Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 600

Tewdrig ap Llywarch

Brenin Gwent a Glywysing a roddodd ei goron heibio i fyw’n feudwy, ac a farchogodd allan unwaith eto i yrru’r Saeson yn ôl yn Nhyndyrn. Yn nhraddodiad Cymru, ef oedd taid Arthur.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 600 (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125) Brenin, sant a merthyr, taid Arthur Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Y Brenin Tewdrig mewn gwydr lliw yn Eglwys Gadeiriol Llandaf
Y Brenin Tewdrig mewn gwydr lliw yn Eglwys Gadeiriol Llandaf · Llun: Wikimedia Commons · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Tewdrig ap Llywarch: Tewdrig, mab Llywarch

Tewdrig ap Llywarch

  • Tewdrig ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Llywarch enw ei dad

Brenin Gwent a Glywysing, teyrnasoedd de-ddwyrain Cymru, oedd Tewdrig. Rhoddodd ei goron heibio i fyw mewn gweddi, ac yna marchogodd allan o’i feudwyfa i achub ei bobl. Gyrrodd y Saeson yn ôl wrth ryd Tyndyrn ond cafodd ei glwyf angheuol yno, ac fe’i hanrhydeddir yn frenin, yn sant ac yn ferthyr. Yn nhraddodiad Cymru, ef oedd taid Arthur.

PrydTua 580 hyd 630
TeyrnasoeddGwent a Glywysing
Ei fabY Brenin Meurig ap Tewdrig
Ei orffwysfaMatharn, Merthyr Tewdrig
Dydd gŵyl1 Ebrill; 3 Ionawr yn y calendr Cymreig

Brenin y de-ddwyrain#

Adroddir hanes Tewdrig yn Llyfr Llandaf, a ysgrifennwyd yn Llandaf yn y ddeuddegfed ganrif o gofnodion llawer hŷn. Mae’n ei wneud yn fab i Lywarch, neu yn ôl hanes arall i Deithfallt, brenin o’i flaen a roddodd lawer o dir i eglwys Llandaf. Yn oes ei dad roedd y Saeson wedi anrheithio tiroedd y ffin ger Henffordd ac ar hyd Gwy. Roedd Tewdrig ei hun yn gyfaill i eglwys Llandaf ac yn frenin a enillodd frwydr ar ôl brwydr.

Meudwy Tyndyrn#

Wedi iddo deyrnasu’n hir ac yn dda, rhoddodd Tewdrig y goron i’w fab Meurig ac aeth i fyw’n feudwy yn Nhyndyrn, lle creigiog uwchben rhyd ar afon Gwy. Yno y bwriadai dreulio gweddill ei ddyddiau mewn gweddi.

Y frwydr wrth y rhyd#

Ond daeth y Saeson eto, gan groesi Hafren ac anrheithio eglwysi a mynachlogydd Gwent. Daeth proffwydoliaeth at yr hen frenin yn ei gell: pe bai’n mynd i helpu ei bobl byddai’n ennill, ond câi ei glwyfo a byddai farw dridiau wedi’r frwydr. Gwisgodd Tewdrig ei arfwisg a marchogaeth ar flaen byddin ei fab, ac wrth ryd Tyndyrn, Rhyd Tintern, a gofir fel Pont y Saeson, torrodd y gelyn a ffoi. Mor llwyr oedd ei fuddugoliaeth fel na feiddiodd y Saeson ymosod ar Went eto am ddeng mlynedd ar hugain.

Y wagen a dynnwyd gan geirw#

Roedd Tewdrig wedi’i daro i lawr yn yr ymladd. Gofynnodd am gael ei gludo i Ynys Echni, yr ynys ym Môr Hafren, i’w gladdu. Mae Llyfr Llandaf yn adrodd i wagen a dynnwyd gan ddau garw dan iau ddod i’w gario yno, a lle bynnag yr arhosai’r ceirw, codai ffynnon o’r ddaear. Ger Hafren torrodd y wagen, llifodd nant loyw allan, golchwyd ei glwyfau, ac yno bu farw mewn hedd. Gelwir y ffynnon yn Ffynnon Tewdrig hyd heddiw.

Merthyr Tewdrig#

Cododd ei fab Meurig eglwys yn y fan, claddu ei dad yno, a rhoi’r tir o’i chwmpas i esgobion Llandaf, a gododd balas yno’n ddiweddarach. Galwyd y lle yn Ferthyr Tewdrig, ac yn ddiweddarach Matharn, Mathern yn Saesneg. Am iddo fyw bywyd sanctaidd a marw’n amddiffyn pobl Gristnogol, cyfrifwyd Tewdrig yn ferthyr ac yn sant.

Agor y bedd#

Yn 1615 agorodd Francis Godwin, esgob Llandaf, a oedd yn byw ym Matharn, yr hen fedd wrth allor yr eglwys a chael arch garreg yn dal esgyrn gŵr yr oedd ei benglog wedi’i dorri’n ddrwg, yn union fel y dywedai’r stori. Ailadroddodd yr Archesgob James Ussher hanes Godwin yn 1639. Mor ddiweddar â 1958 clywodd yr awdur Fred Hando gan hen wraig o Fatharn iddi weld agor yr arch yn 1881, a’r clwyf ym mhenglog y brenin yn amlwg o hyd.

Taid Arthur#

Mab Tewdrig oedd y Brenin Meurig, a mab Meurig oedd Athrwys. Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig oedd Arthur, ac felly’r hen frenin a adawodd ei weddïau i ymladd wrth ryd Tyndyrn oedd taid Arthur.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf