Brenin Gwent a Glywysing a roddodd ei goron heibio i fyw’n feudwy, ac a farchogodd allan unwaith eto i yrru’r Saeson yn ôl yn Nhyndyrn. Yn nhraddodiad Cymru, ef oedd taid Arthur.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Brenin Tewdrig mewn gwydr lliw yn Eglwys Gadeiriol Llandaf · Llun: Wikimedia Commons · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0
Ystyr yr enw
Tewdrig ap Llywarch: Tewdrig, mab Llywarch
Tewdrig ap Llywarch
Tewdrigei enw ei hun
apmab (ap, o mab)
Llywarchenw ei dad
3 munud o ddarllen
Brenin Gwent a Glywysing, teyrnasoedd de-ddwyrain Cymru, oedd Tewdrig. Rhoddodd ei goron heibio i fyw mewn gweddi, ac yna marchogodd allan o’i feudwyfa i achub ei bobl. Gyrrodd y Saeson yn ôl wrth ryd Tyndyrn ond cafodd ei glwyf angheuol yno, ac fe’i hanrhydeddir yn frenin, yn sant ac yn ferthyr. Yn nhraddodiad Cymru, ef oedd taid Arthur.FfynonellauTewdrig ↗Wikipedia (Saesneg)Tewdrig ap Teithfallt, brenin Glywysing; ildiodd y goron i’w fab Meurig a byw’n feudwy yn Nhyndyrn; dychwelodd i arwain yr amddiffyn yn erbyn y Saeson, ac ennill, ond fe’i clwyfwyd i farwolaeth wrth Ryd Tyndyrn neu’n agos ati; gofynnodd am gael ei gludo i Ynys Echni ond bu farw ym Mathern, lle cododd Meurig eglwys a’i gladdu, a daeth y lle’n Ferthyr Tewdrig; ni feiddiai’r Saeson ymosod eto am ddeng mlynedd ar hugain; adroddir yr hanes yn Llyfr Llandaf o’r ddeuddegfed ganrif; yn 1615 cofnododd yr Esgob Francis Godwin arch garreg wrth yr allor gyda phenglog wedi’i hollti’n ddrwg; merthyr a sant, ei ŵyl ar 1 Ebrill, a’i greirfa yw eglwys Sant Tewdrig, Mathern.Tewdrig ↗Wicipedia CymraegTewdrig, neu Tewdrig ap Llywarch (Lladin Theodoricus), brenin Gwent a Glywysing a sant a ferthyrwyd yn ymladd y Sacsoniaid (tua 580 hyd 630); yn ôl hanesyn yn Llyfr Llandaf o’r ddeuddegfed ganrif roedd yn fab i naill ai Lywarch neu Teithfall o Went, a roddodd lawer o dir i glas Llandaf; ymddeolodd fel brenin i fynd yn feudwy yn Nhyndyrn ac fe’i holynwyd gan ei fab Meurig, tad Athrwys ap Meurig; pan groesodd y Sacsoniaid Afon Hafren dan Ceolwulf, gan anrheithio clasau ac eglwysi, daeth Tewdrig allan o’i ymddeoliad i gynorthwyo ei fab ac amddiffyn yr eglwys; gorchfygodd Tewdrig a Meurig y Sacsoniaid ym mrwydr Pont y Saeson ger Tyndyrn, ond clwyfwyd Tewdrig yn angheuol; fe’i cludwyd ar gert tua’r clas ar Ynys Echni ym Môr Hafren, ond ar y ffordd arhosodd yr ychen wrth ffynnon wyrthiol a elwir yn Ffynnon Tewdrig hyd heddiw, lle golchwyd ei glwyfau a bu farw mewn hedd; yng nghalendr yr Eglwys coffheir ei farw ar 3 Ionawr; cododd y Brenin Meurig eglwys yn y fan, claddu ei dad yno a rhoi’r tir o’i chwmpas i Esgobion Llandaf, a galwyd y llecyn yn Ferthyr Tewdrig, pentref Matharn ar lan afon Gwy heddiw.
Adroddir hanes Tewdrig yn Llyfr Llandaf, a ysgrifennwyd yn Llandaf yn y ddeuddegfed ganrif o gofnodion llawer hŷn. Mae’n ei wneud yn fab i Lywarch, neu yn ôl hanes arall i Deithfallt, brenin o’i flaen a roddodd lawer o dir i eglwys Llandaf. Yn oes ei dad roedd y Saeson wedi anrheithio tiroedd y ffin ger Henffordd ac ar hyd Gwy. Roedd Tewdrig ei hun yn gyfaill i eglwys Llandaf ac yn frenin a enillodd frwydr ar ôl brwydr.FfynonellauTewdrig ↗Wikipedia (Saesneg)Tewdrig ap Teithfallt, brenin Glywysing; ildiodd y goron i’w fab Meurig a byw’n feudwy yn Nhyndyrn; dychwelodd i arwain yr amddiffyn yn erbyn y Saeson, ac ennill, ond fe’i clwyfwyd i farwolaeth wrth Ryd Tyndyrn neu’n agos ati; gofynnodd am gael ei gludo i Ynys Echni ond bu farw ym Mathern, lle cododd Meurig eglwys a’i gladdu, a daeth y lle’n Ferthyr Tewdrig; ni feiddiai’r Saeson ymosod eto am ddeng mlynedd ar hugain; adroddir yr hanes yn Llyfr Llandaf o’r ddeuddegfed ganrif; yn 1615 cofnododd yr Esgob Francis Godwin arch garreg wrth yr allor gyda phenglog wedi’i hollti’n ddrwg; merthyr a sant, ei ŵyl ar 1 Ebrill, a’i greirfa yw eglwys Sant Tewdrig, Mathern.Tewdrig ↗Wicipedia CymraegTewdrig, neu Tewdrig ap Llywarch (Lladin Theodoricus), brenin Gwent a Glywysing a sant a ferthyrwyd yn ymladd y Sacsoniaid (tua 580 hyd 630); yn ôl hanesyn yn Llyfr Llandaf o’r ddeuddegfed ganrif roedd yn fab i naill ai Lywarch neu Teithfall o Went, a roddodd lawer o dir i glas Llandaf; ymddeolodd fel brenin i fynd yn feudwy yn Nhyndyrn ac fe’i holynwyd gan ei fab Meurig, tad Athrwys ap Meurig; pan groesodd y Sacsoniaid Afon Hafren dan Ceolwulf, gan anrheithio clasau ac eglwysi, daeth Tewdrig allan o’i ymddeoliad i gynorthwyo ei fab ac amddiffyn yr eglwys; gorchfygodd Tewdrig a Meurig y Sacsoniaid ym mrwydr Pont y Saeson ger Tyndyrn, ond clwyfwyd Tewdrig yn angheuol; fe’i cludwyd ar gert tua’r clas ar Ynys Echni ym Môr Hafren, ond ar y ffordd arhosodd yr ychen wrth ffynnon wyrthiol a elwir yn Ffynnon Tewdrig hyd heddiw, lle golchwyd ei glwyfau a bu farw mewn hedd; yng nghalendr yr Eglwys coffheir ei farw ar 3 Ionawr; cododd y Brenin Meurig eglwys yn y fan, claddu ei dad yno a rhoi’r tir o’i chwmpas i Esgobion Llandaf, a galwyd y llecyn yn Ferthyr Tewdrig, pentref Matharn ar lan afon Gwy heddiw.The Book of Llandaff ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru, sy’n cadw’r llawysgrif (LlGC llsgr. 17110E) (Saesneg)Y llawysgrif ei hun, a ysgrifennwyd yn Llandaf rhwng tua 1120 ac 1140.
Wedi iddo deyrnasu’n hir ac yn dda, rhoddodd Tewdrig y goron i’w fab Meurig ac aeth i fyw’n feudwy yn Nhyndyrn, lle creigiog uwchben rhyd ar afon Gwy. Yno y bwriadai dreulio gweddill ei ddyddiau mewn gweddi.FfynonellauTewdrig ↗Wikipedia (Saesneg)Tewdrig ap Teithfallt, brenin Glywysing; ildiodd y goron i’w fab Meurig a byw’n feudwy yn Nhyndyrn; dychwelodd i arwain yr amddiffyn yn erbyn y Saeson, ac ennill, ond fe’i clwyfwyd i farwolaeth wrth Ryd Tyndyrn neu’n agos ati; gofynnodd am gael ei gludo i Ynys Echni ond bu farw ym Mathern, lle cododd Meurig eglwys a’i gladdu, a daeth y lle’n Ferthyr Tewdrig; ni feiddiai’r Saeson ymosod eto am ddeng mlynedd ar hugain; adroddir yr hanes yn Llyfr Llandaf o’r ddeuddegfed ganrif; yn 1615 cofnododd yr Esgob Francis Godwin arch garreg wrth yr allor gyda phenglog wedi’i hollti’n ddrwg; merthyr a sant, ei ŵyl ar 1 Ebrill, a’i greirfa yw eglwys Sant Tewdrig, Mathern.Tewdrig ↗Wicipedia CymraegTewdrig, neu Tewdrig ap Llywarch (Lladin Theodoricus), brenin Gwent a Glywysing a sant a ferthyrwyd yn ymladd y Sacsoniaid (tua 580 hyd 630); yn ôl hanesyn yn Llyfr Llandaf o’r ddeuddegfed ganrif roedd yn fab i naill ai Lywarch neu Teithfall o Went, a roddodd lawer o dir i glas Llandaf; ymddeolodd fel brenin i fynd yn feudwy yn Nhyndyrn ac fe’i holynwyd gan ei fab Meurig, tad Athrwys ap Meurig; pan groesodd y Sacsoniaid Afon Hafren dan Ceolwulf, gan anrheithio clasau ac eglwysi, daeth Tewdrig allan o’i ymddeoliad i gynorthwyo ei fab ac amddiffyn yr eglwys; gorchfygodd Tewdrig a Meurig y Sacsoniaid ym mrwydr Pont y Saeson ger Tyndyrn, ond clwyfwyd Tewdrig yn angheuol; fe’i cludwyd ar gert tua’r clas ar Ynys Echni ym Môr Hafren, ond ar y ffordd arhosodd yr ychen wrth ffynnon wyrthiol a elwir yn Ffynnon Tewdrig hyd heddiw, lle golchwyd ei glwyfau a bu farw mewn hedd; yng nghalendr yr Eglwys coffheir ei farw ar 3 Ionawr; cododd y Brenin Meurig eglwys yn y fan, claddu ei dad yno a rhoi’r tir o’i chwmpas i Esgobion Llandaf, a galwyd y llecyn yn Ferthyr Tewdrig, pentref Matharn ar lan afon Gwy heddiw.
Ond daeth y Saeson eto, gan groesi Hafren ac anrheithio eglwysi a mynachlogydd Gwent. Daeth proffwydoliaeth at yr hen frenin yn ei gell: pe bai’n mynd i helpu ei bobl byddai’n ennill, ond câi ei glwyfo a byddai farw dridiau wedi’r frwydr. Gwisgodd Tewdrig ei arfwisg a marchogaeth ar flaen byddin ei fab, ac wrth ryd Tyndyrn, Rhyd Tintern, a gofir fel Pont y Saeson, torrodd y gelyn a ffoi. Mor llwyr oedd ei fuddugoliaeth fel na feiddiodd y Saeson ymosod ar Went eto am ddeng mlynedd ar hugain.FfynonellauTewdrig ↗Wikipedia (Saesneg)Tewdrig ap Teithfallt, brenin Glywysing; ildiodd y goron i’w fab Meurig a byw’n feudwy yn Nhyndyrn; dychwelodd i arwain yr amddiffyn yn erbyn y Saeson, ac ennill, ond fe’i clwyfwyd i farwolaeth wrth Ryd Tyndyrn neu’n agos ati; gofynnodd am gael ei gludo i Ynys Echni ond bu farw ym Mathern, lle cododd Meurig eglwys a’i gladdu, a daeth y lle’n Ferthyr Tewdrig; ni feiddiai’r Saeson ymosod eto am ddeng mlynedd ar hugain; adroddir yr hanes yn Llyfr Llandaf o’r ddeuddegfed ganrif; yn 1615 cofnododd yr Esgob Francis Godwin arch garreg wrth yr allor gyda phenglog wedi’i hollti’n ddrwg; merthyr a sant, ei ŵyl ar 1 Ebrill, a’i greirfa yw eglwys Sant Tewdrig, Mathern.Tewdrig ↗Wicipedia CymraegTewdrig, neu Tewdrig ap Llywarch (Lladin Theodoricus), brenin Gwent a Glywysing a sant a ferthyrwyd yn ymladd y Sacsoniaid (tua 580 hyd 630); yn ôl hanesyn yn Llyfr Llandaf o’r ddeuddegfed ganrif roedd yn fab i naill ai Lywarch neu Teithfall o Went, a roddodd lawer o dir i glas Llandaf; ymddeolodd fel brenin i fynd yn feudwy yn Nhyndyrn ac fe’i holynwyd gan ei fab Meurig, tad Athrwys ap Meurig; pan groesodd y Sacsoniaid Afon Hafren dan Ceolwulf, gan anrheithio clasau ac eglwysi, daeth Tewdrig allan o’i ymddeoliad i gynorthwyo ei fab ac amddiffyn yr eglwys; gorchfygodd Tewdrig a Meurig y Sacsoniaid ym mrwydr Pont y Saeson ger Tyndyrn, ond clwyfwyd Tewdrig yn angheuol; fe’i cludwyd ar gert tua’r clas ar Ynys Echni ym Môr Hafren, ond ar y ffordd arhosodd yr ychen wrth ffynnon wyrthiol a elwir yn Ffynnon Tewdrig hyd heddiw, lle golchwyd ei glwyfau a bu farw mewn hedd; yng nghalendr yr Eglwys coffheir ei farw ar 3 Ionawr; cododd y Brenin Meurig eglwys yn y fan, claddu ei dad yno a rhoi’r tir o’i chwmpas i Esgobion Llandaf, a galwyd y llecyn yn Ferthyr Tewdrig, pentref Matharn ar lan afon Gwy heddiw.
Roedd Tewdrig wedi’i daro i lawr yn yr ymladd. Gofynnodd am gael ei gludo i Ynys Echni, yr ynys ym Môr Hafren, i’w gladdu. Mae Llyfr Llandaf yn adrodd i wagen a dynnwyd gan ddau garw dan iau ddod i’w gario yno, a lle bynnag yr arhosai’r ceirw, codai ffynnon o’r ddaear. Ger Hafren torrodd y wagen, llifodd nant loyw allan, golchwyd ei glwyfau, ac yno bu farw mewn hedd. Gelwir y ffynnon yn Ffynnon Tewdrig hyd heddiw.FfynonellauTewdrig ↗Wikipedia (Saesneg)Tewdrig ap Teithfallt, brenin Glywysing; ildiodd y goron i’w fab Meurig a byw’n feudwy yn Nhyndyrn; dychwelodd i arwain yr amddiffyn yn erbyn y Saeson, ac ennill, ond fe’i clwyfwyd i farwolaeth wrth Ryd Tyndyrn neu’n agos ati; gofynnodd am gael ei gludo i Ynys Echni ond bu farw ym Mathern, lle cododd Meurig eglwys a’i gladdu, a daeth y lle’n Ferthyr Tewdrig; ni feiddiai’r Saeson ymosod eto am ddeng mlynedd ar hugain; adroddir yr hanes yn Llyfr Llandaf o’r ddeuddegfed ganrif; yn 1615 cofnododd yr Esgob Francis Godwin arch garreg wrth yr allor gyda phenglog wedi’i hollti’n ddrwg; merthyr a sant, ei ŵyl ar 1 Ebrill, a’i greirfa yw eglwys Sant Tewdrig, Mathern.Tewdrig ↗Wicipedia CymraegTewdrig, neu Tewdrig ap Llywarch (Lladin Theodoricus), brenin Gwent a Glywysing a sant a ferthyrwyd yn ymladd y Sacsoniaid (tua 580 hyd 630); yn ôl hanesyn yn Llyfr Llandaf o’r ddeuddegfed ganrif roedd yn fab i naill ai Lywarch neu Teithfall o Went, a roddodd lawer o dir i glas Llandaf; ymddeolodd fel brenin i fynd yn feudwy yn Nhyndyrn ac fe’i holynwyd gan ei fab Meurig, tad Athrwys ap Meurig; pan groesodd y Sacsoniaid Afon Hafren dan Ceolwulf, gan anrheithio clasau ac eglwysi, daeth Tewdrig allan o’i ymddeoliad i gynorthwyo ei fab ac amddiffyn yr eglwys; gorchfygodd Tewdrig a Meurig y Sacsoniaid ym mrwydr Pont y Saeson ger Tyndyrn, ond clwyfwyd Tewdrig yn angheuol; fe’i cludwyd ar gert tua’r clas ar Ynys Echni ym Môr Hafren, ond ar y ffordd arhosodd yr ychen wrth ffynnon wyrthiol a elwir yn Ffynnon Tewdrig hyd heddiw, lle golchwyd ei glwyfau a bu farw mewn hedd; yng nghalendr yr Eglwys coffheir ei farw ar 3 Ionawr; cododd y Brenin Meurig eglwys yn y fan, claddu ei dad yno a rhoi’r tir o’i chwmpas i Esgobion Llandaf, a galwyd y llecyn yn Ferthyr Tewdrig, pentref Matharn ar lan afon Gwy heddiw.
Cododd ei fab Meurig eglwys yn y fan, claddu ei dad yno, a rhoi’r tir o’i chwmpas i esgobion Llandaf, a gododd balas yno’n ddiweddarach. Galwyd y lle yn Ferthyr Tewdrig, ac yn ddiweddarach Matharn, Mathern yn Saesneg. Am iddo fyw bywyd sanctaidd a marw’n amddiffyn pobl Gristnogol, cyfrifwyd Tewdrig yn ferthyr ac yn sant.FfynonellauTewdrig ↗Wikipedia (Saesneg)Tewdrig ap Teithfallt, brenin Glywysing; ildiodd y goron i’w fab Meurig a byw’n feudwy yn Nhyndyrn; dychwelodd i arwain yr amddiffyn yn erbyn y Saeson, ac ennill, ond fe’i clwyfwyd i farwolaeth wrth Ryd Tyndyrn neu’n agos ati; gofynnodd am gael ei gludo i Ynys Echni ond bu farw ym Mathern, lle cododd Meurig eglwys a’i gladdu, a daeth y lle’n Ferthyr Tewdrig; ni feiddiai’r Saeson ymosod eto am ddeng mlynedd ar hugain; adroddir yr hanes yn Llyfr Llandaf o’r ddeuddegfed ganrif; yn 1615 cofnododd yr Esgob Francis Godwin arch garreg wrth yr allor gyda phenglog wedi’i hollti’n ddrwg; merthyr a sant, ei ŵyl ar 1 Ebrill, a’i greirfa yw eglwys Sant Tewdrig, Mathern.Tewdrig ↗Wicipedia CymraegTewdrig, neu Tewdrig ap Llywarch (Lladin Theodoricus), brenin Gwent a Glywysing a sant a ferthyrwyd yn ymladd y Sacsoniaid (tua 580 hyd 630); yn ôl hanesyn yn Llyfr Llandaf o’r ddeuddegfed ganrif roedd yn fab i naill ai Lywarch neu Teithfall o Went, a roddodd lawer o dir i glas Llandaf; ymddeolodd fel brenin i fynd yn feudwy yn Nhyndyrn ac fe’i holynwyd gan ei fab Meurig, tad Athrwys ap Meurig; pan groesodd y Sacsoniaid Afon Hafren dan Ceolwulf, gan anrheithio clasau ac eglwysi, daeth Tewdrig allan o’i ymddeoliad i gynorthwyo ei fab ac amddiffyn yr eglwys; gorchfygodd Tewdrig a Meurig y Sacsoniaid ym mrwydr Pont y Saeson ger Tyndyrn, ond clwyfwyd Tewdrig yn angheuol; fe’i cludwyd ar gert tua’r clas ar Ynys Echni ym Môr Hafren, ond ar y ffordd arhosodd yr ychen wrth ffynnon wyrthiol a elwir yn Ffynnon Tewdrig hyd heddiw, lle golchwyd ei glwyfau a bu farw mewn hedd; yng nghalendr yr Eglwys coffheir ei farw ar 3 Ionawr; cododd y Brenin Meurig eglwys yn y fan, claddu ei dad yno a rhoi’r tir o’i chwmpas i Esgobion Llandaf, a galwyd y llecyn yn Ferthyr Tewdrig, pentref Matharn ar lan afon Gwy heddiw.
Yn 1615 agorodd Francis Godwin, esgob Llandaf, a oedd yn byw ym Matharn, yr hen fedd wrth allor yr eglwys a chael arch garreg yn dal esgyrn gŵr yr oedd ei benglog wedi’i dorri’n ddrwg, yn union fel y dywedai’r stori. Ailadroddodd yr Archesgob James Ussher hanes Godwin yn 1639. Mor ddiweddar â 1958 clywodd yr awdur Fred Hando gan hen wraig o Fatharn iddi weld agor yr arch yn 1881, a’r clwyf ym mhenglog y brenin yn amlwg o hyd.FfynhonnellTewdrig ↗Wikipedia (Saesneg)Tewdrig ap Teithfallt, brenin Glywysing; ildiodd y goron i’w fab Meurig a byw’n feudwy yn Nhyndyrn; dychwelodd i arwain yr amddiffyn yn erbyn y Saeson, ac ennill, ond fe’i clwyfwyd i farwolaeth wrth Ryd Tyndyrn neu’n agos ati; gofynnodd am gael ei gludo i Ynys Echni ond bu farw ym Mathern, lle cododd Meurig eglwys a’i gladdu, a daeth y lle’n Ferthyr Tewdrig; ni feiddiai’r Saeson ymosod eto am ddeng mlynedd ar hugain; adroddir yr hanes yn Llyfr Llandaf o’r ddeuddegfed ganrif; yn 1615 cofnododd yr Esgob Francis Godwin arch garreg wrth yr allor gyda phenglog wedi’i hollti’n ddrwg; merthyr a sant, ei ŵyl ar 1 Ebrill, a’i greirfa yw eglwys Sant Tewdrig, Mathern.
Mab Tewdrig oedd y Brenin Meurig, a mab Meurig oedd Athrwys. Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig oedd Arthur, ac felly’r hen frenin a adawodd ei weddïau i ymladd wrth ryd Tyndyrn oedd taid Arthur.FfynonellauThe Holy KingdomAdrian Gilbert, Alan Wilson a Baram Blackett, Bantam Press, 1998 (Saesneg)Yr achos dros Arthur fel Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Morgannwg, wedi’i osod allan yn llawn.Tewdrig ↗Wicipedia CymraegTewdrig, neu Tewdrig ap Llywarch (Lladin Theodoricus), brenin Gwent a Glywysing a sant a ferthyrwyd yn ymladd y Sacsoniaid (tua 580 hyd 630); yn ôl hanesyn yn Llyfr Llandaf o’r ddeuddegfed ganrif roedd yn fab i naill ai Lywarch neu Teithfall o Went, a roddodd lawer o dir i glas Llandaf; ymddeolodd fel brenin i fynd yn feudwy yn Nhyndyrn ac fe’i holynwyd gan ei fab Meurig, tad Athrwys ap Meurig; pan groesodd y Sacsoniaid Afon Hafren dan Ceolwulf, gan anrheithio clasau ac eglwysi, daeth Tewdrig allan o’i ymddeoliad i gynorthwyo ei fab ac amddiffyn yr eglwys; gorchfygodd Tewdrig a Meurig y Sacsoniaid ym mrwydr Pont y Saeson ger Tyndyrn, ond clwyfwyd Tewdrig yn angheuol; fe’i cludwyd ar gert tua’r clas ar Ynys Echni ym Môr Hafren, ond ar y ffordd arhosodd yr ychen wrth ffynnon wyrthiol a elwir yn Ffynnon Tewdrig hyd heddiw, lle golchwyd ei glwyfau a bu farw mewn hedd; yng nghalendr yr Eglwys coffheir ei farw ar 3 Ionawr; cododd y Brenin Meurig eglwys yn y fan, claddu ei dad yno a rhoi’r tir o’i chwmpas i Esgobion Llandaf, a galwyd y llecyn yn Ferthyr Tewdrig, pentref Matharn ar lan afon Gwy heddiw.Tewdrig ↗Wikipedia (Saesneg)Tewdrig ap Teithfallt, brenin Glywysing; ildiodd y goron i’w fab Meurig a byw’n feudwy yn Nhyndyrn; dychwelodd i arwain yr amddiffyn yn erbyn y Saeson, ac ennill, ond fe’i clwyfwyd i farwolaeth wrth Ryd Tyndyrn neu’n agos ati; gofynnodd am gael ei gludo i Ynys Echni ond bu farw ym Mathern, lle cododd Meurig eglwys a’i gladdu, a daeth y lle’n Ferthyr Tewdrig; ni feiddiai’r Saeson ymosod eto am ddeng mlynedd ar hugain; adroddir yr hanes yn Llyfr Llandaf o’r ddeuddegfed ganrif; yn 1615 cofnododd yr Esgob Francis Godwin arch garreg wrth yr allor gyda phenglog wedi’i hollti’n ddrwg; merthyr a sant, ei ŵyl ar 1 Ebrill, a’i greirfa yw eglwys Sant Tewdrig, Mathern.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.