fl. c. 469Riothamus
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.
Riothamus
fl. 5th centuryCunedda Wledig
Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:· Historia Brittonum, 829)Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.
Cunedda Wledig
fl. 5th centuryBrychan Brycheiniog
Brenin a thad saint (cronicl cynnar:· De Situ Brecheniauc, tua 1200)Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.
Brychan Brycheiniog
fl. 5th centurySantes Dwynwen
Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:· De Situ Brecheniauc, tua 1200)Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.
Santes Dwynwen
fl. 5th centuryPadrig Sant
Brython a ddaeth yn apostol Iwerddon (wedi’i gofnodi)Brython a gipiwyd yn fachgen gan ysbeilwyr o Iwerddon, a ddihangodd ac a aeth yn ôl yn esgob i ddod â Christnogaeth i Iwerddon. Yn ôl traddodiad Cymru fe’i ganed yng Nghymru.
Padrig Sant
fl. 5th centuryEmrys Wledig
Brenin y Brythoniaid, ewythr Arthur yn y Brut (cronicl cynnar:· Gildas, y 6ed ganrif; Historia Brittonum, 829)Yr arweinydd a ganmolwyd gan Gildas am uno’r Brythoniaid, Ambrosius Aurelianus. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Emrys Wledig, brenin y Brythoniaid, a roddodd ei enw i Ddinas Emrys yn Eryri. Ym Mrut Cymraeg mae’n ewythr i Arthur.
Emrys Wledig
fl. c. 500Gwynllyw
Brenin Gwynllŵg a sant (cronicl cynnar:· Buchedd Gwynllyw, tua 1120)Brenin Gwynllŵg, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a enillodd Wladys ferch Brychan gyda help Arthur ym Muchedd Cadog Sant. Eu mab oedd Cadog. Diweddodd ei ddyddiau’n feudwy lle saif Eglwys Gadeiriol Casnewydd.
Gwynllyw
fl. c. 500Santes Gwladys
Merch Brychan, mam Cadog (cronicl cynnar:· Buchedd Gwynllyw, tua 1120)Merch Brychan Brycheiniog, gwraig y Brenin Gwynllyw a mam Cadog Sant. Arthur ei hun a safodd o blaid ei phriodas ym Muchedd Cadog. Yn ddiweddarach yn ei bywyd bu fyw fel gwraig sanctaidd, a saif adfeilion ei chapel uwchben Gelligaer.
Santes Gwladys
fl. c. 500Sant Tathan
Athro Caer-went (cronicl cynnar:· Buchedd Tathan, y 12fed ganrif)Sant o Iwerddon a sefydlodd ysgol o fewn muriau Rhufeinig Caer-went, lle’r oedd Cadog ymhlith ei ddisgyblion. Mae Sain Tathan ym Mro Morgannwg yn dwyn ei enw.
Sant Tathan
fl. c. 500Sant Briog
O Geredigion i Sant-Brieg (cronicl cynnar:· Buchedd Brioc, yr 11eg ganrif)Medd ei Fuchedd Lydewig iddo gael ei eni yng Ngheredigion. Sefydlodd y fynachlog a ddaeth yn ddinas Sant-Brieg, ac yng Nghymru fe’i cofir yn Llandyfriog ger Teifi.
Sant Briog
fl. c. 500Sant Gwenole
Sylfaenydd Landevenneg, mab i Frython (cronicl cynnar:· Wrdisten, Buchedd Gwenole, tua 880)Ganwyd yn Llydaw i Fracan a Gwen, Brythoniaid a groesodd o Ddumnonia. Sefydlodd abaty Landevenneg, tŷ dysg mawr Llydaw, ac fe’i hanrhydeddir yng Nghernyw a Chymru hefyd.
Sant Gwenole
fl. c. 516Sant Cadfan
Sylfaenydd Tywyn ac abad cyntaf Enlli (cronicl cynnar)Daeth o Lydaw gyda mintai o gymdeithion, sefydlodd yr eglwys yn Nhywyn a daeth yn abad cyntaf Ynys Enlli. Mae Carreg Cadfan yn ei eglwys yn dwyn yr ysgrifen hynaf y gwyddys amdani yn y Gymraeg.
Sant Cadfan
fl. late 5th centuryCaw o Brydyn
Arglwydd Prydyn, tad saint (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Arglwydd o’r Gogledd, tad Gildas a theulu o saint. Mae’r Trioedd yn cyfrif ei linach yn un o Dair Gwelygordd Saint Ynys Prydain, ac yn Culhwch ac Olwen mae’n marchogaeth gydag Arthur.
Caw o Brydyn
c. 485–c. 565Sant Samson
Sefydlydd Dol yn Llydaw (wedi’i gofnodi)Disgybl i Illtud yn Llanilltud Fawr a ddaeth yn abad Ynys Bŷr, yna a hwyliodd i Gernyw a Llydaw a sefydlu mynachlog fawr Dol. Ei Fuchedd ef yw’r fuchedd hynaf o unrhyw sant Brythonig.
Sant Samson
fl. c. 530Sant Carannog
Y sant y rhoddodd Arthur dir iddo (cronicl cynnar:· Buchedd Carannog, y 12fed ganrif)Tywysog o Geredigion a ddaeth yn feudwy yn Llangrannog. Yn ei Fuchedd, dofodd sarff fawr i Arthur ar lan Môr Hafren, a rhoddodd Arthur dir iddo’n dâl.
Sant Carannog
fl. c. 530Sant Pol
O Lanilltud i Kastell-Paol (cronicl cynnar:· Wrmonoc, Buchedd Pol Aurelian, 884)Fe’i ganwyd ym Mhenychen ym Morgannwg, medd ei Fuchedd, ac roedd yn ddisgybl i Illtud gyda Dewi a Samson. Hwyliodd i Lydaw a sefydlu Kastell-Paol, sy’n dwyn ei enw o hyd.
Sant Pol
c. 497–c. 580Cadog
Cadog Ddoeth (cronicl cynnar:· Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100)Tywysog o Wynllŵg a sefydlodd ysgol fawr Llancarfan, lle deuai saint Iwerddon i astudio.
Cadog
c. 500–c. 570Gildas
Hanesydd cyntaf y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)Ysgolhaig o Lanilltud Fawr. Ei lyfr Am Ddinistr Prydain yw’r unig hanes a ysgrifennwyd ym Mhrydain yn y chweched ganrif.
Gildas
fl. c. 540Sant Brynach
Sant Nanhyfer (cronicl cynnar:· Buchedd Brynach, y 12fed ganrif)Sant o Iwerddon a wnaeth ei gartref yn Nanhyfer yn Sir Benfro. Medd ei Fuchedd iddo ddringo Carn Ingli i siarad ag angylion, a saif croes gerfiedig fawr Nanhyfer yn ei fynwent.
Sant Brynach
d. c. 547Maelgwn Gwynedd
Draig yr ynys (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a rheolwr mwyaf grymus Prydain yn y chweched ganrif, gyda’i lys yn Negannwy.
Maelgwn Gwynedd
d. c. 550Dyfrig Sant
Yr esgob a goronodd Arthur (cronicl cynnar:· Llyfr Llandaf, tua 1125)Fe’i ganwyd yn Ergyng, sefydlodd fynachlogydd yn Henllan a Mochros, a bu’n esgob y de-ddwyrain. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur yng Nghaerllion. Bu farw ar Ynys Enlli.
Dyfrig Sant
fl. c. 550Rhun ap Maelgwn
Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i’r Gogledd (cronicl cynnar:· achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)Brenin Gwynedd ar ôl ei dad Maelgwn. Mae llyfrau cyfraith Cymru’n adrodd sut yr arweiniodd Rhun Hir wŷr Gwynedd yr holl ffordd i afon Gwerydd, ac ennill anrhydedd parhaol i wŷr Arfon.
Rhun ap Maelgwn
fl. c. 550Sant Dogfael
Sant Llandudoch (cronicl cynnar:· Bonedd y Saint, y 13eg ganrif)Sant o linach Cunedda a sefydlodd yr eglwys wrth aber Teifi. Cododd Abaty Llandudoch yn ddiweddarach ar yr un tir, a helpodd ei garreg ogam ysgolheigion i ddarllen ogam am y tro cyntaf.
Sant Dogfael
fl. c. 550Sant Gofan
Meudwy’r clogwyni (cronicl cynnar)Meudwy clogwyni Sir Benfro y mae ei gapel carreg bach wedi’i wasgu i hollt hanner ffordd i lawr y clogwyn ger Bosherston. Yn ôl peth traddodiad Cymreig, Gwalchmai, nai Arthur, oedd Gofan.
Sant Gofan
fl. c. 550Sant Cennydd
Sant Gŵyr (cronicl cynnar:· Buchedd Cennydd, y 14eg ganrif)Sant Gŵyr. Medd traddodiad Gŵyr iddo, yn faban, gael ei gario gan wylanod i graig oddi ar yr arfordir a’i warchod gan y nef. Tyfodd i sefydlu’r eglwys yn Llangynydd.
Sant Cennydd
fl. c. 550Sant Elli
Disgybl Cadog, sant Llanelli (cronicl cynnar:· Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100)Disgybl i Gadog Sant yn Llancarfan, a’i dilynodd yn abad. Enwyd tref Llanelli ar ei ôl.
Sant Elli
fl. c. 550Sant Tysul
Sant Llandysul (cronicl cynnar:· Bonedd y Saint, y 13eg ganrif)Sant o linach frenhinol Cunedda a chefnder i Ddewi Sant. Mae tref farchnad Llandysul ar Deifi yn dwyn ei enw.
Sant Tysul
fl. c. 550Sant Seiriol
Sant Penmon, Seiriol Wyn (cronicl cynnar:· Bonedd y Saint, y 13eg ganrif)Sylfaenydd y fynachlog ym Mhenmon, ym mhen dwyreiniol Ynys Môn, a chell ar Ynys Seiriol. Cyfarfyddai ef a’i gyfaill Cybi bob wythnos yng nghanol Môn, ac felly y daethant yn Seiriol Wyn a Chybi Felyn.
Sant Seiriol
fl. c. 550Sant Eilian
Sant Llaneilian (cronicl cynnar)Sant Llaneilian ar arfordir gogleddol Ynys Môn. Medd y traddodiad i’r Brenin Cadwallon Lawhir roi iddo gymaint o dir ag y gallai ei garw dof redeg o’i gwmpas mewn diwrnod.
Sant Eilian
fl. c. 550Sant Tudno
Sant y Gogarth (cronicl cynnar:· Bonedd y Saint, y 13eg ganrif)Meudwy a fu’n byw mewn ogof ar y Gogarth. Mae ei eglwys fach yn sefyll o hyd yn uchel ar y pentir, ac mae tref Llandudno yn cymryd ei henw oddi wrtho.
Sant Tudno
fl. c. 550Sant Tudwal
O ynysoedd Llŷn i Landreger (cronicl cynnar)Sant a fu’n byw ar yr ynysoedd ger Abersoch sy’n dal i ddwyn ei enw, Ynysoedd Tudwal, cyn croesi i Lydaw i sefydlu Landreger. Mae’n un o Saith Sant Sylfaenol Llydaw.
Sant Tudwal
fl. c. 550Sant Malo
O Went i Sant-Maloù (cronicl cynnar:· Bili, Buchedd Malo, y 9fed ganrif)Yn ôl traddodiad Llydaw fe’i ganed yng Ngwent a’i ddysgu yn Llancarfan. Croesodd i Lydaw a rhoi ei enw i borthladd caerog Sant-Maloù.
Sant Malo
fl. c. 550Sant Pedrog
Tywysog o Gymro a sant Cernyw (cronicl cynnar:· Buchedd Pedrog, y 12fed ganrif)Tywysog o dŷ brenhinol Cymreig, medd ei Fuchedd, a astudiodd yn Iwerddon a gwneud Cernyw’n gartref iddo. Ef biau Padstow a Bodmin, ac mae’n un o nawddsaint Cernyw. Yng Nghymru fe’i cofir yn Llanbedrog.
Sant Pedrog
fl. early 6th centuryIlltud
Athro’r seintiau (cronicl cynnar:· Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)Sefydlodd fynachlog ac ysgol yn Llanilltud Fawr ym Mro Morgannwg, y dywedir mai hi oedd canolfan ddysg fawr gyntaf Prydain.
Illtud
fl. early 6th centuryCadwallon Lawhir
Brenin Gwynedd, tad Maelgwn (cronicl cynnar:· achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)Brenin Gwynedd, ŵyr Cunedda a thad Maelgwn Gwynedd. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel y brenin a yrrodd y gwladfawyr Gwyddelig allan o Ynys Môn.
Cadwallon Lawhir
fl. early 6th centuryPabo Post Prydain
Brenin yn y Gogledd, ‘Post Prydain’ (cronicl cynnar:· achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)Brenin yn yr Hen Ogledd a elwid yn Bost Prydain, a ddiweddodd ei ddyddiau ym Môn. Ei eglwys yw Llanbabo, lle saif ei ddelw garreg, â choron am ei ben a theyrnwialen yn ei law, o hyd.
Pabo Post Prydain
fl. early 6th centuryDyfnwal Hen
Cyndad brenhinoedd y Clud (cronicl cynnar:· achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)Brenin ar Frythoniaid y Clud, ac yn hen ach Gwŷr y Gogledd cyndad Rhydderch Hael, Mordaf Hael ac Elffin fab Gwyddno.
Dyfnwal Hen
d. 573Gwenddolau ap Ceidio
Brenin yn yr Hen Ogledd, arglwydd Myrddin (cronicl cynnar:· Annales Cambriae, y 10fed ganrif)Brenin yn yr Hen Ogledd a syrthiodd ym mrwydr Arfderydd yn 573. Ymladdodd ei osgordd ymlaen am chwe wythnos wedi ei farw, a galarodd Myrddin, ei fardd, amdano yn yr hen gerddi.
Gwenddolau ap Ceidio
d. c. 584Deiniol Sant
Sefydlydd Bangor (cronicl cynnar:· Annales Cambriae, y 10fed ganrif)Sefydlydd y fynachlog ym Mangor tua 525 a’i hesgob cyntaf. Mae Bangor yn un o’r esgobaethau hynaf ym Mhrydain.
Deiniol Sant
d. c. 589Dewi Sant
Nawddsant Cymru (cronicl cynnar:· Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
Dewi Sant
fl. 6th centurySantes Non
Mam Dewi Sant (cronicl cynnar:· Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)Mam Dewi Sant, nawddsant Cymru. Saif ei chapel a’i ffynnon sanctaidd ar y clogwyni ger Tyddewi, lle y ganed Dewi mewn storm yn ôl traddodiad Cymru.
Santes Non
fl. 6th centuryTeilo Sant
Sefydlydd Llandeilo (cronicl cynnar:· Llyfr Llandaf, tua 1125)Cyfaill i Ddewi Sant a sefydlodd yr eglwys yn Llandeilo Fawr. Ar ymyl tudalennau llyfr efengylau a gadwyd yn ei eglwys y mae’r rhyddiaith Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi.
Teilo Sant
fl. 6th centuryPadarn Sant
Sefydlydd Llanbadarn Fawr (cronicl cynnar:· Buchedd Padarn, tua 1120)Y sant a sefydlodd fynachlog ac esgobaeth Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, a ddaeth yn un o ganolfannau dysg mawr Cymru.
Padarn Sant
fl. 6th centuryCybi Sant
Sefydlydd Caergybi (cronicl cynnar:· Buchedd Cybi, y 12fed ganrif)Y sant o Gernyw a gododd ei eglwys o fewn y gaer Rufeinig yng Nghaergybi, sy’n dal i ddwyn ei enw.
Cybi Sant
fl. 6th centuryGeraint fab Erbin
Brenin Dyfnaint, arwr Geraint ac Enid (cronicl cynnar:· Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250)Brenin Dyfnaint, gwlad Brythoniaid Dyfnaint a Chernyw, a alarwyd yn y farwnad sy’n dweud ‘Yn Llongborth y gwelais i Arthur’. Mae rhamant Geraint fab Erbin yn adrodd sut yr enillodd Enid.
Geraint fab Erbin
fl. 6th centuryBrochwel Ysgithrog
Brenin Powys (cronicl cynnar:· achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)Brenin Powys, tad y Brenin Cynan Garwyn a Thysilio Sant. Mae hanes Melangell yn adrodd sut y rhedodd ei gŵn ar ôl ysgyfarnog at y santes mewn gweddi, a sut y rhoddodd ef ddyffryn Pennant iddi.
Brochwel Ysgithrog
fl. mid 6th centuryGwrthefyr
Brenin Dyfed, ‘yr Amddiffynnwr’ (cronicl cynnar:· Gildas, y 6ed ganrif)Brenin Dyfed, a enwir gan Gildas, y mae ei garreg goffa, ag arysgrif mewn Lladin ac ogam a’r teitl Rhufeinig Protector, yn un o drysorau Amgueddfa Caerfyrddin.
Gwrthefyr
fl. mid 6th centuryClydno Eidyn
Brenin Eidyn yn yr Hen Ogledd (cronicl cynnar:· achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)Brenin Brythoniaid Eidyn, gwlad Caeredin, un o Wŷr y Gogledd. Marchogodd ei fab Cynon i Gatraeth, ac mae ei gebystr yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain.
Clydno Eidyn
fl. 6th centuryGwyddno Garanhir
Brenin Cantre’r Gwaelod (cronicl cynnar:· Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250)Brenin Cantre’r Gwaelod, y tir a foddwyd dan Fae Ceredigion, yn nhraddodiad Cymru. Roedd ei fwys yn un o’r Tri Thlws ar Ddeg, ac yn ei gored y cafodd ei fab Elffin y baban Taliesin.
Gwyddno Garanhir
fl. 6th centuryElffin ap Gwyddno
Y tywysog a gafodd Daliesin (cronicl cynnar:· Elis Gruffydd, Hanes Taliesin, yr 16eg ganrif)Mab Gwyddno Garanhir, a gafodd y baban Taliesin yng nghored ei dad a’i fagu. Pan ddaliwyd Elffin yn llys Maelgwn Gwynedd, rhyddhaodd Taliesin ef drwy rym ei farddoniaeth.
Elffin ap Gwyddno
fl. 6th centuryCynon fab Clydno
Rhyfelwr y Gododdin ac adroddwr chwedl y ffynnon (cronicl cynnar:· Llyfr Aneirin, tua 1250)Rhyfelwr o’r Hen Ogledd a glodforir yn Y Gododdin, ac yn rhamant Owain y marchog o lys Arthur a anfonodd ei chwedl am y ffynnon Owain ar ei antur.
Cynon fab Clydno
fl. mid 6th centuryCynfarch Oer
Brenin yn y Gogledd, tad Urien (cronicl cynnar:· achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)Brenin o Wŷr y Gogledd, tad Urien Rheged. Roedd ei ddisgynyddion, y Cynferching, yn enwog yn yr hen ach am eu trichant cleddyf.
Cynfarch Oer
fl. 6th centuryNudd Hael
Un o Dri Hael Ynys Prydain (cronicl cynnar:· Trioedd Ynys Prydain, y 13eg ganrif)Brenin o Wŷr y Gogledd, un o Dri Hael Ynys Prydain. Am fil o flynyddoedd canmolai beirdd Cymru eu noddwyr fel rhai ‘mor hael â Nudd’.
Nudd Hael
fl. 6th centuryMordaf Hael
Un o Dri Hael Ynys Prydain (cronicl cynnar:· Trioedd Ynys Prydain, y 13eg ganrif)Brenin o’r Gogledd o linach Dyfnwal Hen, o’r un gwaed â Rhydderch o Ystrad Clud. Mae’r Trioedd yn ei enwi, gyda Nudd a Rhydderch, ymhlith tri brenin mwyaf hael Prydain.
Mordaf Hael
fl. mid 6th centuryElidir Mwynfawr
Tywysog o’r Gogledd a ddaeth i Arfon (cronicl cynnar:· achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)Tywysog o’r Gogledd, o linach Coel, a laddwyd yn Aber Mewydus yn Arfon. Marchogodd Clydno Eidyn, Nudd, Mordaf a Rhydderch i’r de i losgi Arfon i ddial amdano, ac atebodd Gwynedd drwy orymdeithio i Werydd.
Elidir Mwynfawr
fl. mid 6th centuryEliffer Gosgorddfawr
Brenin yn y Gogledd, tad Gwrgi a Pheredur (cronicl cynnar:· achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)Eliffer Gosgorddfawr, brenin o Wŷr y Gogledd a thad Gwrgi a Pheredur, brenhinoedd Efrog, y mae’r Annales Cambriae yn cofnodi eu marw yn 580.
Eliffer Gosgorddfawr
fl. 6th centuryTalhaearn Tad Awen
Tad yr Awen (cronicl cynnar:· Historia Brittonum, 829)Y cyntaf o’r pum bardd o’r chweched ganrif a enwir yn Hanes y Brythoniaid. Ystyr ei enw, Tad Awen, yw ‘tad yr awen’.
Talhaearn Tad Awen
d. 595Dunod Fawr
Brenin yn y Gogledd, un o Dri Phost Cad (cronicl cynnar:· Annales Cambriae, y 10fed ganrif)Brenin Brythoniaid y Pennines, mab Pabo Post Prydain a thad Sant Deiniol o Fangor. Mae’r Trioedd yn ei enwi’n un o Dri Phost Cad Ynys Prydain.
Dunod Fawr
fl. c. 600Aneirin
Bardd Y Gododdin (cronicl cynnar:· Historia Brittonum, 829)Bardd Y Gododdin, y farwnad i ryfelwyr Catraeth.
Aneirin
fl. c. 600Tewdrig ap Llywarch
Brenin, sant a merthyr, taid Arthur (cronicl cynnar:· Llyfr Llandaf, tua 1125)Brenin Gwent a Glywysing a roddodd ei goron heibio i fyw’n feudwy, ac a farchogodd allan unwaith eto i yrru’r Saeson yn ôl yn Nhyndyrn. Yn nhraddodiad Cymru, ef oedd taid Arthur.
Tewdrig ap Llywarch
fl. c. 600Mynyddog Mwynfawr
Arglwydd Din Eidyn, a wleddodd y Gododdin (cronicl cynnar:· Llyfr Aneirin, tua 1250)Arglwydd Din Eidyn a gasglodd osgordd Y Gododdin a’u gwledda ar fedd am flwyddyn cyn iddynt farchogaeth i Gatraeth.
Mynyddog Mwynfawr
fl. c. 600Sant Asa
Abad ac esgob Llanelwy (cronicl cynnar:· Jocelyn, Buchedd Cyndeyrn, tua 1185)Disgybl gorau Cyndeyrn, a’i dilynodd yn abad ac esgob Llanelwy. Mae’r ddinas gadeiriol yn St Asaph yn Saesneg, ar ei ôl ef.
Sant Asa
fl. c. 600Sant Euddogwy
Trydydd sylfaenydd Llandaf (cronicl cynnar:· Llyfr Llandaf, tua 1125)Nai Teilo ac esgob Llandaf ar ei ôl. Mae Llyfr Llandaf yn cyfrif Dyfrig, Teilo ac Euddogwy yn dri sylfaenydd yr esgobaeth, ac mae llawer o’i siarteri o deyrnasiad y Brenin Meurig ap Tewdrig wedi’u gwneud iddo ef.
Sant Euddogwy
d. c. 612Cyndeyrn Sant
Sylfaenydd Llanelwy a Glasgow (cronicl cynnar:· Jocelyn, Buchedd Cyndeyrn, tua 1185)Brython o’r Hen Ogledd, ŵyr brenin. Yn ôl traddodiad Cymru sefydlodd fynachlog Llanelwy gyda bron i fil o fynachod cyn mynd adref i sefydlu eglwys Glasgow, lle’i gelwir yn Mungo.
Cyndeyrn Sant
d. c. 614Rhydderch Hael
Brenin Ystrad Clud (cronicl cynnar:· Adomnán, Buchedd Colum Cille, tua 700)Brenin Ystrad Clud o Graig Alclud, mor enwog am ei roddion nes ei alw’n Rhydderch Hael. Cyfaill i Golwmba Sant a noddwr Cyndeyrn Sant.
Rhydderch Hael
d. 616Ceredig ap Gwallog
Brenin olaf Elfed (cronicl cynnar:· Annales Cambriae, y 10fed ganrif)Brenin olaf Elfed, y deyrnas Frythonig o gwmpas Leeds, a gadwodd ei rhyddid ymhlith teyrnasoedd yr Eingl hyd ei ddydd ef.
Ceredig ap Gwallog
fl. late 6th centuryTaliesin
Pen beirdd (cronicl cynnar:· Historia Brittonum, 829)Bardd llys Urien Rheged, a anrhydeddwyd am ganrifoedd fel y mwyaf o’r Cynfeirdd.
Taliesin
fl. late 6th centuryUrien Rheged
Brenin Rheged (cronicl cynnar:· Historia Brittonum, 829)Brenin Rheged yn yr Hen Ogledd, a folwyd gan Daliesin fel y mwyaf o frenhinoedd y Brythoniaid a ymladdodd yn erbyn yr Eingl.
Urien Rheged
fl. late 6th centuryOwain ab Urien
Brenin Rheged, marchog y ffynnon (cronicl cynnar:· Llyfr Taliesin, tua 1350)Brenin Rheged ar ôl ei dad Urien, a alarwyd gan Daliesin. Yn chwedlau Cymru daeth yn un o farchogion mwyaf Arthur: arwr rhamant Owain ac arglwydd y brain yn Breuddwyd Rhonabwy.
Owain ab Urien
fl. late 6th centuryMyrddin
Proffwyd a bardd (cronicl cynnar:· Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250)Bardd-broffwyd traddodiad Cymru, y mae ei gerddi yn Llyfr Du Caerfyrddin. Yn ôl traddodiad Cymru mae Caerfyrddin yn dwyn ei enw, a gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn gynghorwr i Arthur, Merlin.
Myrddin
fl. late 6th centuryCynan Garwyn
Brenin Powys, a folwyd gan Daliesin (cronicl cynnar:· Llyfr Taliesin, tua 1350)Brenin Powys, mab Brochwel Ysgithrog. Mae cerdd Taliesin i’w glodfori, Trawsganu Cynan Garwyn, yn un o’r cerddi hynaf yn y Gymraeg.
Cynan Garwyn
fl. late 6th centuryGwallog ap Lleënog
Brenin Elfed (cronicl cynnar:· Historia Brittonum, 829)Brenin Elfed, y deyrnas Gymreig o gwmpas Leeds, a folwyd gan Daliesin ac a enwir gydag Urien a Rhydderch ymhlith y brenhinoedd a ymladdodd yn erbyn yr Eingl yn Lindisfarne. Mae’r Trioedd yn ei gyfrif yn un o Dri Phost Cad.
Gwallog ap Lleënog
fl. late 6th centuryLlywarch Hen
Brenin yn y Gogledd, hen ŵr y cerddi (cronicl cynnar:· Llyfr Coch Hergest, tua 1400)Brenin yn yr Hen Ogledd, cefnder Urien Rheged, y gwnaeth hen englynion Canu Llywarch Hen ei enw’n anfarwol. Yn ôl traddodiad Cymru diweddodd ei ddyddiau yn Llanfor ger y Bala.
Llywarch Hen
d. 634Cadwallon ap Cadfan
Brenin Gwynedd (cronicl cynnar:· Beda, 731)Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i ogledd Lloegr a gorchfygu a lladd Edwin o Northumbria yn 633.
Cadwallon ap Cadfan
d. c. 640Beuno Sant
Sefydlydd Clynnog Fawr (cronicl cynnar:· Buchedd Beuno, 1346)Sant Clynnog Fawr yn Llŷn, y daeth ei eglwys yn arhosfan fawr ar ffordd y pererinion i Enlli. Yn ôl traddodiad Cymru adferodd ei nith Gwenfrewi yn fyw.
Beuno Sant
fl. c. 640Rhiainfellt
Tywysoges Rheged, brenhines Northumbria (cronicl cynnar:· Historia Brittonum, 829)Gor-wyres Urien Rheged a gwraig Oswiu, brenin Northumbria. Drwyddi hi aeth llinach frenhinol Rheged i mewn i dŷ brenhinol yr Eingl.
Rhiainfellt
fl. 642Owain ap Beli
Brenin Ystrad Clud, buddugwr Srath Caruin (cronicl cynnar:· Llyfr Aneirin, tua 1250)Brenin Brythoniaid y Clud, a enillodd frwydr Srath Caruin yn 642. Mae pennill a ychwanegwyd at Y Gododdin yn gorfoleddu yn ei fuddugoliaeth.
Owain ap Beli
c. 605–655Arthur
Brenin y Brythoniaid (cronicl cynnar:· Historia Brittonum, 829; Llyfr Llandaf, tua 1125)Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.
Arthur
fl. early 7th centuryMeurig ap Tewdrig
Brenin Gwent a Glywysing, tad Arthur (cronicl cynnar:· Llyfr Llandaf, tua 1125)Brenin Gwent a Glywysing, mab Tewdrig y merthyr. Yn ôl traddodiad Cymru, ei fab Athrwys oedd Arthur, ac mae rhai’n darllen Uthr Bendragon, enw tad Arthur yn y chwedlau, fel teitl Meurig.
Meurig ap Tewdrig
fl. early 7th centuryOnbrawst
Brenhines Gwent a Glywysing, mam Arthur (cronicl cynnar:· Llyfr Llandaf, tua 1125)Merch Gwrgan Fawr, brenin Ergyng, a gwraig y Brenin Meurig ap Tewdrig, a’r fam y mae traddodiad Cymru’n ei rhoi i Arthur.
Onbrawst
fl. early 7th centuryRhun ab Urien
Mab Urien, a fedyddiodd y Brenin Edwin (cronicl cynnar:· Historia Brittonum, 829)Mab Urien Rheged. Mae Hanes y Brythoniaid yn ei enwi fel y gŵr a fedyddiodd Edwin, brenin Northumbria, a’i bobl, a daeth ei or-wyres Rhiainfellt yn frenhines Northumbria.
Rhun ab Urien
Oes ArthurUthr Bendragon
Tad Arthur yn y chwedlau Cymraeg (cronicl cynnar:· Llyfr Taliesin, tua 1350)Tad Arthur ym Mrut Cymraeg a’r hen gerddi. Yn ôl traddodiad Cymru, teitl oedd Uthr Bendragon, ‘y brif ddraig ryfeddol’, ac mae rhai’n credu mai’r Brenin Meurig ap Tewdrig a’i daliai.
Uthr Bendragon
Oes ArthurEigr
Mam Arthur yn y chwedlau Cymraeg (cronicl cynnar:· Sieffre o Fynwy, tua 1136)Mam Arthur ym Mrut Cymraeg, merch Amlawdd Wledig yn yr achau Cymreig. Drwyddi hi roedd Arthur yn gefnder i Gulhwch ac i Illtud Sant.
Eigr
Oes ArthurMadog ab Uthr
Brawd Arthur (cronicl cynnar:· Llyfr Taliesin, tua 1350)Mab Uthr Bendragon a brawd Arthur, a alarwyd mewn marwnad yn Llyfr Taliesin. Mae ei fab Eliwlod yn ymddiddan ag Arthur yn yr hen gerdd am Arthur a’r Eryr.
Madog ab Uthr
Oes ArthurEliwlod ap Madog
Nai Arthur, eryr y gerdd (cronicl cynnar)Mab Madog ab Uthr a nai Arthur. Yn y gerdd Gymraeg ganoloesol Ymddiddan Arthur a’r Eryr mae’n siarad ag Arthur ar ffurf eryr.
Eliwlod ap Madog
Oes ArthurGwenhwyfar
Brenhines Arthur (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Brenhines Arthur, a enwir yn Culhwch ac Olwen yn bennaf rhiain Ynys Prydain. Mae’r Trioedd yn sôn amdani, mae’r rhamantau’n ei choroni yng Nghaerllion, ac mae traddodiad Cymru’n cofio ei chartref ar y ffin yng Nghnwclas.
Gwenhwyfar
Oes ArthurLlacheu fab Arthur
Mab Arthur (cronicl cynnar:· Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250)Mab Arthur, rhyfelwr wrth ochr Cai yn y gerdd Pa Gŵr, ac un o Dri Deifniog Ynys Prydain yn y Trioedd.
Llacheu fab Arthur
Oes ArthurAmr fab Arthur
Mab Arthur, a gladdwyd yn Llygad Amr (cronicl cynnar:· Historia Brittonum, 829)Mab Arthur, y mae ei fedd wrth ffynnon Llygad Amr yn Ergyng yn un o Ryfeddodau Prydain yn Hanes y Brythoniaid. Yn chwedl Geraint mae’n gwasanaethu yn llys Arthur.
Amr fab Arthur
Oes ArthurGwydre fab Arthur
Mab Arthur, a syrthiodd yn yr helfa fawr (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Mab Arthur, a syrthiodd yng Nghwm Cerwyn ym Mynydd Preseli yn helfa’r Twrch Trwyth, yr helfa fwyaf yn Culhwch ac Olwen.
Gwydre fab Arthur
Oes ArthurMedrawd
A syrthiodd gydag Arthur yng Nghamlan (cronicl cynnar:· Annales Cambriae, y 10fed ganrif)Fe’i henwir gydag Arthur ym Mlwyddnodion Cymru: ‘Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Ym Mrut Cymraeg mae’n nai i Arthur, yn frawd i Walchmai.
Medrawd
Oes ArthurGwalchmai fab Gwyar
Nai Arthur, hebog Mai (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Nai Arthur, y gorau ar droed ac ar farch yn Culhwch ac Olwen, na ddaeth adref erioed heb yr hyn yr aeth i’w geisio. Gawain oedd enw’r Ffrancwyr arno.
Gwalchmai fab Gwyar
Oes ArthurCulhwch
Cefnder Arthur, a enillodd Olwen (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Cefnder Arthur ac arwr Culhwch ac Olwen, y stori lawn hynaf am Arthur mewn unrhyw iaith. Gyda help Arthur a’i ryfelwyr enillodd Olwen, merch Ysbaddaden Bencawr.
Culhwch
Oes ArthurOlwen
Merch Ysbaddaden, yr ôl gwyn (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Arwres Culhwch ac Olwen. Tyfai pedair meillionen wen y tu ôl iddi lle bynnag y cerddai, ac felly y galwyd hi’n Olwen.
Olwen
Oes ArthurCai fab Cynyr
Prif ryfelwr Arthur (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Y cyntaf o ryfelwyr Arthur yn yr hen gerddi a’r chwedlau Cymraeg: arwr rhyfeddodau a allai fynd naw nos heb gwsg, a ymladdodd â’r Gath Balug ar Ynys Môn, ac a farchogodd gydag Arthur ym Muchedd Cadog Sant.
Cai fab Cynyr
Oes ArthurBedwyr fab Pedrog
Cydymaith ffyddlon Arthur (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Cydymaith Arthur o’r hen gerddi ymlaen, y gŵr harddaf yn yr ynys ar ôl Arthur yn Culhwch ac Olwen. Mae Englynion y Beddau’n gosod ei fedd ar lethr Tryfan.
Bedwyr fab Pedrog
Oes ArthurGlewlwyd Gafaelfawr
Porthor Arthur (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Porthor Arthur, Glewlwyd Gafaelfawr, sy’n gwarchod y drws yn y gerdd Pa Gŵr yw’r Porthor? ac yn Culhwch ac Olwen, ac a fu, medd ef, ym mhob gwlad yn y byd.
Glewlwyd Gafaelfawr
Oes ArthurMabon fab Modron
Y carcharor a ryddhawyd gan wŷr Arthur (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Yr heliwr a ddygwyd oddi wrth ei fam yn dair nos oed ac a ryddhawyd o’i garchar yng Nghaerloyw gan wŷr Arthur, wedi chwilio a aeth o greaduriaid hynaf y byd hyd eog Llyn Llyw.
Mabon fab Modron
Oes ArthurCaradog Freichfras
Brenin Gwent, pen henuriad Arthur (cronicl cynnar:· Trioedd Ynys Prydain, y 13eg ganrif)Caradog Freichfras, brenin Gwent yn yr achau Cymreig, a enwir yn y cyntaf un o’r Trioedd yn ben henuriad llys Arthur yng Nghelliwig, a phrif gynghorwr Arthur yn Breuddwyd Rhonabwy.
Caradog Freichfras
Oes ArthurTegau Eurfron
Rhiain ffyddlon llys Arthur (cronicl cynnar:· Trioedd Ynys Prydain, y 13eg ganrif)Gwraig Caradog Freichfras ac un o Dair Rhiain Ardderchog Llys Arthur yn y Trioedd. Roedd ei mantell yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ac am ganrifoedd canmolai beirdd Cymru wragedd ffyddlon fel ‘ail Degau’.
Tegau Eurfron
Oes ArthurGwrhyr Gwalstawd Ieithoedd
Cyfieithydd ieithoedd Arthur (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Cyfieithydd Arthur, a wyddai bob iaith, iaith dynion ac iaith adar ac anifeiliaid. Yn Culhwch ac Olwen mae’n siarad â’r Anifeiliaid Hynaf i ddod o hyd i Fabon, ac â moch ifanc y Twrch Trwyth.
Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd
Oes ArthurMenw fab Teirgwaedd
Swynwr Arthur (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Swynwr llys Arthur, a ddysgodd ei gelfyddyd gan Uthr Bendragon. Ar yr helfa am Olwen gallai fwrw hud fel na welai neb wŷr Arthur tra gwelent hwy bawb.
Menw fab Teirgwaedd
Oes ArthurPeredur fab Efrog
Arwr rhamant Peredur (cronicl cynnar:· Peredur, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Seithfed mab Efrog, a fagwyd yn y diffeithwch, a farchogodd i lys Arthur a dod yn un o’i farchogion mwyaf. Ei chwedl, Peredur, yw un o’r tair rhamant Gymraeg; Perceval oedd enw’r Ffrancwyr arno.
Peredur fab Efrog
Oes ArthurEnid ferch Ynywl
Arwres ffyddlon Geraint ac Enid (cronicl cynnar:· Geraint fab Erbin, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Arwres y rhamant Gymraeg Geraint fab Erbin. Amheuodd ei gŵr hi a’i gorfodi i farchogaeth o’i flaen heb ddweud gair, ond achubodd ei rhybuddion ei fywyd dro ar ôl tro.
Enid ferch Ynywl
Oes ArthurGwyn ap Nudd
Brenin Annwfn (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Brenin Annwfn, Arallfyd y Cymry, sy’n marchogaeth yn helfa fawr Arthur yn Culhwch ac Olwen ac yn sôn am yr arwyr a syrthiodd yn Llyfr Du Caerfyrddin. Arthur ei hun a wnaeth heddwch rhyngddo a Gwythyr fab Greidawl.
Gwyn ap Nudd
Oes ArthurYsbaddaden Bencawr
Pencawr, tad Olwen (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Pencawr y cewri yn Culhwch ac Olwen, tad Olwen, a osododd bron i ddeugain o anoethau i Gulhwch cyn y rhoddai ei ferch.
Ysbaddaden Bencawr
Oes ArthurLuned
Morwyn glyfar Iarlles y Ffynnon (cronicl cynnar:· Owain, neu Iarlles y Ffynnon, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Morwyn Iarlles y Ffynnon yn rhamant Owain, a achubodd Owain â modrwy anweledig, ennill llaw ei meistres iddo, ac a achubwyd ganddo yntau yn ei thro.
Luned
Oes ArthurCeridwen
Ceidwad pair yr awen (cronicl cynnar:· Llyfr Taliesin, tua 1350)Gwraig Tegid Foel o Benllyn, a ferwodd bair yr awen i’w mab am flwyddyn a diwrnod, ymlid Gwion Bach drwy lawer ffurf, a’i eni eto’n Daliesin.
Ceridwen
d. 682Cadwaladr Fendigaid
Cadwaladr Fendigaid (cronicl cynnar:· Annales Cambriae, y 10fed ganrif)Brenin Gwynedd a gofir fel goruchaf frenin olaf y Brythoniaid. Chwifiodd Harri Tudur ddraig goch Cadwaladr ym Mosworth.
Cadwaladr Fendigaid
fl. 7th centurySantes Melangell
Nawddsantes yr ysgyfarnogod (cronicl cynnar:· Buchedd Melangell, diwedd yr Oesoedd Canol)Y santes a gysgododd ysgyfarnog dan ei mantell. Rhoddodd brenin Powys gwm Pennant Melangell iddi, lle saif ei chysegrfa o’r ddeuddegfed ganrif o hyd.
Santes Melangell
fl. 7th centurySantes Gwenfrewi
Santes Treffynnon (cronicl cynnar:· Buchedd Gwenfrewi, y 12fed ganrif)Santes Treffynnon, y mae ei ffynnon wedi denu pererinion ers tua thair canrif ar ddeg. Mae’n un o Saith Rhyfeddod Cymru.
Santes Gwenfrewi
fl. late 7th centuryMorgan Mwynfawr
Brenin Glywysing a Gwent, mab Arthur (cronicl cynnar:· Llyfr Llandaf, tua 1125)Brenin Glywysing a Gwent ar ôl ei dad Athrwys, sef Arthur yn ôl traddodiad Cymru. Mae hen draddodiad yn rhoi ei enw i Forgannwg.
Morgan Mwynfawr