Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 550

Sant Elli

Disgybl i Gadog Sant yn Llancarfan, a’i dilynodd yn abad. Enwyd tref Llanelli ar ei ôl.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 550 (cronicl cynnar:Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100) Disgybl Cadog, sant Llanelli Oes y Seintiau Saint a ffydd
Sant Elli mewn ffenestr yn Eglwys San Gabriel, Abertawe
Sant Elli mewn ffenestr yn Eglwys San Gabriel, Abertawe · Llun: Wikimedia Commons · D A R C 12345, CC BY-SA 4.0

Elli yw’r sant y mae ei enw’n fyw yn Llanelli yn Sir Gaerfyrddin, ac yn Llanelli yn Sir Fynwy. Mae’r hanes hynaf yn gwneud Elli yn fab maeth ac yn ddisgybl i Gadog, a dyfodd yn yr ysgol yn Llancarfan ac a olynodd ei feistr yn abad arni.

PrydY chweched ganrif
Ei athroCadog o Lancarfan
AbadLlancarfan, ar ôl Cadog
Enwyd ar ei ôlLlanelli; Llanelli, Sir Fynwy
EglwysiSant Elli, Llanelli; Sant Elli, Sir Fynwy

Plentyn gweddïau Cadog#

Mae Buchedd Cadog, a ysgrifennwyd yn yr unfed ganrif ar ddeg, yn adrodd sut y daeth Cadog, wrth deithio mewn gwledydd pell, i ynysoedd Grimbul. Nid oedd gan eu brenhines blant, a gweddïodd Cadog drosti. Ganed iddi fab, Elli, ac yn ei diolch rhoddodd y bachgen yng ngofal Cadog.

Llancarfan#

Daeth Cadog ag Elli adref i’w glas yn Llancarfan ym Mro Morgannwg, un o ysgolion mawr Oes y Saint, ac yno y cafodd y bachgen ei ddysgu. Tyfodd yn ddisgybl ffyddlon i Gadog, a phan oedd Cadog yn paratoi i adael am Benevento, Elli a ddewisodd i’w olynu yn abad Llancarfan.

Elli ac Ellyw#

Mae traddodiad arall hefyd, a cheir hen ddarluniau o sant a santes o’r enw. Ynddo, mae Elli neu Ellyw yn ferch neu’n wyres i’r brenin Brychan, a sefydlodd eglwys ar lannau afon Lliedi; daeth pobl i ymsefydlu o’i chwmpas, a thyfodd eu pentref yn dref Llanelli. Credai’r hanesydd Sabine Baring-Gould fod dau sant: Ellyw, a anrhydeddir yn Llanelieu ym Mhowys, a disgybl Cadog, Elli, sant y ddwy Lanelli.

Ei gofio heddiw#

Mae eglwys Sant Elli yn Llanelli, Sir Gaerfyrddin, ac eglwys Sant Elli yn Llanelli, Sir Fynwy, yn dwyn yr un cysegriad. Anrhydeddir Elli yn yr eglwysi Catholig ac Uniongred yn ogystal ag yn yr Eglwys yng Nghymru.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf