Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 5th century (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200) Brenin a thad saint Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Brychan a’i ferch Eluned mewn gwydr lliw yn Eglwys Gadeiriol Aberhonddu
Brychan a’i ferch Eluned mewn gwydr lliw yn Eglwys Gadeiriol Aberhonddu · Llun: Wikimedia Commons · Menter Brycheiniog & Maesyfed, CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Brychan Brycheiniog: Brychan o Frycheiniog, y deyrnas a enwyd ar ei ôl

Brychan Brycheiniog

  • Brychan ei enw ei hun
  • Brycheiniog ei deyrnas, ‘tir Brychan’

Rheolai Brychan y wlad o gwmpas blaenau Wysg yn y bumed ganrif. Garthmadrun oedd ei henw cyn ei amser ef, ac mae wedi dwyn ei enw ef byth ers hynny: Brycheiniog, teyrnas Brychan, a Bannau Brycheiniog heddiw.

Ei eni

Mae dau hen destun Lladin yn adrodd ei hanes, De Situ Brecheniauc a Cognatio de Brychan, a gedwid yn Aberhonddu ac a gopïwyd yn yr Oesoedd Canol o ysgrifau hŷn. Ei fam Marchell oedd merch Tewdrig, brenin Garthmadrun. Croesodd y môr i Iwerddon yng nghanol gaeaf a phriodi Anlach, mab brenin Gwyddelig, ac yno y ganed eu mab Brychan. Dygodd Anlach ei wraig a’i fab adref i Garthmadrun, ac ymhen amser rheolodd Brychan wlad ei fam, fel bod tŷ Brycheiniog yn uno Brythoniaid Cymru â gwaed brenhinol Iwerddon.

Tad y saint

Nid oes teulu mwy yn Oes y Saint. Mae’r Trioedd yn enwi Tair Gwelygordd Saint Ynys Prydain: llinach Brychan Brycheiniog, llinach Cunedda Wledig a llinach Caw o Brydyn. Ysgrifennodd Gerallt Gymro, wrth farchogaeth drwy Frycheiniog yn 1188, fod gan Frychan bedair merch ar hugain, pob un wedi’i rhoi i Dduw o’i hieuenctid, a fu fyw’n sanctaidd ac a fu farw’n fendigaid.

Cynogei fab hynaf, merthyr, o Ferthyr Cynog; gwelodd Gerallt y dorch a roddodd Brychan iddo
Gwladysgwraig y Brenin Gwynllyw a mam Cadog Sant
Dwynwensantes y cariadon, o Landdwyn ym Môn
Tudfuly mae ei henw’n fyw ym Merthyr Tudful
Tybieo Landybïe
Elinedo’r Slwch ger Aberhonddu, y gwelodd Gerallt gadw ei gŵyl â chân a dawns
Ceinweno Langeinwen a Cherrigceinwen ym Môn
Caino Langeinwyr, ac o St Keyne yng Nghernyw
Nefynmam Urien, brenin Rheged, yn ôl yr achau Cymreig

Mae eglwysi ledled Cymru, Cernyw, Dyfnaint a Llydaw yn dwyn enwau plant Brychan, ac mae gan y Cernywiaid eu rhestr eu hunain ohonynt, â Sant Nectan o Hartland ar ei phen.

Brychan ac Arthur

Mae teulu Brychan yn rhedeg drwy hanes Arthur. Mae Buchedd Cadog Sant yn adrodd sut y cipiodd Gwynllyw, brenin Gwynllŵg, Wladys ferch Brychan, a sut y marchogodd Brychan ar eu hôl â’i fyddin, nes i Arthur, Cai a Bedwyr ddod i lawr o’r bryn i sefyll gyda Gwynllyw. Felly daeth Brychan yn daid i Gadog, sant Llancarfan. A thrwy ei ferch Nefyn, mae’r achau Cymreig yn ei wneud yn daid i Urien Rheged ac yn hen daid i Owain ab Urien, marchog y ffynnon.

Teyrnasodd ei feibion ar ei ôl, ac roedd brenhinoedd Brycheiniog o’i linach ef am bedwar can mlynedd. Tua 890 codasant neuadd frenhinol ar ynys yn Llyn Syfaddan, yr unig grannog yng Nghymru. Saif Brychan ei hun heddiw yng ngwydr lliw Eglwys Gadeiriol Aberhonddu, yng nghanol y wlad sy’n dwyn ei enw.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen
fl. 5th century

Padrig Sant

Brython a ddaeth yn apostol Iwerddon (wedi’i gofnodi)

Brython a gipiwyd yn fachgen gan ysbeilwyr o Iwerddon, a ddihangodd ac a aeth yn ôl yn esgob i ddod â Christnogaeth i Iwerddon. Yn ôl traddodiad Cymru fe’i ganed yng Nghymru.

Padrig Sant

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf