniaid a ymladdodd yn erbyn yr Eingl.

Urien Rheged
fl. late 6th century

Owain ab Urien

Brenin Rheged, marchog y ffynnon (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350)

Brenin Rheged ar ôl ei dad Urien, a alarwyd gan Daliesin. Yn chwedlau Cymru daeth yn un o farchogion mwyaf Arthur: arwr rhamant Owain ac arglwydd y brain yn Breuddwyd Rhonabwy.

Owain ab Urien
fl. late 6th century

Myrddin

Proffwyd a bardd (cronicl cynnar:Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250)

Bardd-broffwyd traddodiad Cymru, y mae ei gerddi yn Llyfr Du Caerfyrddin. Yn ôl traddodiad Cymru mae Caerfyrddin yn dwyn ei enw, a gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn gynghorwr i Arthur, Merlin.

Myrddin
fl. late 6th century

Cynan Garwyn

Brenin Powys, a folwyd gan Daliesin (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350)

Brenin Powys, mab Brochwel Ysgithrog. Mae cerdd Taliesin i’w glodfori, Trawsganu Cynan Garwyn, yn un o’r cerddi hynaf yn y Gymraeg.

Cynan Garwyn
fl. late 6th century

Gwallog ap Lleënog

Brenin Elfed (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Brenin Elfed, y deyrnas Gymreig o gwmpas Leeds, a folwyd gan Daliesin ac a enwir gydag Urien a Rhydderch ymhlith y brenhinoedd a ymladdodd yn erbyn yr Eingl yn Lindisfarne. Mae’r Trioedd yn ei gyfrif yn un o Dri Phost Cad.

Gwallog ap Lleënog
fl. late 6th century

Llywarch Hen

Brenin yn y Gogledd, hen ŵr y cerddi (cronicl cynnar:Llyfr Coch Hergest, tua 1400)

Brenin yn yr Hen Ogledd, cefnder Urien Rheged, y gwnaeth hen englynion Canu Llywarch Hen ei enw’n anfarwol. Yn ôl traddodiad Cymru diweddodd ei ddyddiau yn Llanfor ger y Bala.

Llywarch Hen
d. 634

Cadwallon ap Cadfan

Brenin Gwynedd (cronicl cynnar:Beda, 731)

Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i ogledd Lloegr a gorchfygu a lladd Edwin o Northumbria yn 633.

Cadwallon ap Cadfan
d. c. 640

Beuno Sant

Sefydlydd Clynnog Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Beuno, 1346)

Sant Clynnog Fawr yn Llŷn, y daeth ei eglwys yn arhosfan fawr ar ffordd y pererinion i Enlli. Yn ôl traddodiad Cymru adferodd ei nith Gwenfrewi yn fyw.

Beuno Sant
fl. c. 640

Rhiainfellt

Tywysoges Rheged, brenhines Northumbria (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Gor-wyres Urien Rheged a gwraig Oswiu, brenin Northumbria. Drwyddi hi aeth llinach frenhinol Rheged i mewn i dŷ brenhinol yr Eingl.

Rhiainfellt
fl. 642

Owain ap Beli

Brenin Ystrad Clud, buddugwr Srath Caruin (cronicl cynnar:Llyfr Aneirin, tua 1250)

Brenin Brythoniaid y Clud, a enillodd frwydr Srath Caruin yn 642. Mae pennill a ychwanegwyd at Y Gododdin yn gorfoleddu yn ei fuddugoliaeth.

Owain ap Beli
c. 605–655

Arthur

Brenin y Brythoniaid (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829; Llyfr Llandaf, tua 1125)

Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.

Arthur
fl. early 7th century

Meurig ap Tewdrig

Brenin Gwent a Glywysing, tad Arthur (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Brenin Gwent a Glywysing, mab Tewdrig y merthyr. Yn ôl traddodiad Cymru, ei fab Athrwys oedd Arthur, ac mae rhai’n darllen Uthr Bendragon, enw tad Arthur yn y chwedlau, fel teitl Meurig.

Meurig ap Tewdrig
fl. early 7th century

Onbrawst

Brenhines Gwent a Glywysing, mam Arthur (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Merch Gwrgan Fawr, brenin Ergyng, a gwraig y Brenin Meurig ap Tewdrig, a’r fam y mae traddodiad Cymru’n ei rhoi i Arthur.

Onbrawst
fl. early 7th century

Rhun ab Urien

Mab Urien, a fedyddiodd y Brenin Edwin (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Mab Urien Rheged. Mae Hanes y Brythoniaid yn ei enwi fel y gŵr a fedyddiodd Edwin, brenin Northumbria, a’i bobl, a daeth ei or-wyres Rhiainfellt yn frenhines Northumbria.

Rhun ab Urien
Oes Arthur

Uthr Bendragon

Tad Arthur yn y chwedlau Cymraeg (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350)

Tad Arthur ym Mrut Cymraeg a’r hen gerddi. Yn ôl traddodiad Cymru, teitl oedd Uthr Bendragon, ‘y brif ddraig ryfeddol’, ac mae rhai’n credu mai’r Brenin Meurig ap Tewdrig a’i daliai.

Uthr Bendragon
Oes Arthur

Eigr

Mam Arthur yn y chwedlau Cymraeg (cronicl cynnar:Sieffre o Fynwy, tua 1136)

Mam Arthur ym Mrut Cymraeg, merch Amlawdd Wledig yn yr achau Cymreig. Drwyddi hi roedd Arthur yn gefnder i Gulhwch ac i Illtud Sant.

Eigr
Oes Arthur

Madog ab Uthr

Brawd Arthur (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350)

Mab Uthr Bendragon a brawd Arthur, a alarwyd mewn marwnad yn Llyfr Taliesin. Mae ei fab Eliwlod yn ymddiddan ag Arthur yn yr hen gerdd am Arthur a’r Eryr.

Madog ab Uthr
Oes Arthur

Eliwlod ap Madog

Nai Arthur, eryr y gerdd (cronicl cynnar)

Mab Madog ab Uthr a nai Arthur. Yn y gerdd Gymraeg ganoloesol Ymddiddan Arthur a’r Eryr mae’n siarad ag Arthur ar ffurf eryr.

Eliwlod ap Madog
Oes Arthur

Gwenhwyfar

Brenhines Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Brenhines Arthur, a enwir yn Culhwch ac Olwen yn bennaf rhiain Ynys Prydain. Mae’r Trioedd yn sôn amdani, mae’r rhamantau’n ei choroni yng Nghaerllion, ac mae traddodiad Cymru’n cofio ei chartref ar y ffin yng Nghnwclas.

Gwenhwyfar
Oes Arthur

Llacheu fab Arthur

Mab Arthur (cronicl cynnar:Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250)

Mab Arthur, rhyfelwr wrth ochr Cai yn y gerdd Pa Gŵr, ac un o Dri Deifniog Ynys Prydain yn y Trioedd.

Llacheu fab Arthur
Oes Arthur

Amr fab Arthur

Mab Arthur, a gladdwyd yn Llygad Amr (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Mab Arthur, y mae ei fedd wrth ffynnon Llygad Amr yn Ergyng yn un o Ryfeddodau Prydain yn Hanes y Brythoniaid. Yn chwedl Geraint mae’n gwasanaethu yn llys Arthur.

Amr fab Arthur
Oes Arthur

Gwydre fab Arthur

Mab Arthur, a syrthiodd yn yr helfa fawr (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Arthur, a syrthiodd yng Nghwm Cerwyn ym Mynydd Preseli yn helfa’r Twrch Trwyth, yr helfa fwyaf yn Culhwch ac Olwen.

Gwydre fab Arthur
Oes Arthur

Medrawd

A syrthiodd gydag Arthur yng Nghamlan (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Fe’i henwir gydag Arthur ym Mlwyddnodion Cymru: ‘Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Ym Mrut Cymraeg mae’n nai i Arthur, yn frawd i Walchmai.

Medrawd
Oes Arthur

Gwalchmai fab Gwyar

Nai Arthur, hebog Mai (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Nai Arthur, y gorau ar droed ac ar farch yn Culhwch ac Olwen, na ddaeth adref erioed heb yr hyn yr aeth i’w geisio. Gawain oedd enw’r Ffrancwyr arno.

Gwalchmai fab Gwyar
Oes Arthur

Culhwch

Cefnder Arthur, a enillodd Olwen (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Cefnder Arthur ac arwr Culhwch ac Olwen, y stori lawn hynaf am Arthur mewn unrhyw iaith. Gyda help Arthur a’i ryfelwyr enillodd Olwen, merch Ysbaddaden Bencawr.

Culhwch
Oes Arthur

Olwen

Merch Ysbaddaden, yr ôl gwyn (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Arwres Culhwch ac Olwen. Tyfai pedair meillionen wen y tu ôl iddi lle bynnag y cerddai, ac felly y galwyd hi’n Olwen.

Olwen
Oes Arthur

Cai fab Cynyr

Prif ryfelwr Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Y cyntaf o ryfelwyr Arthur yn yr hen gerddi a’r chwedlau Cymraeg: arwr rhyfeddodau a allai fynd naw nos heb gwsg, a ymladdodd â’r Gath Balug ar Ynys Môn, ac a farchogodd gydag Arthur ym Muchedd Cadog Sant.

Cai fab Cynyr
Oes Arthur

Bedwyr fab Pedrog

Cydymaith ffyddlon Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Cydymaith Arthur o’r hen gerddi ymlaen, y gŵr harddaf yn yr ynys ar ôl Arthur yn Culhwch ac Olwen. Mae Englynion y Beddau’n gosod ei fedd ar lethr Tryfan.

Bedwyr fab Pedrog
Oes Arthur

Glewlwyd Gafaelfawr

Porthor Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Porthor Arthur, Glewlwyd Gafaelfawr, sy’n gwarchod y drws yn y gerdd Pa Gŵr yw’r Porthor? ac yn Culhwch ac Olwen, ac a fu, medd ef, ym mhob gwlad yn y byd.

Glewlwyd Gafaelfawr
Oes Arthur

Mabon fab Modron

Y carcharor a ryddhawyd gan wŷr Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Yr heliwr a ddygwyd oddi wrth ei fam yn dair nos oed ac a ryddhawyd o’i garchar yng Nghaerloyw gan wŷr Arthur, wedi chwilio a aeth o greaduriaid hynaf y byd hyd eog Llyn Llyw.

Mabon fab Modron
Oes Arthur

Caradog Freichfras

Brenin Gwent, pen henuriad Arthur (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, y 13eg ganrif)

Caradog Freichfras, brenin Gwent yn yr achau Cymreig, a enwir yn y cyntaf un o’r Trioedd yn ben henuriad llys Arthur yng Nghelliwig, a phrif gynghorwr Arthur yn Breuddwyd Rhonabwy.

Caradog Freichfras
Oes Arthur

Tegau Eurfron

Rhiain ffyddlon llys Arthur (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, y 13eg ganrif)

Gwraig Caradog Freichfras ac un o Dair Rhiain Ardderchog Llys Arthur yn y Trioedd. Roedd ei mantell yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ac am ganrifoedd canmolai beirdd Cymru wragedd ffyddlon fel ‘ail Degau’.

Tegau Eurfron
Oes Arthur

Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd

Cyfieithydd ieithoedd Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Cyfieithydd Arthur, a wyddai bob iaith, iaith dynion ac iaith adar ac anifeiliaid. Yn Culhwch ac Olwen mae’n siarad â’r Anifeiliaid Hynaf i ddod o hyd i Fabon, ac â moch ifanc y Twrch Trwyth.

Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd
Oes Arthur

Menw fab Teirgwaedd

Swynwr Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Swynwr llys Arthur, a ddysgodd ei gelfyddyd gan Uthr Bendragon. Ar yr helfa am Olwen gallai fwrw hud fel na welai neb wŷr Arthur tra gwelent hwy bawb.

Menw fab Teirgwaedd
Oes Arthur

Peredur fab Efrog

Arwr rhamant Peredur (cronicl cynnar:Peredur, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Seithfed mab Efrog, a fagwyd yn y diffeithwch, a farchogodd i lys Arthur a dod yn un o’i farchogion mwyaf. Ei chwedl, Peredur, yw un o’r tair rhamant Gymraeg; Perceval oedd enw’r Ffrancwyr arno.

Peredur fab Efrog
Oes Arthur

Enid ferch Ynywl

Arwres ffyddlon Geraint ac Enid (cronicl cynnar:Geraint fab Erbin, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Arwres y rhamant Gymraeg Geraint fab Erbin. Amheuodd ei gŵr hi a’i gorfodi i farchogaeth o’i flaen heb ddweud gair, ond achubodd ei rhybuddion ei fywyd dro ar ôl tro.

Enid ferch Ynywl
Oes Arthur

Gwyn ap Nudd

Brenin Annwfn (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Brenin Annwfn, Arallfyd y Cymry, sy’n marchogaeth yn helfa fawr Arthur yn Culhwch ac Olwen ac yn sôn am yr arwyr a syrthiodd yn Llyfr Du Caerfyrddin. Arthur ei hun a wnaeth heddwch rhyngddo a Gwythyr fab Greidawl.

Gwyn ap Nudd
Oes Arthur

Ysbaddaden Bencawr

Pencawr, tad Olwen (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Pencawr y cewri yn Culhwch ac Olwen, tad Olwen, a osododd bron i ddeugain o anoethau i Gulhwch cyn y rhoddai ei ferch.

Ysbaddaden Bencawr
Oes Arthur

Luned

Morwyn glyfar Iarlles y Ffynnon (cronicl cynnar:Owain, neu Iarlles y Ffynnon, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Morwyn Iarlles y Ffynnon yn rhamant Owain, a achubodd Owain â modrwy anweledig, ennill llaw ei meistres iddo, ac a achubwyd ganddo yntau yn ei thro.

Luned
Oes Arthur

Ceridwen

Ceidwad pair yr awen (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350)

Gwraig Tegid Foel o Benllyn, a ferwodd bair yr awen i’w mab am flwyddyn a diwrnod, ymlid Gwion Bach drwy lawer ffurf, a’i eni eto’n Daliesin.

Ceridwen
d. 682

Cadwaladr Fendigaid

Cadwaladr Fendigaid (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Brenin Gwynedd a gofir fel goruchaf frenin olaf y Brythoniaid. Chwifiodd Harri Tudur ddraig goch Cadwaladr ym Mosworth.

Cadwaladr Fendigaid
fl. 7th century

Santes Melangell

Nawddsantes yr ysgyfarnogod (cronicl cynnar:Buchedd Melangell, diwedd yr Oesoedd Canol)

Y santes a gysgododd ysgyfarnog dan ei mantell. Rhoddodd brenin Powys gwm Pennant Melangell iddi, lle saif ei chysegrfa o’r ddeuddegfed ganrif o hyd.

Santes Melangell
fl. 7th century

Santes Gwenfrewi

Santes Treffynnon (cronicl cynnar:Buchedd Gwenfrewi, y 12fed ganrif)

Santes Treffynnon, y mae ei ffynnon wedi denu pererinion ers tua thair canrif ar ddeg. Mae’n un o Saith Rhyfeddod Cymru.

Santes Gwenfrewi
fl. late 7th century

Morgan Mwynfawr

Brenin Glywysing a Gwent, mab Arthur (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Brenin Glywysing a Gwent ar ôl ei dad Athrwys, sef Arthur yn ôl traddodiad Cymru. Mae hen draddodiad yn rhoi ei enw i Forgannwg.

Morgan Mwynfawr

Seintiau Cymru

Dewi, Teilo, Illtud, Cadog, Beuno, Melangell a thrigain arall: pob sant fesul rhanbarth, gyda’r llannau sy’n dwyn eu henwau.

Cwrdd â seintiau Cymru →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf